Máseleniń máselesi

halyqtyq istiń biri kadr daiyndaý bolyp tabylady

HHI ǵasyrdaǵy eldik iste ózgege eseńdi jibermeitin, esikten kirseń tórge ozdyratyn, qarymyńdy tanytyp, talantyńdy tánti etetin – tereń bilim, zerekterge qanat bolǵan ǵylym. Bul ekeýinsiz qadamyń uzarmaidy, maqsatyń mandymaidy, óristi oiyń oryndalmaidy. Sodan da shyǵar, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń táýelsizdik alǵan kúnnen bastap osy eki salaǵa jete mán berip, qarjymen qamtamasyz etip kele jatqany. Sol qamqorlyqty keide óz dárejesinde paidalana almai qalyp jatatyn tustarymyz da barshylyq. Ómir damýy osyndai san salaly suraqtardy taraý-taraý etip alǵa tartyp otyrǵan tusta, bilim men ǵylymǵa búkil sanaly ǵumyryn arnaǵan oqymystylarmen oi bólisýdi jalǵastyryp kelemiz. Bul jolǵy pikirlesimiz – pedagogika ǵylymdarynyń doktory, professor Jumádil ShILDEBAEV.

– Iá, bilim biigine, ǵylymnyń kókjiegine den qoiǵan ult esh ýaqytta utylǵan emes, – dep bastady sózin ǵalym. – Qazir jurtymyzdyń maq­tanyshyna ainalǵan keshegi alyptar toby búgingi olardyń izin basqan sanaýly sańlaqtar – bilim men ǵylymnyń qyr-syryn bes saýsaǵyndai bilgender, adamdyqtan attamaǵan, ar jolynan shyqpaǵandar. Men de solardyń úlgisin úkilep kelemin. 45 jyldyq ǵumyrymdy ulttyq pedagogikanyń bilim berý men ǵylymdaǵy qarashańyraǵy sanalatyn QazPI, búgingi Abai atyndaǵy Ulttyq pedagogikalyq ýniver­si­tetinde ótkizip jatyrmyn. «Elý jylda – el ja­ńa» degendei, bul bilim ordasynda buryn 4 fakýltet, 4 oqý ǵimaraty, 4 stýdentter jataqhanasy bolsa, qazir 9 oqý ǵimaraty, 5 ja­taqhana, 29 kompiýterlik synyp, 16 institýt, 10 fakýltet, 62 kafedra jastarǵa qyzmet kórsetip otyr. Magistratýra jáne PhD dokto­rantýra institýty jumys isteidi.

– Jumádil Baidildáuly, ýniversitettiń ótkeni men búginin salystyryp aittyńyz. Ózińiz de ustazdyq qyzmet atqaryp kelesiz. Aldyńǵy tolqyndy, keiingi izbasarlardy aityp otyrsyz. Dástúrin esten shyǵar­maǵan eldiń jaqsylary qashanda ultymen birge jasai bereri haq. Sizdiń de ustazdaryńyz az emes shyǵar?

– Árine, aldyńǵy tolqyndy ardaqtap, olardyń esimin keiingi jasqa uǵyndyryp otyrý úlgisin ulyqtai berýimiz kerek. Meniń ómir jolym, ósý baspaldaǵym atalmysh ýniversitettiń jaratylystaný-geografiia fakýltetimen tikelei bailanysty. Altyn besigim desem de bolady. Dárisin tyńdap, ónegesin alǵan us­tazdarym kóp. Bizdiń kezimizde professorlar sanaýly edi. Aldyna imenip kirip, iilip shyǵatynbyz. Dotsentterdiń ózi dara kórinetin. Sondai ardaqty azamattardyń qatarynda professorlar T.Musaqulov, I.Nuǵymanov, dotsentter Sh.Izbasarov, S.Orynbekov, A.Dúisebaev, Q.Ámirǵaziev bar. Al ustazdarym professorlar S.Jumabaev, K.Saǵatov, S.Obaev, A.Seiitjanov, K.Muhametjanovtyń men úshin orny bólek. Ǵylym jolyndaǵy taǵdyrym meni geograftar men pedagogtarǵa jaqyndastyrdy. Sonyń biri emes biregeii, ulaǵatty ustazym, kórnekti ǵalym, geografiia ǵylymdarynyń doktory, akademik Á.Beisenova boldy. Qazaq qyzdarynyń maqtanyshy men úlgisine ainalǵan ǵalymǵa alǵysym sheksiz. Búgingi tirlik-tynysymyz jaily sál toqtalar bolsam, ýniversitettiń qazirgi rektory, akademik Serik Piráliev 2008-2016 oqý jyldary aralyǵynda ýniversitettiń barlyq qurylymyn qaita jasaqtap, oqý-tárbie protsesin nesielik oqý júiesine negizdep, ǵylymi-zertteý ortalyqtaryn, institýttar, jańa fakýltetter, oqý-ádistemelik zerthanalar ashyp, dáýir talabyna qarai, innovatsiialyq tehnologiianyń ozyq jetistikteri engizilip, stýdentterdiń áleý­mettik jaǵdaiyna kóńil bólip keledi. Osy arada myna bir oiymdy da ortaǵa sala ketsem deimin. Pedagogikalyq oqý oryndary muǵalim daiyn­daý isinde teoriialyq bilim men tájiribeni bi­rin­shi kýrstan bastap qolǵa alatyn edi. Bul jas mamannyń keleshekte sabaq berýine keń jol ashatyn. Institýt qabyrǵasynda júrip-aq olar sabaq berýdiń tásilin jetik meńgeretin. Mektepke barǵanda oqýshylarmen til tabysyp ketetin. Qazir muǵalim bolýǵa umtylmaýdyń bir sebebi, osy tájiribeni úzip alǵanymyzdan ba deimin. Teoriia men tájiribeni talapkerdiń bo­iyna teń dárejede sińirip otyrsaq, jaqsy muǵalim daiyndar edik. Bul bir jaǵy desek, ekinshi, jas muǵalimderdiń eńbek ótiline tó­lei­­­tin aqynyń azdyǵy olardyń yntasyn tómendetýde.

– Uzaq jyl fakýltet dekany bolyp, kafedra meńgergen ekensiz. Sol qyzmetten óz erkińizben bas tartypsyz…

– Suraqtyń bastalýynan-aq astaryn túsi­nip otyrmyn. Alda da aittym, biz aldyńǵy tolqynnyń úlgisin kórdik. Olardyń meiirimine bólendik. Endi sol qasietti keiinginiń boiyna darytyp, sanasyna uialatýymyz kerek qoi. Sondyqtan men kafedrany izbasarlaryma tapsyrdym. Olarǵa oryn bermei, qosarlanýdy artyq kórdim. Dáris oqyp júrýdi jón sanadym. Sonda ǵana syily bolatynyma kózim jetti. Úlken úlkendigin tanytpasa, keiingi jas bizderge jaltaqtap júrip, kemeldikke jete qoiýy ekitalai ǵoi. Amal neshik, jasy 75-ten assa da keibir professorlarymyz óz erkimen jastarǵa oryn bergisi kelmei qarsylyq bildirip, ataǵyn paidalanatyny bar. Meniń oiymsha bul, ásirese, pedagogikalyq joǵary oqý oryndary oqytýshylary úshin kelispeitin istei kórinedi. Joǵary oqý oryndarynyń birazy bul máseleni resmi túrde sheshkeninen habardarmyn. 65-ten keiin kafedranyń dotsenti, professory bolsa jetip jatyr emes pe? Qazaqtyń qudaidan tileitini «ádemi qartaiý» ǵoi. Dástúrli sabaq berýdiń kúni ótip barady. Sarǵaiǵan qaǵazdaǵy dáristiń ornyn innovatsiialyq teoriia tásili basyp keledi. Endeshe, bárin aqyl-parasatqa jeńdirýden artyq ne bar?

– Joǵary mektep tabaldyryǵyn jańa at­taǵan talapkerlerdiń atyna keide bilimderi taiaz degen syn aitylyp qalady. Osy týraly bai­lamyńyz qandai?

– Shynyn aitý kerek, men 1967 jyldyń túlegimin. Biz 10 jáne 11-synyp oqýshylary mektepti qatar bitirdik. Oqýǵa «súiregen» eshkim bolmady. Biraq óz qalaýymyzben joǵary oqý ornyna barýdy uiǵardyq. Al oqýdy orta baǵamen aiaqtaǵandar kásiptik bilim alýǵa attandy. Biraz zamandastarymyz aýylda qalyp eńbekke aralasty. Bul úrdis keńestik dáýirdiń ozyq tehnologiiasy der edim. 1985-2000 jyldary joǵary oqý oryndaryna talpynǵan túlekterdiń bilim deńgeii joǵary boldy. Sózim jalań bolmas úshin mysalǵa júgineiin. Áli esimde, meditsina institýtyna kelgen abitýrientterden emtihan alǵanym bar. Bir orynǵa 5-6 altyn medal alǵandar kelip jatty. Odan keiingi kezeńde bilim sapasynyń tómendeýi baiqaldy. Bul aqyly jáne joǵary oqý ornyna túsý kezindegi testtik synaq engizýden bastaldy degen óz boljamymdy aitqym keledi. Óitkeni kez kelgen oqý ornyna túsýge shek qoiylmady. Aq­shasy bolsa, aqyly oqý orny esigin ashyp, tórine ozdyra beretin boldy. Onyń ústine oqý oryndarynyń nesielik oqytý tehnologiiasyna kóshýi otqa mai quiǵandai boldy. Ondaǵy testtik júie oqytýshynyń shákirt bilimin baǵalaýǵa qoly jetpei qalǵanyn ashyq aitýǵa tiistimin. Sóitip, joǵary oqý oryndarynyń ustazdary qaýqarsyzdyq kúiin keshti. Tipti, oqytýshynyń rólin operator-baǵalaýshy atqaratyn boldy. Osylaisha, bilim sapasy tómendep, suranysqa laiyq emes kadrlar legi kóbeiip ketti. Diplom alýshylardy jumyspen qamtý ekinshi orynǵa ysyryldy. Bir mamandyq iesi jumys tappaǵan soń, ekinshi mamandyq alýǵa árekettenip jatty. Sóitip, orta mektep, basqa da salalar, joǵary oqý orny bolsyn, bilikti kadrlardyń ornyn XXI ǵasyrdaǵy aqyly ári testtik júiemen bilim alǵan mamandar basty. Árine, kópke topyraq shashýǵa bolmaidy. Talapty, daryndy jastar aýyl men qalada jetkilikti. Ókinishtisi, biz olardy betpe-bet kelip baǵalai almadyq. Senimge tehnika ie boldy.  Sóitip, atústi ázirlengen mamandardyń bilim-biligi jurttyń kóńilinen shyqpady. Oǵan bul arada dáiek keltirip jatpasaq ta elge málim jai dep oilaimyn. Keibir joǵary oqý ornynyń óz bilgeninshe kadr daiyndaý jumysy bul kúnderi máselege ainala bastaǵanyn kórip otyrmyz. Bul jastarǵa da, qaltasyn qaǵyp, urpaǵy úshin oqý aqysyn tólegen ata-analarǵa da ońai timegeni belgili. Osy turǵydan kelgende, kadr daiyndaý halyqtyq is ekenin esten shyǵarmasaq deimin. Sonda myqty maman ázirleýdi júzege asyrar edik.

– Sońǵy jyldary orta mektep oqýlyq­taryna, ásirese, balama oqýlyqtarǵa alýan túr­li pikirler aitylyp júr. Siz de oqýlyq avtorlarynyń birisiz. Bul jónindegi oi bailamdaryńyzdy bilsek dep edik.

– Bir atap óterligi – biyldan bastap mektepterden balamaly oqýlyq alynyp tastaldy. Tek bazalyq oqýlyqtar ǵana oqytylatyn boldy. Bul quptarlyq is ekeni sózsiz. Otanymyzda 1993 jyly Qazaq eliniń jańa býyn oqýlyqtary qoldanysqa endi. Olar alǵash ret ana tilinde jazylyp, odan soń baryp basqa tilderge aýdaryldy. Iaǵni, oqýlyqtyń mazmuny, máni men sapasy Qazaqstannyń tarihy men tabiǵatyna, salt-dástúrine negizdeldi. Osy qalyptasyp kele jatqan dástúr keiin ózgeriske ushyrap, 2003-2004 jyldardan bastap balamaly oqýlyq paida boldy. Bular ese bermei kóbeidi. Avtorlar men baspalar arasynda básekelestik bastaldy da ketti. Bir pánge arnalǵan 3 oqýlyq qatarymen bilim oshaqtaryna jiberildi. Sonyń saldarynan san túrli kózqaras, san túrli «ádiskerler» boi kórsetip, barmaq basty, kóz qystyǵa jol berildi. Kez kelgen baspa oqýlyq shyǵarýmen ainalysyp, sapadan góri tabys tabýǵa den qoidy. Mundai orynsyz básekede sapa artpaidy. San qýýshylyq oryn alady. Negizinde bir pánge arnalyp bir oqýlyq shyǵýy kerek. Sonda ǵana standartqa sai oqýlyq oqýshy qolyna tiip, bilim sapasy talapqa sai bolady. Urpaq shataspaidy.

Iá, men de oqýlyq jazyp júrgen avtorlar­dyń birimin. Akademik Á.Beisenovanyń uiym­dastyrýymen 1993 jyly «Qazaqstannyń kóp satyly oqý júielerinde ekologiialyq bilim men tárbie berý tujyrymdamasyn» jasadyq. 4-5 synyptarǵa arnalǵan ekologiialyq baǵdarlama túzdik. Sonyń nátijesinde 3 oqý kesheni men 9-synypqa arnalǵan «Ekologiia» oqýlyǵyn jaryqqa shyǵardyq (avtorlary Á.Beisenova, J.Shildebaev). Bul qazir qoldanysta. Endigi másele, ekologiialyq bilim men tárbie berýdi 1-synyptan bastaýdy usynyp otyrmyz. Kórshi Resei memleketi ekologiiany mektepte pán retinde oqytýdy 2006 jyldan bastap ketkenin eske sala keteiin.

– Bilim júiesindegi «úsh tuǵyrly» tilge qatysty, áralýan qoǵamdyq pikirlerge ýá­ji­ńiz qandai?

– Kúrmeýi kóp, kúrdeli suraq qoiyp otyrsyz. Men kemel keleshekti boljaǵan Elbasynyń ideia­syn qoldaimyn. Ministrliktiń baǵytyna da túsinistikpen qaraimyn. Ýaqyt talabyna qarai, bilim men ǵylym keńistigi de osyny qajetsinip otyr. Ásirese, aǵylshyn tilin jastardyń meń­ge­rýi mindetti der edim. Tek memlekettik már­tebege ie qazaq tilin bilýdi barlyq mekemelerde alǵa ozdyrsaq utylmaimyz. Bul arqyly ana tilimizdiń moinymyzdaǵy qaryzy men paryzyn adal atqarar edik. Degenmen, til úirenýde asyǵystyqqa urynbaǵanymyz jón siiaqty. Ja­syratyn nesi bar, shalǵaida jatqan aýyl, úlkendi-kishili eldi mekenderdegi mektepterdiń buǵan tórt qubylasy daiyn dep aita alamyz ba? Mamandar, oqytý tehnologiiasy men tehnika jaǵy jetkilikti me? Osy suraqtar meni ǵana emes, bilim salasynda júrgen mektep muǵalimderinen bastap, akademikke deiingi aralyqtaǵy azamattardy mazalap otyr. Sondyqtan táýelsiz eldiń erteńin eńseli etýdi maqsat etken ozyq ideiany jan-jaqty oilastyra kelip, ǵylymi negizin qalap, sony tájiribede tiianaqtasaq, jas urpaqtyń órkeniet kóshinen qalmasy anyq. Japoniia, Koreia, taǵy basqa elder 1-4 synypty óz ana tilinde oqidy eken. Ana súti, ana tili qashanda qasietti ǵoi.

– Qazaqstanda jas ǵalymdardyń ǵylym men bilimge degen kózqarasy, qushtarlyǵy qan­dai deńgeide? Olardyń álemdik ǵylym men bilim keńistigindegi orny jáne bolashaǵy týraly ne aitasyz?

– Oiǵa qaldyratyn suraq eken. Men ǵylymǵa degen kózqarasymdy óz basymnan ótken tájiribe negizinde jaýap berip kóreiin. Kandidattyq dissertatsiia qorǵar aldynda Zoologiia ǵylymi-zertteý institýtynyń aspirantýrasyna tústim. Úsh jyl boiy material jinadym. Ekspeditsiiada boldym. Máskeý, Sankt-Peterbýrg, Kiev, Baký qalalarynyń ǵylymi-zertteý institýttarynda izdenisterimdi jasadym. Teoriiada dáiektelgen zertteýlerimdi tájiribede kórsettim. Sóitip, 1985 jyly kandidattyq dissertatsiia qorǵadym. Ǵylymnyń inemen qudyq qazǵandai ekenin sonda ǵana bildim. 15 jyl boiy jinaǵan materialdarymdy joǵary oqý ornyna kelip, bilim berýmen ushtastyrdym. Iaǵni, ǵylymnyń jetistigin bilimge ainaldyrý arqyly óz maqsatyma jetkendei boldym. Joǵary oqý oryndaryna arnalǵan «Ekologiia jáne tabiǵatty tiimdi paidalaný», «Ekologiia negizderi», «Ekologiia», «Qazaqstannyń erekshe qorǵalatyn aýmaqtary jáne bioalýantúrlilik», «Ekologiia jáne turaqty damý» oqýlyqtaryn jazdym. Mektep oqýshylary úshin «Ekologiia» (9-synyp), «Biologiia» (9, 11 synyptar), «Qyzyqty ekologiia», t.b. eńbekter usyndym. Bul kitaptar qazir talapkerlerdiń, ustazdardyń qolynda. Atalǵan eńbekter men 2006 jyly shyqqan «Oqýshylarǵa ekologiialyq bilim men tárbie berýdiń teoriiasy men ádistemesi» tárizdi zertteýlerime Prezident Nursultan Nazarbaevtyń joǵary oqý oryndarynyń muǵalimderi úshin taǵaiyndaǵan «JOO-nyń úzdik oqytýshysy» grantyn 2 márte aldym. Endi suraqqa tikelei jaýap beretin bolsam, aqiqatynda ǵylymnyń bedeliniń túse bas­taýy sońǵy 10-15 jylda qatty baiqaldy. Onyń basty sebebi, ǵylymǵa qatysy joq adamdardyń ǵylymi ataq alýǵa umtylýynan boldy ma deimin. Bir kún laboratoriiada otyrmaǵan, úsh kún stýdentke dáris bermegen azamattar ǵylym kandidaty, doktory bolyp jatty. Olardyń qatarynda aýyl sharýashylyǵy, óndiris, saiasi jáne ákimshilik qyzmettegi tulǵalar da boldy. Árine, ǵylym men bilimge jańalyǵymen kelip jatqandar tabylsa, kim qarysyp qarsy shyqsyn. Kóp jaǵdaida olai bola qoimady. Dissertatsiia qorǵaý kúlkili jaǵdaiǵa deiin bardy. Tipti, kóshirip alýǵa, bireýge jazdyrýǵa, plagiatqa, ózge de aitýǵa uiat máselelerge jol berildi. Qorǵalǵan dissertatsiialardyń qunsyz bolǵany sonsha, birden arhivterge jiberilgenine kýámiz. Ǵylymdaǵy osyndai olqylyqtar Elbasynyń nazaryna der kezinde ilinip, aqyry dissertatsiia qorǵaýdyń keńestik joly 2006 jyly birjola toqtatyldy. Esesine nesielik júiege negizdelgen magistrler men PhD filosofiia doktoryn ázirleý júzege asa bastady.

Shynyn aitý kerek, bul júie shetelde bilim alyp, qorǵaǵandarǵa óte qolaily boldy. Al bizdiń ǵylym men bilim júiesi úshin eki-úsh jylda dissertatsiia qorǵaý bári birdei sapaly dei almasaq kerek. Onyń sebebi, dissertanttyń shet tilin jetik bilmeýi, sol siiaqty talap etiletin maqalany shet tilinde, shetelde jariialaý qymbatqa (500-1000 evroǵa deiin) túsip, talapkerlerdiń jaǵdaiyn qiyndatyp, ǵylymǵa degen olardyń selqostyǵyn týǵyzdy.   Az stipendiia, ózge de áleýmettik jaǵdailar da keri áserin tigizbei qoimady. Onyń ústine ǵylymi-zertteý institýttarynyń jabylýy, mardymsyz eńbekaqy jastardyń ǵylymǵa degen qyzyǵýshylyǵyn joǵaltty. Máselen, 1972-1985 jyldary men qyzmet istegen Zoologiia institýtynda 200-300 qyzmetkerden qazirgi qalǵany 40-50 adam ǵana. Bul fakt ǵylymǵa degen kózqarastyń qandai ekenin kórsetip tur emes pe?! Endi qarańyz, keńestik kezde qorǵaǵan ǵylym kandidattary men ǵylym doktorlary jyl saiyn azaiyp keledi. Onyń ornyn qai salada bolsyn magistrler men PhD doktorlary basa bastady. Al osy kúngi PhD filosofiia doktory men burynǵy ǵylym kandidatyn bir deńgeige qoia almaitynymyz belgili. Sonda bolashaq ǵylym men bilimniń taǵdyry ne bolmaq? Sondyqtan Elbasynyń osy salalarǵa qamqorlyǵyn jaqsy paidalansaq, bilim sapasy artyp, ǵylymi-zertteýler júieli damyp, jas­tar ǵylymǵa bet bura bastar edi.

Ótken dáýirde ǵalym bolsam degen urpaq kóp bolatyn. Meniń ustazdarym da, zamandastarym da, keiingi biraz izbasarlarymyz da ǵylymǵa kelýdi ózderine abyroi sanady. Ómirdiń kez kelgen salasy ǵylym arqyly damitynyn jete túsindi. Dúnieni túletetin de, túrlendiretin de ǵylym men bilim ekenin qazirgi jastar da jaqsy biledi. Óitkeni, olar álemdik tehnika men tehnologiiadan molynan habardar ekenine meniń imanym kámil.

Sóz sońynda keibir pikirlerimdi ortaǵa sala ketsem deimin. Onyń birinshisi, aqyly bilim alý júiesin sál de bolsa shektep, memlekettik suranysqa qarai uiymdastyrý kerek. Óitkeni, burynǵydai bir mamandyqpen 30-40 jyl qyzmet etýdiń kúni ótip barady. Dáýirdiń damýy kei tusta alǵan mamandyǵyń boiynsha 4-5 jyl ǵana qyzmet isteýge jarap, odan keiin jańartý, jetildirý qajettigi týyndap otyr. Endeshe, aldaǵy ýaqytta kadr daiyndaý isine sergek qarasaq, utylmaimyz. Ekinshi, mektepke sapaly muǵalimder daiyndaý úshin joǵary oqý oryndarynyń bilim júiesin izgilendirý,  innovatsiialaý, tek talantty da yntaly jastardy qabyldaýdy júzege asyrsaq jón bolar edi. Úshinshi, mektep muǵalimderiniń eńbekaqysyn arttyryp, qarajat tapshylyǵynan qutqarsaq, sapaly bilim qanat jaiary anyq. Al jas ǵalym­dardy ǵylymǵa tartýda qarjylandyratyn ǵylymi jobalardy kóbeitý, arnaiy granttar bólý oǵan izdenýshilerdiń tolyq qoljetimdiligin jiti oilastyrsaq, tolqyn-tolqyn urpaq ǵylym men bilimge bet burary aidai anyq.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Súleimen MÁMET,

«Egemen Qazaqstan»

Almaty