فوتو: © ريا نوۆوستي / گەورگيي حومزور
316-قازاق اتقىشتار ديۆيزيياسى 1941 جىلدىڭ جازىندا (ماۋسىم ايى), ۇلى وتان سوعىسى باستالىپ كەتكەن كەزدە الماتى قالاسىندا جاساقتالدى. گەنەرال ي.ۆ.پانفيلوۆتى سول كەزدەگٸ قازاقستان ورتالىق كوميتەتٸنٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى جۇماباي شاياحمەتوۆ فرۋنزە قالاسىنان (قازٸرگٸ بٸشكەك) شاقىرتىپ الىپ, (قىرعىزستاندا گارنيزون كومانديرٸ بولاتىن) الماتىدا ارنايى قازاق ۇلتتىق ديۆيزيياسىن جاساقتاۋعا كەڭەس بەردٸ. سوعىس كەزٸندە قازاقستاندا باسقا دا بٸراز ديۆيزييالار قۇرىلعان. بٸراق ولار ۇلتتىق ديۆيزييا ەمەس بولاتىن. الماتى تٷبٸندەگٸ تالعاردا ديۆيزييا قۇرامىنداعى ەسكەرلەر بٸرنەشە اي بويى جاتتىعۋدان ٶتٸپ, وسى جىلدىڭ 17 قىركٷيەگٸندە ەشەلونعا تيەلٸپ مايدانعا اتتانىپ كەتتٸ. ديۆيزييا قۇرامىنىڭ 70 پايىزى قازاق, قالعان پايىزى – قىرعىز, ورىس, ۋكراين, تاتار, تاعى باسقا ۇلت ٶكٸلدەرٸنەن تۇردى.
316-قازاق ديۆيزيياسى الدىمەن قورشاۋداعى لەنينگراد تٷبٸنە تٷسٸرٸلگەن ەدٸ. بٸراق يوسيف ستالين ديۆيزييانى مەسكەۋ تٷبٸنە اۋدارىپ, مارشال ك.روكوسسوۆسكييدٸڭ قاراماعىنداعى 16-شى ارميياعا قوستى. جاۋدى ساي-سالامەن, سونداي-اق ورمانمەن كەلەتٸن بولار دەگەن ويمەن, 16-شى ارمييانىڭ بارلىق ديۆيزييالارى, بٶلٸمدەرٸ, سوعىس تەحنيكالارى وسى ورمان مەن سايلارعا ورنالاستىرىلعان-دى. نەمٸستەر مەسكەۋگە سوعىستى وسى باعىتتان باستاعان ەدٸ.
جاۋدىڭ ويى مەسكەۋگە تۋرا اپاراتىن جازىقتا ورنالاسقان ۆولوكولامسك اۋدانى جەنە ونداعى دۋبوسەكوۆو تراسساسىنا كٶپ كٶڭٸل اۋدارماعان ەدٸ. ورىستار ەسكەرٸنٸڭ كٶبٸن سول جازىق دالاعا ورنالاستىرعان بولار دەگەن پٸكٸردە بولاتىن. ۆولوكولامسك اۋدانىنا جاڭادان كەلگەن الماتىلىق 316-قازاق اتقىشتار ديۆيزيياسىن روكوسسوۆسكيي 44 شاقىرىمدىق (كيلومەتر) اشىق دالاعا ورنالاستىردى. مەسكەۋگە بارۋعا ۇمتىلعان جاۋ ورمان, ٶزەن, ساي-سالاسى مول باعىتتان قاتتى قارسىلىق كٶرٸپ ٶتە الماعان سوڭ (بۇل ارالاردا مارشال روكوسسوۆسكييدٸڭ ديۆيزييالارى مەن سوعىس تەحنيكالارى ورنالاسقان ەدٸ) فاشيستەر ۆولوكولامسك باعىتىنا بارلاۋشىلار جٸبەرٸپ, مەسكەۋگە تاياۋ ورنالاسقان اۋداننىڭ جەنە دۋبوسەكوۆو جولىنىڭ اشىق جاتقانىن بٸلدٸ, سونداي-اق جاقىندا عانا كەلٸپ ورنالاسىپ جاتقان بٸر ديۆيزييا عانا بارىن انىقتادى. جاۋ ٶزدەرٸنٸڭ الدانىپ قالعانىن بٸلٸپ قاتتى ٶكٸندٸ. «ەسكەردٸ باياعىدان وسى باعىتپەن جٸبەرگەندە, مەسكەۋدٸڭ تابالدىرىعىنان ٶتٸپ كەتٸپ, ورىس كٶشەلەرٸندە ويران سالىپ جاتار ەدٸك-اۋ» دەپ ٶكٸنٸشپەن ويلادى. سٶيتتٸ دە, مەسكەۋدٸ الۋعا ارنالعان بارلىق كٷشتٸ جەنە تەحنيكانى ۆولوكولامسك باعىتىنا دەرەۋ اۋداردى.
سٶيتٸپ, جالعىز ديۆيزييا ورنالاسقان اۋماقتى بٸرنەشە ساعاتتا تاس-تالقانىن شىعارىپ, تاس جولمەن تانكٸلەردٸ مەسكەۋگە كٸرگٸزٸپ جٸبەرۋگە ۇمتىلدى. بٸراق كٶرەسٸنٸ وسى جالعىز ازييالىق ديۆيزييادان كٶردٸ. ورىستاردىڭ سٸبٸردە جاساقتالىپ جاتقان ديۆيزييالارىنان ەلٸ حابارى جوق بولاتىن. جاۋ بٸردەن ٷش جاياۋ ەسكەر ديۆيزيياسىن, سونىمەن قاتار بٸر موتورلى تەحنيكالارى بار ديۆيزييا مەن 700-گە تارتا تانكٸسٸ بار ديۆيزييانى تەز ارادا ۆولوكولامسك اۋدانىنا اۋداردى. باسقا ديۆيزييالارىن دا وسى باعىتقا تەزدەتٸپ جيناقتاي باستادى. قازان ايىنىڭ ورتاسىنا تامان مەسكەۋدٸ الۋعا ارنالعان جاۋدىڭ بارلىق كٷشٸ وسى ازييالىق جالعىز ديۆيزييانى نەعۇرلىم تەز تاپتاپ ٶتە شىعۋعا جابىلا كەتتٸ. گەنەرال پانفيلوۆ شتابتا وتىرا الماي پولك, روتا باتەرەيالاردىڭ اراسىندا بالاداي جٷگٸرٸپ جٷردٸ. جارىلعان سناريادتار مەن جاڭبىرداي جاۋعان وققا دا قارامادى. قاسىنداعى كٶمەكشٸلەرٸ, راديستەرٸ بٸرٸنەن سوڭ بٸرٸ وققا ۇشتى. كەيٸننەن قولعا تٷسكەن جاۋدىڭ بٸر وفيتسەرٸ كرومەر, ٷيٸنە بىلاي دەپ حات جازعان ەكەن: «2-قازان كٷنٸ مەسكەۋگە كٸرەمٸز دەپ ويلاپ ەدٸك, سوعان دايىندالىپ جٷرگەنبٸز, الدىمىزداعى ٶڭكەي ازييالىق ەلدٸڭ ادامدارىنان قۇرالعان ديۆيزييانى قۇرتىپ جٸبەرە الماي توقتاپ قالدىق. ٶزدەرٸ قىرىلىپ جاتسا دا شەگٸنبەيتٸن, ٶزٸڭە قارسى شاباتىن بٸرەۋلەر ەكەن. ەسكەرٸمٸزدٸڭ جٷرەگٸ قايتىپ قالعان سەكٸلدٸ. بٸراق فيۋرەردٸڭ بۇيرىعىن الدىق. وسى اراداعى مەسكەۋدٸ الۋعا جيناقتالعان 28 ديۆيزييانىڭ بارلىعىن وسى باعىتقا جٸبەرۋگە بۇيىرعان ەكەن. مٷمكٸن, وسى كٷشپەن جارتى كٷننٸڭ ٸشٸندە بۇلاردى تاپتاپ ٶتەرمٸز. كەلەسٸ حاتتى مەسكەۋدە جازارمىن» دەپتٸ («پانفيلوۆشىلار», ف.سەليۆانوۆ). پانفيلوۆ ديۆيزيياسىنداعى ەربٸر روتا مەن ۆزۆودتا تانكتەرگە گرانات لاقتىرۋشىلار توبى ۇيىمداستىرىلدى. بۇعان جٷرەكتٸ, كٷشتٸ ازاماتتار ٸرٸكتەلٸپ الىندى. گراناتتار مەن جانعىش زاتتار سولارعا بەرٸلدٸ. قييان-كەسكٸ سوعىستار جٷرٸپ جاتتى. مەسەلەن, اعا لەيتەنانت رايكيننٸڭ وكوپتارىنا بٸردەن 40 تانك لاپ قويدى. ولارعا ٸلەسە جاۋدىڭ جاياۋ ەسكەرلەرٸ كەلەدٸ. جاۋ تانكٸلەرٸنٸڭ بٸرٸ سولدات تٶلەقابىلوۆ جاتقان وكوپقا تاياپ كەلدٸ. ول ۇشىپ تۇرىپ, گراناتا لاقتىردى. جارىلعان گراناتا تانكٸنٸڭ ٸشٸنە تٷسٸپ, گٷرس ەتكەن داۋىس ەستٸلدٸ. مٸنە, وعان ەكٸنشٸ تانك تاياپ كەلٸپ قالدى. تٶلەقابىلوۆ جاندىرعىش سۇيىق زات قۇيىلعان بٶتەلكەنٸ لاقتىردى, تانك ٶرتەنٸپ كەتتٸ. ەرجٷرەك جاۋىنگەرگە قاراي ٷشٸنشٸ تانك كەلە جاتتى, ول تاعى دا گراناتا لاقتىردى. ٶزٸ دە اۋىر جارالاندى. تاعى بٸر تانك قاسىنا كەلٸپ قالدى. تٶلەقابىلوۆ لاقتىرۋعا شاماسى كەلمەي گراناتانى باۋىرىنا قىسىپ ۇستاپ, تانكٸنٸڭ شىنجىر تابانىنىڭ استىنا بارىپ قۇلادى. ديۆيزيياداعى گرانات لاقتىرۋشىلاردىڭ توبى نەگٸزٸنەن قازاق جٸگٸتتەرٸنەن قۇرالعان. ولار ٶزدەرٸنە بەرٸلگەن تاپسىرمانى ەرلٸكپەن ورىنداپ شىقتى. بٸراق بٸردە-بٸرەۋٸ تٸرٸ قالمادى. قايران ازاماتتارعا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن ەشكٸم ۇسىنعان دا, بەرگەن دە جوق.
وسى ارادا ازداپ شەگٸنٸس جاساپ, مىنا بٸر مىسالدى كەلتٸرە كەتەيٸك: « – ي.ستالين, ورال نا جۋكوۆا – كازاحسكايا ديۆيزييا نا گراني رازگروما, ا گدە سيبيرسكايا ديۆيزييا». پو پورۋچەنييۋ يوسيفا ۆيسساريونوۆيچا, جۋكوۆ دولجەن بىل ناپراۆيت سيبيرسكيە ديۆيزيي نا پودموگۋ, نو نە ۋلوجيلسيا ۆ نازناچەننىە سروكي, چتو پريۆەلو ستالينا ۆ ياروست» (يز كنيگي «تاينا ستالينا»). 316-قازاق ديۆيزيياسى مەسكەۋ تٷبٸندە سٸبٸردە جاساقتالعان ديۆيزييالار كەلٸپ جەتكەنشە بٸر اي ون كٷن جاۋدىڭ بٷكٸل 32 ديۆيزيياسىن بٸر ٶزٸ ۇستاپ تۇردى. كەيٸننەن بۇل ديۆيزيياعا گۆاردييا اتاعى بەرٸلگەنٸمەن, سٸبٸردەن كەلگەن ەسكەرمەن تولىقتىرىلسا دا, بۇرىنعى ديۆيزيياداعى قازاق جاۋىنگەرلەرٸنٸڭ 90 پايىزى قازا تاپقان ەدٸ. بۇل كەزدە ورىستىڭ قاhارلى قىسى دا كەلٸپ جەتكەن بولاتىن. جاۋ تەحنيكالارى جەنە ەسكەرلەرٸ قاتتى ايازدان شابۋىلعا شىعا الماي, تەحنيكاسى قاتىپ, ەسكەرٸنٸڭ بٸراز بٶلٸگٸ ٷسٸپ كەتكەن ەدٸ. سوندا مەسكەۋدٸ قانىن تٶگٸپ, كٸمدەر قورعاپ قالعان?! ويلاناتىن مەسەلە...
بەيسەنعازى ۇلىقبەك,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مٷشەسٸ
