ەلورداداعى ۇلتتىق اكادەمييالىق كٸتاپحانادا سەنات تٶراعاسى مەۋلەن ەشٸمباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن «ازاتتىق جولىنداعى اقتاڭداقتار: اشارشىلىق زارداپتارىنا شىنايى تاريحي كٶزقاراس» تاقىرىبىنا ارنالعان دٶڭگەلەك ٷستەل ٶتتٸ. بۇل تۋرالى سەناتتىڭ باسپاسٶز قىزمەتٸ حابارلادى.
ٸس-شارا بارىسىندا وتاندىق جەنە شەتەلدٸك بەلگٸلٸ عالىمدار قازاق دالاسىنداعى اشارشىلىقتىڭ زاردابى, سەبەبٸ مەن سالدارى تۋرالى پٸكٸر بٸلدٸرٸپ, وسى باعىتتاعى مەسەلەلەردٸ كەڭٸنەن تالقىلادى.
مەۋلەن ەشٸمباەۆ ٶز سٶزٸندە اشارشىلىق تاقىرىبىن ساياسيلاندىرماي, وعان عىلىمي تۇرعىدان قاراۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنٸن ايتتى.
«اشارشىلىق تەك قازاق حالقىنىڭ عانا باسىنا تٷسكەن نەۋبەت ەمەس, بۇل بارشا ادامزاتتىڭ الاپات گۋمانيتارلىق قاسٸرەتٸ دەپ ايتۋعا بولادى. سول سەبەپتٸ, اشارشىلىق تاقىرىبىن ساياسيلاندىرماي, ەڭ الدىمەن, وعان عىلىمي تۇرعىدان قاراعانىمىز ابزال», – دەدٸ سەنات تٶراعاسى.
سونداي-اق, ول وبەكتيۆتٸ عىلىمي قورىتىندى جاساۋ ٷشٸن سول كەزدەگٸ كەڭەستٸك جٷيەنٸ تولىق قامتۋ كەرەكتٸگٸن جەنە سول تۇستاعى بولشەۆيكتٸك بيلٸكتٸڭ ماقساتى, جوسپارى قانداي بولدى, ونى قالاي جٷزەگە اسىردى, قانداي قاتەلٸكتەرٸ بولدى دەگەن ساۋالدارعا ناقتى جاۋاپ ٸزدەۋ قاجەتتٸگٸن تٸلگە تيەك ەتتٸ.
ٶيتكەنٸ الاپات اشتىققا ۇجىمداستىرۋدىڭ دايىن ەمەس ورتادا جٷرگٸزٸلۋٸ, جوسپارلاۋ ٸسٸندە جەرگٸلٸكتٸ جەردٸڭ تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸ مەن شارۋاشىلىعى ەسكەرٸلمەۋٸ جەنە سول كەزدەگٸ رەجيمنٸڭ كٶزدەگەن ماقساتقا جەتۋ ٷشٸن ادام ٶمٸرٸن ەسەپكە الماۋى سيياقتى وزبىر ساياساتتىڭ زاردابى تيگەنٸ سٶزسٸز. توتاليتارلىق رەجيمنٸڭ وسىنداي ساياساتى كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىندا بولعان ەلدەردٸڭ بەرٸندە جٷرگٸزٸلگەنٸ مەلٸم.
«قازاقستانمەن قوسا, ۋكراينا, بەلارۋس, مولدوۆا, رەسەيدٸڭ بٸرنەشە ايماعى, ونىڭ ٸشٸندە ەدٸل بويى, سولتٷستٸك كاۆكاز حالقى اشتىققا ۇشىرادى. وسى تۇرعىدان العاندا, اشتىقتى بەلگٸلٸ بٸر ۇلتقا قاراتا جاسالعان قىلمىس دەپ ايتۋعا كەلمەيتٸن شىعار. بۇل – ەڭ الدىمەن, سول كەزدەگٸ بيلٸك جٷيەسٸنٸڭ قاتە ساياساتىنىڭ اۋىر سالدارى. اشارشىلىق – كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىندا ٶمٸر سٷرگەن حالىقتاردىڭ ورتاق تراگەديياسى دەگەنٸمٸز ورىندى», – دەدٸ مەۋلەن ەشٸمباەۆ.
سونىمەن قاتار سەنات تٶراعاسى اشارشىلىق كەڭەس ٷكٸمەتٸ كەزٸندە جابىق تاقىرىپتاردىڭ بٸرٸ بولعانىن, تەك تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ ارقاسىندا ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن تاريحىمىزداعى اقتاڭداقتار مەملەكەتتٸك دەڭگەيدە كٶتەرٸلە باستاعانىن ايتتى. سونداي ناقتى جۇمىستاردىڭ نەتيجەسٸندە 31 مامىر ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن جەنە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كٷنٸ رەتٸندە بەلگٸلەنگەنٸ بەلگٸلٸ.
«بيىل 1921-1922 جىلدارداعى اشارشىلىققا 100 جىل تولىپ وتىر. الاپات نەۋبەتتٸڭ 30-جىلدارداعى ەكٸنشٸ كەزەڭٸنە دە 90 جىلدىڭ جٷزٸ بولدى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەلۇلى توقاەۆ «تەۋەلسٸزدٸك بەرٸنەن قىمبات» اتتى ماقالاسىندا وسى تاقىرىپقا توقتالىپ, تاريحىمىزدىڭ اقتاڭداق بەتتەرٸن مۇقييات زەرتتەۋ كەرەكتٸگٸن ايتقان بولاتىن. تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ 30 جىلدىق مەرەيلٸ بەلەسٸندە مەملەكەت تاراپىنان بۇل مەسەلەگە باسىمدىق بەرٸلۋٸ ٶتە ورىندى», – دەدٸ سەنات تٶراعاسى.
ول اشارشىلىق تاقىرىبىن كٶتەرۋ ەگەمەندٸكتٸڭ قادٸرٸن تەرەڭ تٷسٸنۋ, بٸرتۇتاس تەۋەلسٸز ۇلتتىق سانا قالىپتاستىرۋ جەنە تاريحتان تاعىلىم الۋ ٷشٸن كەرەك ەكەنٸن ايتتى.
«بۇل تاقىرىپ, ەڭ الدىمەن, تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸ نىعايتۋ ٷشٸن قاجەت. ٶيتكەنٸ, قازٸر ەلەمدٸك احۋال ٶتە كٷردەلٸ جەنە قۇبىلمالى ەكەنٸن كٶرٸپ وتىرمىز. كٷن ٶتكەن سايىن قاراما-قايشىلىقتار تەرەڭدەپ, تٷرلٸ قاقتىعىستار قارقىن الىپ كەلەدٸ. ەلٸمٸزدٸڭ ەگەمەندٸگٸنە دە تٶنەتٸن سىن-قاتەرلەر جوق ەمەس. دەل وسىنداي جاعدايدا تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸ مىزعىماستاي بەرٸك ەتۋ – بٸزدٸڭ باستى مٸندەتٸمٸز. سول ٷشٸن ونىڭ قادٸرٸنە جەتە بٸلۋٸمٸز قاجەت. ال, تەۋەلسٸزدٸكتٸ قادٸرلەپ, ۇلىقتاۋ تٶل تاريحىمىزدى جەنە ونىڭ شەشۋشٸ كەزەڭدەرٸن تەرەڭ تانۋدان باستالادى», – دەدٸ مەۋلەن ەشٸمباەۆ.
ودان بٶلەك, سەنات تٶراعاسى تاريحتى داۋرىقپا داۋ ٷشٸن ەمەس, دامىلسىز دامۋ ٷشٸن پايدالانۋدىڭ ماڭىزى زور ەكەنٸنە نازار اۋداردى. راسىندا, كەشەگٸمٸز ارقىلى بٷگٸنٸمٸزدٸ بەدەرلەپ, بولاشاعىمىزدى باعدارلاي الامىز. سول ارقىلى ۇلت رەتٸندە جولىمىزدىڭ داڭعىل بولاتىنى انىق.
«بٸزدٸڭ اشارشىلىق تاقىرىبىن جاڭاشا زەردەلەۋٸمٸزدٸڭ سەبەبٸ وسى اتالعان فاكتورلاردان باستاۋ الادى. پرەزيدەنتٸمٸزدٸڭ بۇل مەسەلەنٸ كٶتەرۋٸنٸڭ نەگٸزگٸ مەن-ماڭىزى دا وسىندا جاتىر. وسى رەتتە بٸرٸنشٸ كەزەكتە, عىلىمي كٶزقاراسقا باسىمدىق بەرۋٸمٸز كەرەك. سەبەبٸ, حالقىمىزعا اشارشىلىقتىڭ اششى اقيقاتىن عالىمدارىمىز عانا اشىپ, دەلەلدٸ تٷردە جەتكٸزە الادى. جالپى, تاريحي تاقىرىپتارعا قاتىستى قوعامدىق وي عىلىمي پٸكٸرگە نەگٸزدەلۋٸ كەرەك», – دەدٸ مەۋلەن ەشٸمباەۆ.
سەنات تٶراعاسى وسىعان وراي وتاندىق تاريحشى عالىمدارعا ٷلكەن جاۋاپكەرشٸلٸك جٷكتەلەتٸنٸن ايتىپ, نەۋبەت جىلداردىڭ اشىلماي, تاسادا قالعان تۇستارى ەلٸ دە بولسا كٶپ ەكەنٸنە نازار اۋداردى. ول بۇل جۇمىستا تاريحي فاكتٸلەرگە سٷيەنگەن تەرەڭ ەرٸ جان-جاقتى زەرتتەۋلەر كەرەكتٸگٸنە دە باسا مەن بەردٸ. سونداي-اق, وسى باعىتتا تيٸستٸ ارحيۆ دەرەكتەرٸنە, ونىڭ ٸشٸندە كٶرشٸلەس ەلدەردەگٸ ماتەريالدارعا قول جەتكٸزۋدٸڭ, ولاردى جٷيەلەۋ جەنە مۇقييات زەردەلەۋدٸڭ, ٶڭٸرلەرمەن, ونداعى اشارشىلىق تاقىرىبىن زەرتتەپ جٷرگەن عالىمدارمەن تىعىز بايلانىس ورناتۋدىڭ جەنە اشتىقتى باستان كەشكەن كۋەگەرلەردٸڭ ەستەلٸكتەرٸن جيناقتاۋدىڭ ماڭىزى زور ەكەنٸن ايتتى.
مەۋلەن ەشٸمباەۆ الداعى ۋاقىتتا وسى باعىتتاعى قۇندى زەرتتەۋلەر عىلىمي ورتادا عانا قالىپ قويماي, قوعامدا كەڭٸنەن دەرٸپتەلۋٸ كەرەكتٸگٸن دە ايتىپ ٶتتٸ.
«بۇل رەتتە جاس اۋديتوريياعا باسىمدىق بەرگەن جٶن. مەملەكەت باسشىسى 30 جىلدىق مەرەيتويدى اتاپ ٶتۋگە ارنالعان جيىندا شارالار نەگٸزٸنەن جاستارعا ارنالۋى كەرەك ەكەنٸن ايتتى. سەبەبٸ, بارلىق باستاما بولاشاق ۇرپاقتىڭ يگٸلٸگٸ ٷشٸن ٸسكە اسىرىلۋدا. اشارشىلىق تاقىرىبىندا دا بٸز وسى ۇستانىمنان اينىماۋىمىز كەرەك», – دەگەن سەنات تٶراعاسى اشارشىلىق تاقىرىبىن زەرتتەۋدە جاس عالىمداردى دا كەڭٸنەن جۇمىلدىرۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنٸن ايتتى.
ٶز كەزەگٸندە ش.ۋەليحانوۆ اتىنداعى تاريح جەنە ەتنولوگييا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى زييابەك قابىلدينوۆ 1921-1922 جىلدارداعى قازاقستانداعى اشارشىلىق تاقىرىبىندا بايانداما جاساپ, زوبالاڭنىڭ سەبەپتەرٸنە جەنە ونىمەن كٷرەس جۇمىستارىنا توقتالدى.
ال, مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ەركٸن ەبٸل اشارشىلىق فەنومەنٸن زەرتتەۋدٸڭ تەورييالىق جەنە ەدٸسنامالىق مەسەلەلەرٸنە نازار اۋداردى.
«قازاقستاندىق قوعامنىڭ تاريحي ساناسىن قالىپتاستىرۋ – ۇلتتىق تاريحتىڭ قايشىلىقسىز, جٷيەلٸ, دەفراگمەنتاتسييالانعان جەنە «اقتاڭداقتاردان» ارىلعان كارتيناسىن جاساۋ مٸندەتتەرٸنٸڭ بٸرٸ. كەڭەستٸك كەزەڭنٸڭ, ەسٸرەسە, ونىڭ العاشقى ونجىلدىقتارىنىڭ تاريحىن وبەكتيۆتٸ زەردەلەۋ بٸزگە قازٸرگٸ قازاق ۇلتىنىڭ قالىپتاسۋ قيسىنى مەن تەتٸگٸن, قازاق حالقىنىڭ بەيٸمدەلۋ جەنە جاڭعىرتۋ ستراتەگييالارىن نەعۇرلىم تولىق تٷسٸنۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ», – دەدٸ ەركٸن ەبٸل.
سونىمەن قاتار دٶڭگەلەك ٷستەل كەزٸندە اشارشىلىق تاقىرىبىن كەڭٸنەن زەرتتەپ جٷرگەن اقش-تىڭ بەلگٸلٸ تاريحشى عالىمى سارا كامەروننىڭ بەينەبايانداماسى تىڭدالدى. ول قازاق حالقىنىڭ باسىنان ٶتكەن اشارشىلىق دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى تۇرعىسىنان ەلٸ زەرتتەلمەگەنٸن ايتتى.
«اشارشىلىق قازاق حالقىنىڭ بولمىسىنا وراسان زور زاردابىن تيگٸزگەنٸ انىق. قازاقتاردىڭ ٶزٸنٸڭ تٶل مەدەنيەتٸندە ماڭىزدى رٶلگە يە بولعان كٶشپەلٸ ٶمٸر سالتىنان باس تارتۋىنان تۋرا كەلدٸ», – دەدٸ سارا كامەرون.
ودان بٶلەك, جيىن بارىسىندا تالاس وماربەكوۆ, بەرٸك ەبدٸعاليۇلى, سماعۇل ەلۋباي, بەيبٸت قويشىباەۆ جەنە تاعى باسقا عالىمدار بايانداما جاسادى. جيىن قورىتىندىسى بويىنشا ارنايى ۇسىنىمدار ەزٸرلەنٸپ, تيٸستٸ مەملەكەتتٸك ورگاندارعا جولداندى.
ٸس-شاراعا ەلٸمٸزدٸڭ بٸر توپ عالىمدارىمەن بٸرگە بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترٸ اسحات ايماعامبەتوۆ, مەدەنيەت جەنە سپورت مينيسترٸ اقتوتى رايىمقۇلوۆا, اقپارات جەنە قوعامدىق دامۋ مينيسترٸ ايدا بالاەۆا جەنە باق ٶكٸلدەرٸ قاتىستى. اۋقىمدى جيىن پارلامەنت سەناتىنىڭ, بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸنە قاراستى مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ جەنە ش.ۋەليحانوۆ اتىنداعى تاريح جەنە ەتنولوگييا ينستيتۋتىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ٶتكەنٸن ايتا كەتكەن جٶن.
