Foto: © RIA Novosti / Georgii Homzor
316-qazaq atqyshtar diviziiasy 1941 jyldyń jazynda (maýsym aiy), Uly Otan soǵysy bastalyp ketken kezde Almaty qalasynda jasaqtaldy. General I.V.Panfilovty sol kezdegi Qazaqstan Ortalyq Komitetiniń birinshi hatshysy Jumabai Shaiahmetov Frýnze qalasynan (qazirgi Bishkek) shaqyrtyp alyp, (Qyrǵyzstanda garnizon komandiri bolatyn) Almatyda arnaiy qazaq ulttyq diviziiasyn jasaqtaýǵa keńes berdi. Soǵys kezinde Qazaqstanda basqa da biraz diviziialar qurylǵan. Biraq olar ulttyq diviziia emes bolatyn. Almaty túbindegi Talǵarda diviziia quramyndaǵy áskerler birneshe ai boiy jattyǵýdan ótip, osy jyldyń 17 qyrkúieginde eshelonǵa tielip maidanǵa attanyp ketti. Diviziia quramynyń 70 paiyzy qazaq, qalǵan paiyzy – qyrǵyz, orys, ýkrain, tatar, taǵy basqa ult ókilderinen turdy.
316-qazaq diviziiasy aldymen qorshaýdaǵy Leningrad túbine túsirilgen edi. Biraq Iosif Stalin diviziiany Máskeý túbine aýdaryp, marshal K.Rokossovskiidiń qaramaǵyndaǵy 16-shy armiiaǵa qosty. Jaýdy sai-salamen, sondai-aq ormanmen keletin bolar degen oimen, 16-shy armiianyń barlyq diviziialary, bólimderi, soǵys tehnikalary osy orman men sailarǵa ornalastyrylǵan-dy. Nemister Máskeýge soǵysty osy baǵyttan bastaǵan edi.
Jaýdyń oiy Máskeýge týra aparatyn jazyqta ornalasqan Volokolamsk aýdany jáne ondaǵy Dýbosekovo trassasyna kóp kóńil aýdarmaǵan edi. Orystar áskeriniń kóbin sol jazyq dalaǵa ornalastyrǵan bolar degen pikirde bolatyn. Volokolamsk aýdanyna jańadan kelgen almatylyq 316-qazaq atqyshtar diviziiasyn Rokossovskii 44 shaqyrymdyq (kilometr) ashyq dalaǵa ornalastyrdy. Máskeýge barýǵa umtylǵan jaý orman, ózen, sai-salasy mol baǵyttan qatty qarsylyq kórip óte almaǵan soń (bul aralarda marshal Rokossovskiidiń diviziialary men soǵys tehnikalary ornalasqan edi) fashister Volokolamsk baǵytyna barlaýshylar jiberip, Máskeýge taiaý ornalasqan aýdannyń jáne Dýbosekovo jolynyń ashyq jatqanyn bildi, sondai-aq jaqynda ǵana kelip ornalasyp jatqan bir diviziia ǵana baryn anyqtady. Jaý ózderiniń aldanyp qalǵanyn bilip qatty ókindi. «Áskerdi baiaǵydan osy baǵytpen jibergende, Máskeýdiń tabaldyryǵynan ótip ketip, orys kóshelerinde oiran salyp jatar edik-aý» dep ókinishpen oilady. Sóitti de, Máskeýdi alýǵa arnalǵan barlyq kúshti jáne tehnikany Volokolamsk baǵytyna dereý aýdardy.
Sóitip, jalǵyz diviziia ornalasqan aýmaqty birneshe saǵatta tas-talqanyn shyǵaryp, tas jolmen tankilerdi Máskeýge kirgizip jiberýge umtyldy. Biraq kóresini osy jalǵyz aziialyq diviziiadan kórdi. Orystardyń Sibirde jasaqtalyp jatqan diviziialarynan áli habary joq bolatyn. Jaý birden úsh jaiaý ásker diviziiasyn, sonymen qatar bir motorly tehnikalary bar diviziia men 700-ge tarta tankisi bar diviziiany tez arada Volokolamsk aýdanyna aýdardy. Basqa diviziialaryn da osy baǵytqa tezdetip jinaqtai bastady. Qazan aiynyń ortasyna taman Máskeýdi alýǵa arnalǵan jaýdyń barlyq kúshi osy aziialyq jalǵyz diviziiany neǵurlym tez taptap óte shyǵýǵa jabyla ketti. General Panfilov shtabta otyra almai polk, rota batereialardyń arasynda baladai júgirip júrdi. Jarylǵan snariadtar men jańbyrdai jaýǵan oqqa da qaramady. Qasyndaǵy kómekshileri, radisteri birinen soń biri oqqa ushty. Keiinnen qolǵa túsken jaýdyń bir ofitseri Kromer, úiine bylai dep hat jazǵan eken: «2-qazan kúni Máskeýge kiremiz dep oilap edik, soǵan daiyndalyp júrgenbiz, aldymyzdaǵy óńkei aziialyq eldiń adamdarynan quralǵan diviziiany qurtyp jibere almai toqtap qaldyq. Ózderi qyrylyp jatsa da sheginbeitin, ózińe qarsy shabatyn bireýler eken. Áskerimizdiń júregi qaityp qalǵan sekildi. Biraq fiýrerdiń buiryǵyn aldyq. Osy aradaǵy Máskeýdi alýǵa jinaqtalǵan 28 diviziianyń barlyǵyn osy baǵytqa jiberýge buiyrǵan eken. Múmkin, osy kúshpen jarty kúnniń ishinde bulardy taptap ótermiz. Kelesi hatty Máskeýde jazarmyn» depti («Panfilovshylar», F.Selivanov). Panfilov diviziiasyndaǵy árbir rota men vzvodta tankterge granat laqtyrýshylar toby uiymdastyryldy. Buǵan júrekti, kúshti azamattar iriktelip alyndy. Granattar men janǵysh zattar solarǵa berildi. Qiian-keski soǵystar júrip jatty. Máselen, aǵa leitenant Raikinniń okoptaryna birden 40 tank lap qoidy. Olarǵa ilese jaýdyń jaiaý áskerleri keledi. Jaý tankileriniń biri soldat Tóleqabylov jatqan okopqa taiap keldi. Ol ushyp turyp, granata laqtyrdy. Jarylǵan granata tankiniń ishine túsip, gúrs etken daýys estildi. Mine, oǵan ekinshi tank taiap kelip qaldy. Tóleqabylov jandyrǵysh suiyq zat quiylǵan bótelkeni laqtyrdy, tank órtenip ketti. Erjúrek jaýyngerge qarai úshinshi tank kele jatty, ol taǵy da granata laqtyrdy. Ózi de aýyr jaralandy. Taǵy bir tank qasyna kelip qaldy. Tóleqabylov laqtyrýǵa shamasy kelmei granatany baýyryna qysyp ustap, tankiniń shynjyr tabanynyń astyna baryp qulady. Diviziiadaǵy granat laqtyrýshylardyń toby negizinen qazaq jigitterinen quralǵan. Olar ózderine berilgen tapsyrmany erlikpen oryndap shyqty. Biraq birde-bireýi tiri qalmady. Qairan azamattarǵa Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn eshkim usynǵan da, bergen de joq.
Osy arada azdap sheginis jasap, myna bir mysaldy keltire keteiik: « – I.Stalin, oral na Jýkova – kazahskaia diviziia na grani razgroma, a gde sibirskaia diviziia». Po porýcheniiý Iosifa Vissarionovicha, Jýkov doljen byl napravit sibirskie divizii na podmogý, no ne ýlojilsia v naznachennye sroki, chto privelo Stalina v iarost» (Iz knigi «Taina Stalina»). 316-qazaq diviziiasy Máskeý túbinde Sibirde jasaqtalǵan diviziialar kelip jetkenshe bir ai on kún jaýdyń búkil 32 diviziiasyn bir ózi ustap turdy. Keiinnen bul diviziiaǵa Gvardiia ataǵy berilgenimen, sibirden kelgen áskermen tolyqtyrylsa da, burynǵy diviziiadaǵy qazaq jaýyngerleriniń 90 paiyzy qaza tapqan edi. Bul kezde orystyń qaharly qysy da kelip jetken bolatyn. Jaý tehnikalary jáne áskerleri qatty aiazdan shabýylǵa shyǵa almai, tehnikasy qatyp, áskeriniń biraz bóligi úsip ketken edi. Sonda Máskeýdi qanyn tógip, kimder qorǵap qalǵan?! Oilanatyn másele...
Beisenǵazy ULYQBEK,
Qazaqstan Jýrnalister Odaǵynyń múshesi
