مەسەلەنٸڭ مەسەلەسٸ

حالىقتىق ٸستٸڭ بٸرٸ كادر دايىنداۋ بولىپ تابىلادى

ححٸ عاسىرداعى ەلدٸك ٸستە ٶزگەگە ەسەڭدٸ جٸبەرمەيتٸن, ەسٸكتەن كٸرسەڭ تٶرگە وزدىراتىن, قارىمىڭدى تانىتىپ, تالانتىڭدى تەنتٸ ەتەتٸن – تەرەڭ بٸلٸم, زەرەكتەرگە قانات بولعان عىلىم. بۇل ەكەۋٸنسٸز قادامىڭ ۇزارمايدى, ماقساتىڭ ماندىمايدى, ٶرٸستٸ ويىڭ ورىندالمايدى. سودان دا شىعار, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تەۋەلسٸزدٸك العان كٷننەن باستاپ وسى ەكٸ سالاعا جەتە مەن بەرٸپ, قارجىمەن قامتاماسىز ەتٸپ كەلە جاتقانى. سول قامقورلىقتى كەيدە ٶز دەرەجەسٸندە پايدالانا الماي قالىپ جاتاتىن تۇستارىمىز دا بارشىلىق. ٶمٸر دامۋى وسىنداي سان سالالى سۇراقتاردى تاراۋ-تاراۋ ەتٸپ العا تارتىپ وتىرعان تۇستا, بٸلٸم مەن عىلىمعا بٷكٸل سانالى عۇمىرىن ارناعان وقىمىستىلارمەن وي بٶلٸسۋدٸ جالعاستىرىپ كەلەمٸز. بۇل جولعى پٸكٸرلەسٸمٸز – پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور جۇمەدٸل شٸلدەباەۆ.

– يە, بٸلٸم بيٸگٸنە, عىلىمنىڭ كٶكجيەگٸنە دەن قويعان ۇلت ەش ۋاقىتتا ۇتىلعان ەمەس, – دەپ باستادى سٶزٸن عالىم. – قازٸر جۇرتىمىزدىڭ ماق­تانىشىنا اينالعان كەشەگٸ الىپتار توبى بٷگٸنگٸ ولاردىڭ ٸزٸن باسقان ساناۋلى ساڭلاقتار – بٸلٸم مەن عىلىمنىڭ قىر-سىرىن بەس ساۋساعىنداي بٸلگەندەر, ادامدىقتان اتتاماعان, ار جولىنان شىقپاعاندار. مەن دە سولاردىڭ ٷلگٸسٸن ٷكٸلەپ كەلەمٸن. 45 جىلدىق عۇمىرىمدى ۇلتتىق پەداگوگيكانىڭ بٸلٸم بەرۋ مەن عىلىمداعى قاراشاڭىراعى سانالاتىن قازپي, بٷگٸنگٸ اباي اتىنداعى ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەر­سي­تەتٸندە ٶتكٸزٸپ جاتىرمىن. «ەلۋ جىلدا – ەل جا­ڭا» دەگەندەي, بۇل بٸلٸم ورداسىندا بۇرىن 4 فاكۋلتەت, 4 وقۋ عيماراتى, 4 ستۋدەنتتەر جاتاقحاناسى بولسا, قازٸر 9 وقۋ عيماراتى, 5 جا­تاقحانا, 29 كومپيۋتەرلٸك سىنىپ, 16 ينستيتۋت, 10 فاكۋلتەت, 62 كافەدرا جاستارعا قىزمەت كٶرسەتٸپ وتىر. ماگيستراتۋرا جەنە PhD دوكتو­رانتۋرا ينستيتۋتى جۇمىس ٸستەيدٸ.

– جۇمەدٸل بايدٸلدەۇلى, ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ ٶتكەنٸ مەن بٷگٸنٸن سالىستىرىپ ايتتىڭىز. ٶزٸڭٸز دە ۇستازدىق قىزمەت اتقارىپ كەلەسٸز. الدىڭعى تولقىندى, كەيٸنگٸ ٸزباسارلاردى ايتىپ وتىرسىز. دەستٷرٸن ەستەن شىعار­ماعان ەلدٸڭ جاقسىلارى قاشاندا ۇلتىمەن بٸرگە جاساي بەرەرٸ حاق. سٸزدٸڭ دە ۇستازدارىڭىز از ەمەس شىعار?

– ەرينە, الدىڭعى تولقىندى ارداقتاپ, ولاردىڭ ەسٸمٸن كەيٸنگٸ جاسقا ۇعىندىرىپ وتىرۋ ٷلگٸسٸن ۇلىقتاي بەرۋٸمٸز كەرەك. مەنٸڭ ٶمٸر جولىم, ٶسۋ باسپالداعىم اتالمىش ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ جاراتىلىستانۋ-گەوگرافييا فاكۋلتەتٸمەن تٸكەلەي بايلانىستى. التىن بەسٸگٸم دەسەم دە بولادى. دەرٸسٸن تىڭداپ, ٶنەگەسٸن العان ۇس­تازدارىم كٶپ. بٸزدٸڭ كەزٸمٸزدە پروفەسسورلار ساناۋلى ەدٸ. الدىنا يمەنٸپ كٸرٸپ, يٸلٸپ شىعاتىنبىز. دوتسەنتتەردٸڭ ٶزٸ دارا كٶرٸنەتٸن. سونداي ارداقتى ازاماتتاردىڭ قاتارىندا پروفەسسورلار ت.مۇساقۇلوۆ, ي.نۇعىمانوۆ, دوتسەنتتەر ش.ٸزباساروۆ, س.ورىنبەكوۆ, ا.دٷيسەباەۆ, ق.ەمٸرعازيەۆ بار. ال ۇستازدارىم پروفەسسورلار س.جۇماباەۆ, ك.ساعاتوۆ, س.وباەۆ, ا.سەيٸتجانوۆ, ك.مۇحامەتجانوۆتىڭ مەن ٷشٸن ورنى بٶلەك. عىلىم جولىنداعى تاعدىرىم مەنٸ گەوگرافتار مەن پەداگوگتارعا جاقىنداستىردى. سونىڭ بٸرٸ ەمەس بٸرەگەيٸ, ۇلاعاتتى ۇستازىم, كٶرنەكتٸ عالىم, گەوگرافييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك ە.بەيسەنوۆا بولدى. قازاق قىزدارىنىڭ ماقتانىشى مەن ٷلگٸسٸنە اينالعان عالىمعا العىسىم شەكسٸز. بٷگٸنگٸ تٸرلٸك-تىنىسىمىز جايلى سەل توقتالار بولسام, ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ قازٸرگٸ رەكتورى, اكادەميك سەرٸك پٸرەليەۆ 2008-2016 وقۋ جىلدارى ارالىعىندا ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ بارلىق قۇرىلىمىن قايتا جاساقتاپ, وقۋ-تەربيە پروتسەسٸن نەسيەلٸك وقۋ جٷيەسٸنە نەگٸزدەپ, عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتارىن, ينستيتۋتتار, جاڭا فاكۋلتەتتەر, وقۋ-ەدٸستەمەلٸك زەرتحانالار اشىپ, دەۋٸر تالابىنا قاراي, يننوۆاتسييالىق تەحنولوگييانىڭ وزىق جەتٸستٸكتەرٸ ەنگٸزٸلٸپ, ستۋدەنتتەردٸڭ ەلەۋ­مەتتٸك جاعدايىنا كٶڭٸل بٶلٸپ كەلەدٸ. وسى ارادا مىنا بٸر ويىمدى دا ورتاعا سالا كەتسەم دەيمٸن. پەداگوگيكالىق وقۋ ورىندارى مۇعالٸم دايىن­داۋ ٸسٸندە تەورييالىق بٸلٸم مەن تەجٸريبەنٸ بٸ­رٸن­شٸ كۋرستان باستاپ قولعا الاتىن ەدٸ. بۇل جاس ماماننىڭ كەلەشەكتە ساباق بەرۋٸنە كەڭ جول اشاتىن. ينستيتۋت قابىرعاسىندا جٷرٸپ-اق ولار ساباق بەرۋدٸڭ تەسٸلٸن جەتٸك مەڭگەرەتٸن. مەكتەپكە بارعاندا وقۋشىلارمەن تٸل تابىسىپ كەتەتٸن. قازٸر مۇعالٸم بولۋعا ۇمتىلماۋدىڭ بٸر سەبەبٸ, وسى تەجٸريبەنٸ ٷزٸپ العانىمىزدان با دەيمٸن. تەورييا مەن تەجٸريبەنٸ تالاپكەردٸڭ بو­يىنا تەڭ دەرەجەدە سٸڭٸرٸپ وتىرساق, جاقسى مۇعالٸم دايىندار ەدٸك. بۇل بٸر جاعى دەسەك, ەكٸنشٸ, جاس مۇعالٸمدەردٸڭ ەڭبەك ٶتٸلٸنە تٶ­لەي­­­تٸن اقىنىڭ ازدىعى ولاردىڭ ىنتاسىن تٶمەندەتۋدە.

– ۇزاق جىل فاكۋلتەت دەكانى بولىپ, كافەدرا مەڭگەرگەن ەكەنسٸز. سول قىزمەتتەن ٶز ەركٸڭٸزبەن باس تارتىپسىز…

– سۇراقتىڭ باستالۋىنان-اق استارىن تٷسٸ­نٸپ وتىرمىن. الدا دا ايتتىم, بٸز الدىڭعى تولقىننىڭ ٷلگٸسٸن كٶردٸك. ولاردىڭ مەيٸرٸمٸنە بٶلەندٸك. ەندٸ سول قاسيەتتٸ كەيٸنگٸنٸڭ بويىنا دارىتىپ, ساناسىنا ۇيالاتۋىمىز كەرەك قوي. سوندىقتان مەن كافەدرانى ٸزباسارلارىما تاپسىردىم. ولارعا ورىن بەرمەي, قوسارلانۋدى ارتىق كٶردٸم. دەرٸس وقىپ جٷرۋدٸ جٶن سانادىم. سوندا عانا سىيلى بولاتىنىما كٶزٸم جەتتٸ. ٷلكەن ٷلكەندٸگٸن تانىتپاسا, كەيٸنگٸ جاس بٸزدەرگە جالتاقتاپ جٷرٸپ, كەمەلدٸككە جەتە قويۋى ەكٸتالاي عوي. امال نەشٸك, جاسى 75-تەن اسسا دا كەيبٸر پروفەسسورلارىمىز ٶز ەركٸمەن جاستارعا ورىن بەرگٸسٸ كەلمەي قارسىلىق بٸلدٸرٸپ, اتاعىن پايدالاناتىنى بار. مەنٸڭ ويىمشا بۇل, ەسٸرەسە, پەداگوگيكالىق جوعارى وقۋ ورىندارى وقىتۋشىلارى ٷشٸن كەلٸسپەيتٸن ٸستەي كٶرٸنەدٸ. جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ بٸرازى بۇل مەسەلەنٸ رەسمي تٷردە شەشكەنٸنەن حاباردارمىن. 65-تەن كەيٸن كافەدرانىڭ دوتسەنتٸ, پروفەسسورى بولسا جەتٸپ جاتىر ەمەس پە? قازاقتىڭ قۇدايدان تٸلەيتٸنٸ «ەدەمٸ قارتايۋ» عوي. دەستٷرلٸ ساباق بەرۋدٸڭ كٷنٸ ٶتٸپ بارادى. سارعايعان قاعازداعى دەرٸستٸڭ ورنىن يننوۆاتسييالىق تەورييا تەسٸلٸ باسىپ كەلەدٸ. ەندەشە, بەرٸن اقىل-پاراساتقا جەڭدٸرۋدەن ارتىق نە بار?

– جوعارى مەكتەپ تابالدىرىعىن جاڭا ات­تاعان تالاپكەرلەردٸڭ اتىنا كەيدە بٸلٸمدەرٸ تاياز دەگەن سىن ايتىلىپ قالادى. وسى تۋرالى باي­لامىڭىز قانداي?

– شىنىن ايتۋ كەرەك, مەن 1967 جىلدىڭ تٷلەگٸمٸن. بٸز 10 جەنە 11-سىنىپ وقۋشىلارى مەكتەپتٸ قاتار بٸتٸردٸك. وقۋعا «سٷيرەگەن» ەشكٸم بولمادى. بٸراق ٶز قالاۋىمىزبەن جوعارى وقۋ ورنىنا بارۋدى ۇيعاردىق. ال وقۋدى ورتا باعامەن اياقتاعاندار كەسٸپتٸك بٸلٸم الۋعا اتتاندى. بٸراز زامانداستارىمىز اۋىلدا قالىپ ەڭبەككە ارالاستى. بۇل ٷردٸس كەڭەستٸك دەۋٸردٸڭ وزىق تەحنولوگيياسى دەر ەدٸم. 1985-2000 جىلدارى جوعارى وقۋ ورىندارىنا تالپىنعان تٷلەكتەردٸڭ بٸلٸم دەڭگەيٸ جوعارى بولدى. سٶزٸم جالاڭ بولماس ٷشٸن مىسالعا جٷگٸنەيٸن. ەلٸ ەسٸمدە, مەديتسينا ينستيتۋتىنا كەلگەن ابيتۋريەنتتەردەن ەمتيحان العانىم بار. بٸر ورىنعا 5-6 التىن مەدال العاندار كەلٸپ جاتتى. ودان كەيٸنگٸ كەزەڭدە بٸلٸم ساپاسىنىڭ تٶمەندەۋٸ بايقالدى. بۇل اقىلى جەنە جوعارى وقۋ ورنىنا تٷسۋ كەزٸندەگٸ تەستتٸك سىناق ەنگٸزۋدەن باستالدى دەگەن ٶز بولجامىمدى ايتقىم كەلەدٸ. ٶيتكەنٸ كەز كەلگەن وقۋ ورنىنا تٷسۋگە شەك قويىلمادى. اق­شاسى بولسا, اقىلى وقۋ ورنى ەسٸگٸن اشىپ, تٶرٸنە وزدىرا بەرەتٸن بولدى. ونىڭ ٷستٸنە وقۋ ورىندارىنىڭ نەسيەلٸك وقىتۋ تەحنولوگيياسىنا كٶشۋٸ وتقا ماي قۇيعانداي بولدى. ونداعى تەستتٸك جٷيە وقىتۋشىنىڭ شەكٸرت بٸلٸمٸن باعالاۋعا قولى جەتپەي قالعانىن اشىق ايتۋعا تيٸستٸمٸن. سٶيتٸپ, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ۇستازدارى قاۋقارسىزدىق كٷيٸن كەشتٸ. تٸپتٸ, وقىتۋشىنىڭ رٶلٸن وپەراتور-باعالاۋشى اتقاراتىن بولدى. وسىلايشا, بٸلٸم ساپاسى تٶمەندەپ, سۇرانىسقا لايىق ەمەس كادرلار لەگٸ كٶبەيٸپ كەتتٸ. ديپلوم الۋشىلاردى جۇمىسپەن قامتۋ ەكٸنشٸ ورىنعا ىسىرىلدى. بٸر ماماندىق يەسٸ جۇمىس تاپپاعان سوڭ, ەكٸنشٸ ماماندىق الۋعا ەرەكەتتەنٸپ جاتتى. سٶيتٸپ, ورتا مەكتەپ, باسقا دا سالالار, جوعارى وقۋ ورنى بولسىن, بٸلٸكتٸ كادرلاردىڭ ورنىن XXI عاسىرداعى اقىلى ەرٸ تەستتٸك جٷيەمەن بٸلٸم العان ماماندار باستى. ەرينە, كٶپكە توپىراق شاشۋعا بولمايدى. تالاپتى, دارىندى جاستار اۋىل مەن قالادا جەتكٸلٸكتٸ. ٶكٸنٸشتٸسٸ, بٸز ولاردى بەتپە-بەت كەلٸپ باعالاي المادىق. سەنٸمگە تەحنيكا يە بولدى.  سٶيتٸپ, اتٷستٸ ەزٸرلەنگەن مامانداردىڭ بٸلٸم-بٸلٸگٸ جۇرتتىڭ كٶڭٸلٸنەن شىقپادى. وعان بۇل ارادا دەيەك كەلتٸرٸپ جاتپاساق تا ەلگە مەلٸم جاي دەپ ويلايمىن. كەيبٸر جوعارى وقۋ ورنىنىڭ ٶز بٸلگەنٸنشە كادر دايىنداۋ جۇمىسى بۇل كٷندەرٸ مەسەلەگە اينالا باستاعانىن كٶرٸپ وتىرمىز. بۇل جاستارعا دا, قالتاسىن قاعىپ, ۇرپاعى ٷشٸن وقۋ اقىسىن تٶلەگەن اتا-انالارعا دا وڭاي تيمەگەنٸ بەلگٸلٸ. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, كادر دايىنداۋ حالىقتىق ٸس ەكەنٸن ەستەن شىعارماساق دەيمٸن. سوندا مىقتى مامان ەزٸرلەۋدٸ جٷزەگە اسىرار ەدٸك.

– سوڭعى جىلدارى ورتا مەكتەپ وقۋلىق­تارىنا, ەسٸرەسە, بالاما وقۋلىقتارعا الۋان تٷر­لٸ پٸكٸرلەر ايتىلىپ جٷر. سٸز دە وقۋلىق اۆتورلارىنىڭ بٸرٸسٸز. بۇل جٶنٸندەگٸ وي بايلامدارىڭىزدى بٸلسەك دەپ ەدٸك.

– بٸر اتاپ ٶتەرلٸگٸ – بيىلدان باستاپ مەكتەپتەردەن بالامالى وقۋلىق الىنىپ تاستالدى. تەك بازالىق وقۋلىقتار عانا وقىتىلاتىن بولدى. بۇل قۇپتارلىق ٸس ەكەنٸ سٶزسٸز. وتانىمىزدا 1993 جىلى قازاق ەلٸنٸڭ جاڭا بۋىن وقۋلىقتارى قولدانىسقا ەندٸ. ولار العاش رەت انا تٸلٸندە جازىلىپ, ودان سوڭ بارىپ باسقا تٸلدەرگە اۋدارىلدى. ياعني, وقۋلىقتىڭ مازمۇنى, مەنٸ مەن ساپاسى قازاقستاننىڭ تاريحى مەن تابيعاتىنا, سالت-دەستٷرٸنە نەگٸزدەلدٸ. وسى قالىپتاسىپ كەلە جاتقان دەستٷر كەيٸن ٶزگەرٸسكە ۇشىراپ, 2003-2004 جىلداردان باستاپ بالامالى وقۋلىق پايدا بولدى. بۇلار ەسە بەرمەي كٶبەيدٸ. اۆتورلار مەن باسپالار اراسىندا بەسەكەلەستٸك باستالدى دا كەتتٸ. بٸر پەنگە ارنالعان 3 وقۋلىق قاتارىمەن بٸلٸم وشاقتارىنا جٸبەرٸلدٸ. سونىڭ سالدارىنان سان تٷرلٸ كٶزقاراس, سان تٷرلٸ «ەدٸسكەرلەر» بوي كٶرسەتٸپ, بارماق باستى, كٶز قىستىعا جول بەرٸلدٸ. كەز كەلگەن باسپا وقۋلىق شىعارۋمەن اينالىسىپ, ساپادان گٶرٸ تابىس تابۋعا دەن قويدى. مۇنداي ورىنسىز بەسەكەدە ساپا ارتپايدى. سان قۋۋشىلىق ورىن الادى. نەگٸزٸندە بٸر پەنگە ارنالىپ بٸر وقۋلىق شىعۋى كەرەك. سوندا عانا ستاندارتقا ساي وقۋلىق وقۋشى قولىنا تيٸپ, بٸلٸم ساپاسى تالاپقا ساي بولادى. ۇرپاق شاتاسپايدى.

يە, مەن دە وقۋلىق جازىپ جٷرگەن اۆتورلار­دىڭ بٸرٸمٸن. اكادەميك ە.بەيسەنوۆانىڭ ۇيىم­داستىرۋىمەن 1993 جىلى «قازاقستاننىڭ كٶپ ساتىلى وقۋ جٷيەلەرٸندە ەكولوگييالىق بٸلٸم مەن تەربيە بەرۋ تۇجىرىمداماسىن» جاسادىق. 4-5 سىنىپتارعا ارنالعان ەكولوگييالىق باعدارلاما تٷزدٸك. سونىڭ نەتيجەسٸندە 3 وقۋ كەشەنٸ مەن 9-سىنىپقا ارنالعان «ەكولوگييا» وقۋلىعىن جارىققا شىعاردىق (اۆتورلارى ە.بەيسەنوۆا, ج.شٸلدەباەۆ). بۇل قازٸر قولدانىستا. ەندٸگٸ مەسەلە, ەكولوگييالىق بٸلٸم مەن تەربيە بەرۋدٸ 1-سىنىپتان باستاۋدى ۇسىنىپ وتىرمىز. كٶرشٸ رەسەي مەملەكەتٸ ەكولوگييانى مەكتەپتە پەن رەتٸندە وقىتۋدى 2006 جىلدان باستاپ كەتكەنٸن ەسكە سالا كەتەيٸن.

– بٸلٸم جٷيەسٸندەگٸ «ٷش تۇعىرلى» تٸلگە قاتىستى, ەرالۋان قوعامدىق پٸكٸرلەرگە ۋە­جٸ­ڭٸز قانداي?

– كٷرمەۋٸ كٶپ, كٷردەلٸ سۇراق قويىپ وتىرسىز. مەن كەمەل كەلەشەكتٸ بولجاعان ەلباسىنىڭ يدەيا­سىن قولدايمىن. مينيسترلٸكتٸڭ باعىتىنا دا تٷسٸنٸستٸكپەن قارايمىن. ۋاقىت تالابىنا قاراي, بٸلٸم مەن عىلىم كەڭٸستٸگٸ دە وسىنى قاجەتسٸنٸپ وتىر. ەسٸرەسە, اعىلشىن تٸلٸن جاستاردىڭ مەڭ­گە­رۋٸ مٸندەتتٸ دەر ەدٸم. تەك مەملەكەتتٸك مەر­تەبەگە يە قازاق تٸلٸن بٸلۋدٸ بارلىق مەكەمەلەردە العا وزدىرساق ۇتىلمايمىز. بۇل ارقىلى انا تٸلٸمٸزدٸڭ موينىمىزداعى قارىزى مەن پارىزىن ادال اتقارار ەدٸك. دەگەنمەن, تٸل ٷيرەنۋدە اسىعىستىققا ۇرىنباعانىمىز جٶن سيياقتى. جا­سىراتىن نەسٸ بار, شالعايدا جاتقان اۋىل, ٷلكەندٸ-كٸشٸلٸ ەلدٸ مەكەندەردەگٸ مەكتەپتەردٸڭ بۇعان تٶرت قۇبىلاسى دايىن دەپ ايتا الامىز با? ماماندار, وقىتۋ تەحنولوگيياسى مەن تەحنيكا جاعى جەتكٸلٸكتٸ مە? وسى سۇراقتار مەنٸ عانا ەمەس, بٸلٸم سالاسىندا جٷرگەن مەكتەپ مۇعالٸمدەرٸنەن باستاپ, اكادەميككە دەيٸنگٸ ارالىقتاعى ازاماتتاردى مازالاپ وتىر. سوندىقتان تەۋەلسٸز ەلدٸڭ ەرتەڭٸن ەڭسەلٸ ەتۋدٸ ماقسات ەتكەن وزىق يدەيانى جان-جاقتى ويلاستىرا كەلٸپ, عىلىمي نەگٸزٸن قالاپ, سونى تەجٸريبەدە تيياناقتاساق, جاس ۇرپاقتىڭ ٶركەنيەت كٶشٸنەن قالماسى انىق. جاپونييا, كورەيا, تاعى باسقا ەلدەر 1-4 سىنىپتى ٶز انا تٸلٸندە وقيدى ەكەن. انا سٷتٸ, انا تٸلٸ قاشاندا قاسيەتتٸ عوي.

– قازاقستاندا جاس عالىمداردىڭ عىلىم مەن بٸلٸمگە دەگەن كٶزقاراسى, قۇشتارلىعى قان­داي دەڭگەيدە? ولاردىڭ ەلەمدٸك عىلىم مەن بٸلٸم كەڭٸستٸگٸندەگٸ ورنى جەنە بولاشاعى تۋرالى نە ايتاسىز?

– ويعا قالدىراتىن سۇراق ەكەن. مەن عىلىمعا دەگەن كٶزقاراسىمدى ٶز باسىمنان ٶتكەن تەجٸريبە نەگٸزٸندە جاۋاپ بەرٸپ كٶرەيٸن. كانديداتتىق ديسسەرتاتسييا قورعار الدىندا زوولوگييا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسىنا تٷستٸم. ٷش جىل بويى ماتەريال جينادىم. ەكسپەديتسييادا بولدىم. مەسكەۋ, سانكت-پەتەربۋرگ, كيەۆ, باكۋ قالالارىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىندا ٸزدەنٸستەرٸمدٸ جاسادىم. تەورييادا دەيەكتەلگەن زەرتتەۋلەرٸمدٸ تەجٸريبەدە كٶرسەتتٸم. سٶيتٸپ, 1985 جىلى كانديداتتىق ديسسەرتاتسييا قورعادىم. عىلىمنىڭ ينەمەن قۇدىق قازعانداي ەكەنٸن سوندا عانا بٸلدٸم. 15 جىل بويى جيناعان ماتەريالدارىمدى جوعارى وقۋ ورنىنا كەلٸپ, بٸلٸم بەرۋمەن ۇشتاستىردىم. ياعني, عىلىمنىڭ جەتٸستٸگٸن بٸلٸمگە اينالدىرۋ ارقىلى ٶز ماقساتىما جەتكەندەي بولدىم. جوعارى وقۋ ورىندارىنا ارنالعان «ەكولوگييا جەنە تابيعاتتى تيٸمدٸ پايدالانۋ», «ەكولوگييا نەگٸزدەرٸ», «ەكولوگييا», «قازاقستاننىڭ ەرەكشە قورعالاتىن اۋماقتارى جەنە بيوالۋانتٷرلٸلٸك», «ەكولوگييا جەنە تۇراقتى دامۋ» وقۋلىقتارىن جازدىم. مەكتەپ وقۋشىلارى ٷشٸن «ەكولوگييا» (9-سىنىپ), «بيولوگييا» (9, 11 سىنىپتار), «قىزىقتى ەكولوگييا», ت.ب. ەڭبەكتەر ۇسىندىم. بۇل كٸتاپتار قازٸر تالاپكەرلەردٸڭ, ۇستازداردىڭ قولىندا. اتالعان ەڭبەكتەر مەن 2006 جىلى شىققان «وقۋشىلارعا ەكولوگييالىق بٸلٸم مەن تەربيە بەرۋدٸڭ تەوريياسى مەن ەدٸستەمەسٸ» تەرٸزدٸ زەرتتەۋلەرٸمە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ مۇعالٸمدەرٸ ٷشٸن تاعايىنداعان «جوو-نىڭ ٷزدٸك وقىتۋشىسى» گرانتىن 2 مەرتە الدىم. ەندٸ سۇراققا تٸكەلەي جاۋاپ بەرەتٸن بولسام, اقيقاتىندا عىلىمنىڭ بەدەلٸنٸڭ تٷسە باس­تاۋى سوڭعى 10-15 جىلدا قاتتى بايقالدى. ونىڭ باستى سەبەبٸ, عىلىمعا قاتىسى جوق ادامداردىڭ عىلىمي اتاق الۋعا ۇمتىلۋىنان بولدى ما دەيمٸن. بٸر كٷن لابوراتورييادا وتىرماعان, ٷش كٷن ستۋدەنتكە دەرٸس بەرمەگەن ازاماتتار عىلىم كانديداتى, دوكتورى بولىپ جاتتى. ولاردىڭ قاتارىندا اۋىل شارۋاشىلىعى, ٶندٸرٸس, ساياسي جەنە ەكٸمشٸلٸك قىزمەتتەگٸ تۇلعالار دا بولدى. ەرينە, عىلىم مەن بٸلٸمگە جاڭالىعىمەن كەلٸپ جاتقاندار تابىلسا, كٸم قارىسىپ قارسى شىقسىن. كٶپ جاعدايدا ولاي بولا قويمادى. ديسسەرتاتسييا قورعاۋ كٷلكٸلٸ جاعدايعا دەيٸن باردى. تٸپتٸ, كٶشٸرٸپ الۋعا, بٸرەۋگە جازدىرۋعا, پلاگياتقا, ٶزگە دە ايتۋعا ۇيات مەسەلەلەرگە جول بەرٸلدٸ. قورعالعان ديسسەرتاتسييالاردىڭ قۇنسىز بولعانى سونشا, بٸردەن ارحيۆتەرگە جٸبەرٸلگەنٸنە كۋەمٸز. عىلىمداعى وسىنداي ولقىلىقتار ەلباسىنىڭ نازارىنا دەر كەزٸندە ٸلٸنٸپ, اقىرى ديسسەرتاتسييا قورعاۋدىڭ كەڭەستٸك جولى 2006 جىلى بٸرجولا توقتاتىلدى. ەسەسٸنە نەسيەلٸك جٷيەگە نەگٸزدەلگەن ماگيسترلەر مەن PhD فيلوسوفييا دوكتورىن ەزٸرلەۋ جٷزەگە اسا باستادى.

شىنىن ايتۋ كەرەك, بۇل جٷيە شەتەلدە بٸلٸم الىپ, قورعاعاندارعا ٶتە قولايلى بولدى. ال بٸزدٸڭ عىلىم مەن بٸلٸم جٷيەسٸ ٷشٸن ەكٸ-ٷش جىلدا ديسسەرتاتسييا قورعاۋ بەرٸ بٸردەي ساپالى دەي الماساق كەرەك. ونىڭ سەبەبٸ, ديسسەرتانتتىڭ شەت تٸلٸن جەتٸك بٸلمەۋٸ, سول سيياقتى تالاپ ەتٸلەتٸن ماقالانى شەت تٸلٸندە, شەتەلدە جارييالاۋ قىمباتقا (500-1000 ەۆروعا دەيٸن) تٷسٸپ, تالاپكەرلەردٸڭ جاعدايىن قيىنداتىپ, عىلىمعا دەگەن ولاردىڭ سەلقوستىعىن تۋعىزدى.   از ستيپەندييا, ٶزگە دە ەلەۋمەتتٸك جاعدايلار دا كەرٸ ەسەرٸن تيگٸزبەي قويمادى. ونىڭ ٷستٸنە عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ جابىلۋى, ماردىمسىز ەڭبەكاقى جاستاردىڭ عىلىمعا دەگەن قىزىعۋشىلىعىن جوعالتتى. مەسەلەن, 1972-1985 جىلدارى مەن قىزمەت ٸستەگەن زوولوگييا ينستيتۋتىندا 200-300 قىزمەتكەردەن قازٸرگٸ قالعانى 40-50 ادام عانا. بۇل فاكت عىلىمعا دەگەن كٶزقاراستىڭ قانداي ەكەنٸن كٶرسەتٸپ تۇر ەمەس پە?! ەندٸ قاراڭىز, كەڭەستٸك كەزدە قورعاعان عىلىم كانديداتتارى مەن عىلىم دوكتورلارى جىل سايىن ازايىپ كەلەدٸ. ونىڭ ورنىن قاي سالادا بولسىن ماگيسترلەر مەن PhD دوكتورلارى باسا باستادى. ال وسى كٷنگٸ PhD فيلوسوفييا دوكتورى مەن بۇرىنعى عىلىم كانديداتىن بٸر دەڭگەيگە قويا المايتىنىمىز بەلگٸلٸ. سوندا بولاشاق عىلىم مەن بٸلٸمنٸڭ تاعدىرى نە بولماق? سوندىقتان ەلباسىنىڭ وسى سالالارعا قامقورلىعىن جاقسى پايدالانساق, بٸلٸم ساپاسى ارتىپ, عىلىمي-زەرتتەۋلەر جٷيەلٸ دامىپ, جاس­تار عىلىمعا بەت بۇرا باستار ەدٸ.

ٶتكەن دەۋٸردە عالىم بولسام دەگەن ۇرپاق كٶپ بولاتىن. مەنٸڭ ۇستازدارىم دا, زامانداستارىم دا, كەيٸنگٸ بٸراز ٸزباسارلارىمىز دا عىلىمعا كەلۋدٸ ٶزدەرٸنە ابىروي سانادى. ٶمٸردٸڭ كەز كەلگەن سالاسى عىلىم ارقىلى داميتىنىن جەتە تٷسٸندٸ. دٷنيەنٸ تٷلەتەتٸن دە, تٷرلەندٸرەتٸن دە عىلىم مەن بٸلٸم ەكەنٸن قازٸرگٸ جاستار دا جاقسى بٸلەدٸ. ٶيتكەنٸ, ولار ەلەمدٸك تەحنيكا مەن تەحنولوگييادان مولىنان حاباردار ەكەنٸنە مەنٸڭ يمانىم كەمٸل.

سٶز سوڭىندا كەيبٸر پٸكٸرلەرٸمدٸ ورتاعا سالا كەتسەم دەيمٸن. ونىڭ بٸرٸنشٸسٸ, اقىلى بٸلٸم الۋ جٷيەسٸن سەل دە بولسا شەكتەپ, مەملەكەتتٸك سۇرانىسقا قاراي ۇيىمداستىرۋ كەرەك. ٶيتكەنٸ, بۇرىنعىداي بٸر ماماندىقپەن 30-40 جىل قىزمەت ەتۋدٸڭ كٷنٸ ٶتٸپ بارادى. دەۋٸردٸڭ دامۋى كەي تۇستا العان ماماندىعىڭ بويىنشا 4-5 جىل عانا قىزمەت ٸستەۋگە جاراپ, ودان كەيٸن جاڭارتۋ, جەتٸلدٸرۋ قاجەتتٸگٸ تۋىنداپ وتىر. ەندەشە, الداعى ۋاقىتتا كادر دايىنداۋ ٸسٸنە سەرگەك قاراساق, ۇتىلمايمىز. ەكٸنشٸ, مەكتەپكە ساپالى مۇعالٸمدەر دايىنداۋ ٷشٸن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ بٸلٸم جٷيەسٸن ٸزگٸلەندٸرۋ,  يننوۆاتسييالاۋ, تەك تالانتتى دا ىنتالى جاستاردى قابىلداۋدى جٷزەگە اسىرساق جٶن بولار ەدٸ. ٷشٸنشٸ, مەكتەپ مۇعالٸمدەرٸنٸڭ ەڭبەكاقىسىن ارتتىرىپ, قاراجات تاپشىلىعىنان قۇتقارساق, ساپالى بٸلٸم قانات جايارى انىق. ال جاس عالىم­داردى عىلىمعا تارتۋدا قارجىلاندىراتىن عىلىمي جوبالاردى كٶبەيتۋ, ارنايى گرانتتار بٶلۋ وعان ٸزدەنۋشٸلەردٸڭ تولىق قولجەتٸمدٸلٸگٸن جٸتٸ ويلاستىرساق, تولقىن-تولقىن ۇرپاق عىلىم مەن بٸلٸمگە بەت بۇرارى ايداي انىق.

– ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت.

ەڭگٸمەلەسكەن

سٷلەيمەن مەمەت,

«ەگەمەن قازاقستان»

الماتى