Elordadaǵy Ulttyq Akademiialyq kitaphanada Senat Tóraǵasy Máýlen Áshimbaevtyń qatysýymen «Azattyq jolyndaǵy aqtańdaqtar: asharshylyq zardaptaryna shynaiy tarihi kózqaras» taqyrybyna arnalǵan dóńgelek ústel ótti. Bul týraly Senattyń baspasóz qyzmeti habarlady.
Is-shara barysynda otandyq jáne sheteldik belgili ǵalymdar qazaq dalasyndaǵy asharshylyqtyń zardaby, sebebi men saldary týraly pikir bildirip, osy baǵyttaǵy máselelerdi keńinen talqylady.
Máýlen Áshimbaev óz sózinde asharshylyq taqyrybyn saiasilandyrmai, oǵan ǵylymi turǵydan qaraýdyń mańyzdy ekenin aitty.
«Asharshylyq tek qazaq halqynyń ǵana basyna túsken náýbet emes, bul barsha adamzattyń alapat gýmanitarlyq qasireti dep aitýǵa bolady. Sol sebepti, asharshylyq taqyrybyn saiasilandyrmai, eń aldymen, oǵan ǵylymi turǵydan qaraǵanymyz abzal», – dedi Senat Tóraǵasy.
Sondai-aq, ol obektivti ǵylymi qorytyndy jasaý úshin sol kezdegi keńestik júieni tolyq qamtý kerektigin jáne sol tustaǵy bolsheviktik biliktiń maqsaty, jospary qandai boldy, ony qalai júzege asyrdy, qandai qatelikteri boldy degen saýaldarǵa naqty jaýap izdeý qajettigin tilge tiek etti.
Óitkeni alapat ashtyqqa ujymdastyrýdyń daiyn emes ortada júrgizilýi, josparlaý isinde jergilikti jerdiń turmys-tirshiligi men sharýashylyǵy eskerilmeýi jáne sol kezdegi rejimniń kózdegen maqsatqa jetý úshin adam ómirin esepke almaýy siiaqty ozbyr saiasattyń zardaby tigeni sózsiz. Totalitarlyq rejimniń osyndai saiasaty Keńes Odaǵynyń quramynda bolǵan elderdiń bárinde júrgizilgeni málim.
«Qazaqstanmen qosa, Ýkraina, Belarýs, Moldova, Reseidiń birneshe aimaǵy, onyń ishinde Edil boiy, Soltústik Kavkaz halqy ashtyqqa ushyrady. Osy turǵydan alǵanda, ashtyqty belgili bir ultqa qarata jasalǵan qylmys dep aitýǵa kelmeitin shyǵar. Bul – eń aldymen, sol kezdegi bilik júiesiniń qate saiasatynyń aýyr saldary. Asharshylyq – Keńes Odaǵynyń quramynda ómir súrgen halyqtardyń ortaq tragediiasy degenimiz oryndy», – dedi Máýlen Áshimbaev.
Sonymen qatar Senat Tóraǵasy asharshylyq Keńes úkimeti kezinde jabyq taqyryptardyń biri bolǵanyn, tek táýelsizdiktiń arqasynda Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń bastamasymen tarihymyzdaǵy aqtańdaqtar memlekettik deńgeide kóterile bastaǵanyn aitty. Sondai naqty jumystardyń nátijesinde 31 mamyr Saiasi qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq qurbandaryn eske alý kúni retinde belgilengeni belgili.
«Biyl 1921-1922 jyldardaǵy asharshylyqqa 100 jyl tolyp otyr. Alapat náýbettiń 30-jyldardaǵy ekinshi kezeńine de 90 jyldyń júzi boldy. Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev «Táýelsizdik bárinen qymbat» atty maqalasynda osy taqyrypqa toqtalyp, tarihymyzdyń aqtańdaq betterin muqiiat zertteý kerektigin aitqan bolatyn. Táýelsizdigimizdiń 30 jyldyq mereili belesinde memleket tarapynan bul máselege basymdyq berilýi óte oryndy», – dedi Senat Tóraǵasy.
Ol asharshylyq taqyrybyn kóterý egemendiktiń qadirin tereń túsiný, birtutas táýelsiz ulttyq sana qalyptastyrý jáne tarihtan taǵylym alý úshin kerek ekenin aitty.
«Bul taqyryp, eń aldymen, Táýelsizdigimizdi nyǵaitý úshin qajet. Óitkeni, qazir álemdik ahýal óte kúrdeli jáne qubylmaly ekenin kórip otyrmyz. Kún ótken saiyn qarama-qaishylyqtar tereńdep, túrli qaqtyǵystar qarqyn alyp keledi. Elimizdiń egemendigine de tónetin syn-qaterler joq emes. Dál osyndai jaǵdaida Táýelsizdigimizdi myzǵymastai berik etý – bizdiń basty mindetimiz. Sol úshin onyń qadirine jete bilýimiz qajet. Al, Táýelsizdikti qadirlep, ulyqtaý tól tarihymyzdy jáne onyń sheshýshi kezeńderin tereń tanýdan bastalady», – dedi Máýlen Áshimbaev.
Odan bólek, Senat Tóraǵasy tarihty daýryqpa daý úshin emes, damylsyz damý úshin paidalanýdyń mańyzy zor ekenine nazar aýdardy. Rasynda, keshegimiz arqyly búginimizdi bederlep, bolashaǵymyzdy baǵdarlai alamyz. Sol arqyly ult retinde jolymyzdyń dańǵyl bolatyny anyq.
«Bizdiń asharshylyq taqyrybyn jańasha zerdeleýimizdiń sebebi osy atalǵan faktorlardan bastaý alady. Prezidentimizdiń bul máseleni kóterýiniń negizgi mán-mańyzy da osynda jatyr. Osy rette birinshi kezekte, ǵylymi kózqarasqa basymdyq berýimiz kerek. Sebebi, halqymyzǵa asharshylyqtyń ashy aqiqatyn ǵalymdarymyz ǵana ashyp, dáleldi túrde jetkize alady. Jalpy, tarihi taqyryptarǵa qatysty qoǵamdyq oi ǵylymi pikirge negizdelýi kerek», – dedi Máýlen Áshimbaev.
Senat Tóraǵasy osyǵan orai otandyq tarihshy ǵalymdarǵa úlken jaýapkershilik júkteletinin aityp, náýbet jyldardyń ashylmai, tasada qalǵan tustary áli de bolsa kóp ekenine nazar aýdardy. Ol bul jumysta tarihi faktilerge súiengen tereń ári jan-jaqty zertteýler kerektigine de basa mán berdi. Sondai-aq, osy baǵytta tiisti arhiv derekterine, onyń ishinde kórshiles elderdegi materialdarǵa qol jetkizýdiń, olardy júieleý jáne muqiiat zerdeleýdiń, óńirlermen, ondaǵy asharshylyq taqyrybyn zerttep júrgen ǵalymdarmen tyǵyz bailanys ornatýdyń jáne ashtyqty bastan keshken kýágerlerdiń estelikterin jinaqtaýdyń mańyzy zor ekenin aitty.
Máýlen Áshimbaev aldaǵy ýaqytta osy baǵyttaǵy qundy zertteýler ǵylymi ortada ǵana qalyp qoimai, qoǵamda keńinen dáriptelýi kerektigin de aityp ótti.
«Bul rette jas aýditoriiaǵa basymdyq bergen jón. Memleket basshysy 30 jyldyq mereitoidy atap ótýge arnalǵan jiynda sharalar negizinen jastarǵa arnalýy kerek ekenin aitty. Sebebi, barlyq bastama bolashaq urpaqtyń igiligi úshin iske asyrylýda. Asharshylyq taqyrybynda da biz osy ustanymnan ainymaýymyz kerek», – degen Senat Tóraǵasy asharshylyq taqyrybyn zertteýde jas ǵalymdardy da keńinen jumyldyrýdyń mańyzdy ekenin aitty.
Óz kezeginde Sh.Ýálihanov atyndaǵy Tarih jáne etnologiia institýtynyń direktory Ziiabek Qabyldinov 1921-1922 jyldardaǵy Qazaqstandaǵy asharshylyq taqyrybynda baiandama jasap, zobalańnyń sebepterine jáne onymen kúres jumystaryna toqtaldy.
Al, Memleket tarihy institýtynyń direktory Erkin Ábil asharshylyq fenomenin zertteýdiń teoriialyq jáne ádisnamalyq máselelerine nazar aýdardy.
«Qazaqstandyq qoǵamnyń tarihi sanasyn qalyptastyrý – ulttyq tarihtyń qaishylyqsyz, júieli, defragmentatsiialanǵan jáne «aqtańdaqtardan» arylǵan kartinasyn jasaý mindetteriniń biri. Keńestik kezeńniń, ásirese, onyń alǵashqy onjyldyqtarynyń tarihyn obektivti zerdeleý bizge qazirgi qazaq ultynyń qalyptasý qisyny men tetigin, qazaq halqynyń beiimdelý jáne jańǵyrtý strategiialaryn neǵurlym tolyq túsinýge múmkindik beredi», – dedi Erkin Ábil.
Sonymen qatar dóńgelek ústel kezinde asharshylyq taqyrybyn keńinen zerttep júrgen AQSh-tyń belgili tarihshy ǵalymy Sara Kameronnyń beinebaiandamasy tyńdaldy. Ol qazaq halqynyń basynan ótken asharshylyq densaýlyq saqtaý salasy turǵysynan áli zerttelmegenin aitty.
«Asharshylyq qazaq halqynyń bolmysyna orasan zor zardabyn tigizgeni anyq. Qazaqtardyń óziniń tól mádenietinde mańyzdy rólge ie bolǵan kóshpeli ómir saltynan bas tartýynan týra keldi», – dedi Sara Kameron.
Odan bólek, jiyn barysynda Talas Omarbekov, Berik Ábdiǵaliuly, Smaǵul Elýbai, Beibit Qoishybaev jáne taǵy basqa ǵalymdar baiandama jasady. Jiyn qorytyndysy boiynsha arnaiy usynymdar ázirlenip, tiisti memlekettik organdarǵa joldandy.
Is-sharaǵa elimizdiń bir top ǵalymdarymen birge Bilim jáne ǵylym ministri Ashat Aimaǵambetov, Mádeniet jáne sport ministri Aqtoty Raiymqulova, Aqparat jáne qoǵamdyq damý ministri Aida Balaeva jáne BAQ ókilderi qatysty. Aýqymdy jiyn Parlament Senatynyń, Bilim jáne ǵylym ministrligine qarasty Memleket tarihy institýtynyń jáne Sh.Ýálihanov atyndaǵy Tarih jáne etnologiia institýtynyń uiymdastyrýymen ótkenin aita ketken jón.
