«Máńgilik el - ulttyq ideiasyn» mektepten bastap iske asyrý tetigi, «Aqbastaý - rýhani tazalyq baǵdarlamasy»

«Adamǵa eń birinshi bilim emes, 
tárbie berý kerek. 
Tárbiesiz berilgen bilim, adamzattyń 
qas jaýy, 
ol keleshekte onyń ómirine apat ákeledi». 
Ál-Farabi. 

KIRISPE

Qazaqstan Respýblikasynyń Tuńǵysh Prezidenti – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń « Qazaqstan joly – 2050: Bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» Qazaqstan halqyna Joldaýy, Qazaqstan Respýblikasy Úkimetiniń 2012 jylǵy, 29-maýsymyndaǵy № 873 qaýlysymen bekitilgen «Barlyq bilim berý uiymdarynda oqytý protsesiniń tárbielik quramdasyn kúsheitý jónindegi úlgilik keshendi josparynyń maqsat-mindetterine sai, MÁŃGILIK EL – ULTTYQ (DIL) IDEIa­SYN» iske asyrý, árbir otbasy, mektepten bastap, qoǵamnyń barlyq salasynda: 

* Ulttyq ideia degen ne? 
* Dil degen ne?
* Rýh degen ne?
* Adam degen ne?
* Ómir máni nede?
* Tárbie degen ne?
* Rýhani-patriottyq tárbie degen ne?
* Baqyt degen ne?
* Ziiatkerlik degen ne?
*Ziiatkerli ult qalyptastyrýdy, qa­lai iske asyrýǵa bolady? – degen dú­nieta­nymdyq, adamnyń jaratylystaǵy alatyn orny men ómir mánine qatysty uǵymdar men túsinikterge, saiasi-filoso­fiialyq, áleýmettik-psihologiialyq, pedago­gikalyq, tarihi shyndyq jaǵynan jańasha kózqaraspen qaraý arqyly qalyptasatyn  oilaý júiemizge bailanysty bolyp tur. 

Ustazdar men ata – ana, kópshilik qaýymǵa usynylyp otyrǵan «Aqbastaý – rýhani tazalyq ustanymdaryna negizdelgen, júieli oi-sana qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan, keshen­di tárbie baǵdarlamasy», kók týymyz­daǵy qyrandai biikke samǵaǵan rýhymyz ben, sabyrly da, dana toleranttylyq saiasattyń arqasynda, egemendi el bolyp, oń – solymyzdy tanyp, jarqyn bolashaqqa nyq basqan, kúshti de, qýatty, Máńgilik Qazaq eliniń jalpy tárbie júiesine degen jańa kózqaras. 

Ótpeli kezeńde, til men dástúrli dildik ustanymdarymyz (ustanym – adam dúnietanymy men ómirge kózqarasy negi­zindegi oilaý júiesine sai, júris -turysy men is-árekti).  Jetilmei jatqanyn paidalanyp, jerimiz ben bailyǵymyzǵa qyzyqqan túrli sekta, aǵym­dar syrttan qarjylandyrylyp, ur­paq sanasyn ýlaýǵa kóshkende, ulttyq múddemizdi, el erteńin, urpaq bolashaǵyn oilaǵan, Qazaqstan Res­pýblikasynyń Prezidenti – Elbasy N. Á. Nazarbaev, «Nur­ Otan» partiiasynyń ke­zekten tys HII -sezinde «Daǵdarys ashyp kórsetken ishki problemalardyń úlken bir bóligi, qoǵamnyń  rýhani ahýalymen bailanysty. «Nur Otannyń» ideologiialyq jumysy, qoǵamda rýhani-parasattylyq qundylyqtardyń jańa júiesin ornyqtyrýǵa baǵyttalýy tiis» – dep, damý jolyn naqtylap berdi. 

Ulttyq ideia – adam ómiriniń máninen týyndaityn, dúnietanymdyq uǵym. 
Adam ómiriniń máni – ómir cynaqtary (qiyndyqtary) arqyly rýhani jetilý bolsa, adamdar qaýymdastyǵy – memlekettiń ulttyq ideiasy – Máńgilik el negizi,  rýhy biik tulǵa, birligi jarasqan halyq, qýat­ty memleket qalyptastyrý. 

Dil – ata-baba teginen, til men dástúr, ádet-ǵuryp negizinde, genetikalyq (shejirelik) deńgeidegi ǵasyrlar boiy qalyptasyp, ishki jan dúniemiz qabyldaityn, Ulttyq rýhani bolmysymyz. (Bolmys degenimiz – dástúrli, genetikalyq deńgeidegi, ata-tegimizden beri (shejirelik) qalyptasqan, ulttyq til, óner, kiim, taǵam, minez, t.b. mádeni, ishki jan dúniemizge rýhani kúsh-qýat, jiger beretin qajettilikter jiyntyǵy ). Kúshti de, qýatty Máńgilik Qazaq eliniń negizin quraýshy, bilimdi de, bilikti, jan-jaqty jetilgen aqyl-parasat iesi – tulǵa bolǵandyqtan, «Nur Otan» partiiasy qoldaýymen, qazaq hal­qynyń til, dástúr, diline zaman talabyna sai, ǵylymi kózqaraspen qaraý nátijesinde iske asqan, ziiatkerli ult qalyptastyrýdyń qazaqstandyq brend – úlgisi men iske asy­rý tetigi (Sana formýlasy nemese rý­hani zańdylyqtarǵa negizdelgen, adam oi-sanasy logikalyq jumys (Tumar) júiesiniń piramidalyq qurylymynyń golo­grammasy), «Toleranttylyqqa negizdelgen – altyn ǵasyr oilaý júie­si, ziiatkerli ult qalyptastyrý tetigi «Aqbastaý – rýhani tazalyq usta­nym­daryna negizdelgen, júieli oi-sana qalyp­­tastyrýǵa baǵyttalǵan, keshendi tárbie baǵdarlamasyn» (ary qarai: Aq­bastaý – rýhani tazalyq baǵdarlamasy) iske asyrý qolǵa alyndy. 

I. «Aqbastaý – rýhani tazalyq usta­nymdaryna negizdelgen, júieli oi-sana qalyp­tastyrýǵa baǵyttalǵan, keshendi tárbie baǵdarlamasynyń» maqsaty men mindetteri: 

Maqsaty

Dástúrli, rýhani zańdylyqtarǵa ǵyly­mi kózqaraspen qaraý nátijesinde, jas urpaqtyń ulttyq sana-sezim, til men dil­dik, dúnietanymdyq ustanymdaryna sai, otan­súigishtik, namys, jiger, qairat, tarih pen mádeni, izgi rýhani mura, qundy­lyqtarymyzǵa degen súiispenshilik, zaman tala­byna sai el-jerin súietin, fýnktsionaldy saýatty ziiatkerli tulǵa – ult qalyptastyrý. 

Toleranttylyqqa negizdelgen – altyn ǵasyr oilaý júiesin otbasy, bala baqsha, mektep, orta arnaýly, joǵarǵy oqý oryndary men ulttyq, qoǵamdyq deńgeide, aq pen qarany ajyratyp, izgi – durys sheshim qabyldai bilýdi, kúndelikti ómir daǵdysyna ainaldyrý arqyly (mysaly: sabaqqa, jumysqa keshigý ne keshikpeý, ózińnen keiin ornyńdy jinaý, ne jinamaý, ashýlaný, ne sabyrly bolý, t.b.), álemdegi damyǵan aldyńǵy qatarly 30-el qataryna kirý, ziiatkerli ult, aqyl-parasat iesi – tulǵany qalyptastyrýdyń qazaqstandyq tálim-tárbie úlgisin, «Máńgilik el – ulttyq ideiasyn» iske asyrý tetigi retinde, ulttyq brendke ainaldyrý. 

Ulttyq maqsat-múddemizge sai, árbir otbasy, balabaqsha, mektepten bastap, qoǵamnyń barlyq salasynda jańashyldyqqa negizdelgen oi – sana men is-áreket deń­geiinde, árbirimizdiń óz  ornymyzda ónip, ósip, órkendeýimizge qosar úlesimizdi kúsheitý.

 Mindeti

«Máńgilik el – ulttyq ideiasy» men «Qazaqstan -2050 strategiiasy» aiasynda, damyǵan, aldyńǵy qatarly 30-el qataryna kirý kepili, ziiatkerli ult qalyptastyrý tetigin iske asyrý maqsatynda, Qazaqstan Respýblikasynyń árbir otbasy, mektep, arnaiy orta jáne joǵarǵy oqý oryndary, qoǵamnyń barlyq salasynda, Toleranttylyqqa negizdelgen – altyn ǵasyr oilaý júiesin «Aqbastaý – rýhani tazalyq baǵdarlamasy» negizinde, qoǵamda qordalanǵan, ásirese, jetkinshek urpaq, balalar men jastar arasyndaǵy ómirge tek materialdyq kózqaraspen qaraý nátijesinde týyndaǵan, sýitsid, nashaqorlyqqa soqtyratyn arsyzdyq, uiatsyzdyq, qatygezdik, meiirimsizdik, nadandyq, namyssyzdyq, kórseqyzarlyq t.b. rýhani dertterdiń qursaýyna túsken, dúnietanymdyq problemalardyń aldyn alýdy, jergilikti ózin-ózi basqarý júielerimen tikelei bailanysta, mektep oqýshylarynyń ózin-ózi basqarý júiesi deńgeiinde, rýhani-parasatty mektep ortasyn qalyptastyrý negizinde sheshý kózdelgen.

 II. Ziiatkerli ult, aqyl-parasat iesi – tulǵany qalyptastyrýdyń ádisnamasy men ádistemesi: 

«Aqbastaý – rýhani tazalyq baǵdarlama­synyń» negizgi ádisnamasy men ádistemesi, izgi, ata-dástúrimizge zaman talabyna sai, ǵy­lymi kózqaraspen qaraý nátijesinde, jan-jaqty rýhani tazalyq ustanymdaryn meńgerý arqyly aq pen qarany ajyratyp, izgi – durys sheshim qabyldai bilýdi, rýhani parasatty orta deńgeiinde (otbasy, balabaqsha, mektepten bas­tap, qoǵamnyń barlyq salalarynda) kúndelikti  ómir daǵdysyna ainaldyrý arqyly, damyǵan 30-el qataryna kirý kepili, ziiatkerli ult, danalyq negizderin meńgergen aqyl-parasat iesi – tulǵany qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan.

Qazaqstan Respýblikasy memleketiniń, ustazdar men ata-analardyń basty múddesi, egemendi el bolashaǵy, jan-jaqty jetilgen urpaq tárbielep, zaman talabyna sai, bilim­di de, bilikti, parasatty azamat, ziiat­kerli ult qalyptastyrý bolǵandyqtan, Qazaqstan Respýblikasy bilim jáne ǵylym ministrligi, basqa da múddeli memlekettik jáne memlekettik emes mekemeler tarapynan, ǵylymi-aqparattyq, ádisnamalyq jáne ádistemelik deńgeide, salalyq bilim jetildirý mekemeleri arqyly, «Máńgilik el – ulttyq ideiasyn» iske asyrý tetigi,   toleranttylyqqa negizdelgen – altyn ǵasyr oilaý júiesin meńgerip, júieli de, sapaly, izgi – durys sheshim qabyldai bilýdi, árbirimizdiń kúndelikti ómir daǵdymyzǵa ainaldyrý maqsatymen, mektep oqýshylarynyń ózin-ózi basqarý júiesi negizinde, «mektep – rýhani-parasatty orta» (Mysaly: Joǵarǵy oqý ornynda: «Ýniversitet – rýhani-parasatty orta» t.b.») buryshtaryna, «usynys jasap, izgi – durys sheshim qabyldaǵan tájiribeńmen bólis» qorapshalary ilinedi. 

Aýyspaly  «Aqyl-parasat  jolyndaǵy synyp – tumar pishindi aq tý», kúndelikti ómirde aq pen qarany ajyrata bilý arqyly, kez – kelgen nárseniń qurylymyn túsinip, izgi – durys sheshim qabyldaýdy ómir daǵdysyna ainaldyrǵan bastaýysh, orta, joǵarǵy synyptar jeńimpazdaryna, (mysaly: Qarasai batyr, Mahambet Ótemisuly, Baýyrjan Momyshuly, basqa da kóptegen kórnekti tulǵa, qairatkerlerimizdiń attaryna sai, bilimdi de, bilikti, jeri men elin súietin patriot, parasatty tulǵa bolý úshin, kúres júrgizip kele jatqan synyptarǵa), árbir toqsan, jyldyq oqý-tárbie monitoring qorytyndylary boiynsha, aýyspaly túrde tapsyrylyp, oqýshylardyń ózin-ózi basqarý uiymynyń «mektep – rýhani-parasatty orta» buryshynda ( 1-4 / 5-8 / 9-11) jeńimpaz synyptap belgilenip turady. Sonymen qatar, «Aq tumar – izgi durys sheshim iegerine» atty tumarshalar, oqý jylynyń basynda, jalpy mektep oqýshylarynyń ózin – ózi basqarý jiyndarynda, árbir 1-11-aralyǵyndaǵy synyptarǵa, Ant qabyldanyp, (mysaly: Biz, Ybrai Altynsarin atyndaǵy 5 «Á» synyby, Ybrai Altynsarin atyna laiyq bolýǵa, kúndelikti ómirde izgi durys sheshim qabyldaýǵa ant etemiz, bizdiń Uranymyz: «Sen de bir kirpish dúniege, ketigin tap ta, bar qalan») tapsyrylady. 

Ár synypqa bir (1) tumarshadan tapsyrylyp, synyp toptary arasynda, árbir sabaq, tárbie saǵattary barysynda qoldanylady. rýhani tazalyq ustanymdaryna (oi-sana, niet-piǵyl, gigienalyq, sóz, is-áreket, kórkem minezge sai, adamdar arasyndaǵy qarym-qatynas, ekologiialyq sana men júrektegi iman negizindegi, qorshaǵan orta men tabiǵatqa  degen tazalyqqa) sai degen, kúndelikti ómirde aq pen qarany ajyratyp, izgi – durys sheshim qabyldaýdy ómirlik daǵdyǵa ainaldyrý arqyly, oqý men tárbie, ózin-ózi jan-jaqty jetildirýde (túrli úiirme, sektsiia, olimpiadalarǵa qatysyp, t.b.) joǵary jetistikke jetken úlgili de, úzdik oqýshylarǵa, kúndelikti sabaqtar qorytyndylary boiynsha, al, úlgili synyp tobyna, aptalyq oqý-tárbie monitoringi jetistikterine sai, tárbie saǵattarynda, aýyspaly túrde tapsyrylyp, toqsan, jyl oqý-tárbie qorytyndylaryna sai eskerilip, mektep, aýdan, qala, respýblikalyq deńgeide marapattalyp turady. Qazaq halqynyń «Jaqsy sóz, jarym yrys», «Aqyl-oimen sarala, jaqsylyqpen darala», «Eki eli aýyzǵa, tórt eli qaqpaq», t. b. kóptegen filosofiialyq ósietterine sai, árbir aitylǵan jaqsy, ne jaman sóz arqyly, adam sanasy men psihikasynda qalyptasatyn oidyń, aqparatty-psihoemotsionaldyq deńgeide, adamnyń KÓŃILI arqyly densaýlyǵyna áser etip, jaqsy, ne jaman ýaqiǵalar quraityny belgili. Jaratylystaǵy eń joǵarǵy aqparat jiyntyǵy absoliýtty rýhtyń aqparattyq, quramdas bóligi retinde adam oi-sanasy men dúnie tanymynyń kórsetkishi – sóz, belgili ýaqiǵalar qurap, adam mineziniń ereksheliginen týyndaityn, ómiri men taǵdyryna áser etýshi negiz bolyp tabylady. Adamnyń jaqsy, ne jaman taǵdyryna áser etýshi, onyń minezi bolǵandyqtan, minezdiń qalyptasýyna áser etetin, ata-teginen kele jatqan, genetikalyq (shejirelik) aqparattardy baptap, bilim men ómirlik tájiribe negizinde tulǵalyq qasietterdi qalyptastyryp, jetildirip-damytýshy, adamnyń til men dildik, tálim-tárbie ortasy. Osyǵan sai, erteden, ata-baba teginen urpaqtaryna amanat retinde mura bolyp qalǵan, túriktiń túp qazyǵy, qazaq halqynda: «Adamnyń minezi – onyń taǵdyry, sútpen kelgen – súiekpen ketedi, t.b.», óte tereń filosofiialyq túsinikter men tárbielik máni joǵary, astarly uǵym, maqal-mátelder kóp kezdesedi. Adamnyń jaqsy, ne jaman, sabyrly, ne qyzba, minezdik qasietterine sai, jandyq óris qýaty, dúnietanymdyq oilaý júiesi, imýndyq sana órisiniń qýatyn saqtaýshy, jan tazalyǵyna táýeldi bolyp, psiho-emotsionaldyq óristik terbelis jaǵdaiy, denedegi túrli júike, júrek, t.b. aýrýlar retinde kórinis berip, niet- piǵylynyń aq, ne qaralyǵyna táýeldi ekenin álem ǵylymy, torsiondyq – nano-bio – óristik deńgeidegi zertteýler dáleldep otyr. Qazaq halqynyń kóneden mura bolyp, urpaqtan-urpaqqa amanat retinde kele jatqan, jyr-dastan, ańyz-áńgime, ertegi, basqa da dúnietanymdyq óner-kino týyndylary arqyly, ádilet pen zulymdyq, damý men toqyraý arasyndaǵy kúresti kórip, jetkinshek urpaq, aqiqat pen jalǵan, shyndyq pen ótiriktiń ara jigin ajyratýǵa beiimdelip, rýhani bilim men ómirlik tájiribe negizinde, ar-namys, sana-kózi oianyp, ziiatkerlik tegi estilik pen tektilikke jeteleitin, kórkem minezdi, aqyl-parasat iesine ainalady. Aq pen qarany ajyratýshy «sana-qýaty – es» bolǵandyqtan, «Esi bar, esi joq» iaǵni, sanasy oianǵan, kózi ashyq, ne qarap turyp kórmeitin, tyńdap turyp estimeitin, sanasy jabyq, degen uǵym qalyptasqan. Adam sanasy oianyp, iman kóziniń ashylý kórsetkishi, oń men teris, aq pen qarany ajyratyp, kez-kelgen júieniń qurylymyn durys túsiný arqyly, naqty da, izgi-durys sheshim qabyldai bilýimen anyqtalady. 

Ózge ult, ulystardyń til-dástúr, zamanaýi bilim men tehnologiialyq jetistikteriniń jaqsy jaqtaryn meńgerip-úirený, óz mádenietimizdi jetildirý arqyly, jalpy adamzat damýyna  úles qosý ekenin túsinýmen qatar, qai tilde oilanyp – sóileseń, sol ulttyń rýhyn kóteretinińdi umytpaý qajet. Urpaq ekijúzdi, máńgúrt bolmaý úshin, qazaq til, dástúrin bilip, rýhani dúnietanymda tárbielenýi dáýir talaby, urpaq bolashaǵy úshin keshegi qan maidanda jerimiz úshin jandaryn qiǵan, ata-baba amanaty, armany. Damyǵan 30 – el qataryna kirý kepili, adam kapitalynyń, basty sapalyq kórsetkishi, logikalyq oilaý júiesin  memlekettik deńgeide birinshi orynǵa qoiýǵa qatysty, Joldaýda: «Mekteptegi oqytý nátijesi, oqýshylardyń syndarly oilaý, ózindik izdenis pen aqparatty tereń taldaý mashyǵyn igerý bolýǵa tiis» – dep naqtylandy. Adamnyń jaratylystaǵy alatyn orny men ómir mánin túsinbei, dúnietanym men oilaý júiesi durys qalyptasa qoimaǵan keibir jasóspirimder men jastar, syrttan kelgen, teris piǵyldy, adam oi-sanasyn ýlap, adastyrýshy aǵym-sektalar men aqparattyq internet resýrstar yqpalymen, aq-qarasyn ajyrata almai, naryq pen daǵdarys qiyndyqtaryna shydamai, kúizeliske (kúizelis – kez kelgen kúshti áserden, adamda paida bolatyn, psiho – emotsionaldyq kúi) túsip, sheshý jolyn tek ózine-ózi qol jumsap, sýitsid, nashaqorlyq, maskúnemdik siiaqty rýhani aýrýlarǵa shaldyǵýda. 

Abai atamyz: «Bes nárseden qashyq bol: ósek, ótirik, maqtanshaq, erinshek, beker mal shashpaq – bes dushpanyń bilseńiz. Bes nársege asyq bol: talap, eńbek, tereń oi, qanaǵat, raqym, oilap qoi – bes asyl is kónseńiz» – dep, danalyq pen nadandyq belgilerine sipattama bergen. Shákárim Qudaiberdiuly: «Qazaqtyń jainar dalasy. Jetiler oqyp balasy. Ar túzeitin bir ǵylym tabylmasa. Zulymdyqty jalǵanda ádil jeńbes» – degen óleń joldarynda, rýhani tárbiege erekshe mán bergen. Júsip Balasaǵun: «Biliksizdiń tilin tyiǵan jón bolar. Tekti sóz ben, tátti sóz, eki basqa bilgenge. Keide ashy sóz tátti de, tátti ýdai tilgende. Sharap ishpe, taza usta sanańdy. Mi bylyqsa, kórer kúniń qarańǵy. Sabyrly bol, sabyr jetkizer muratqa. Kúiip-pisip, ózińdi otqa qulatpa. Qai iste de joǵaltpaǵyn sabyrdy. Ustamdylyq úiirer mal-baǵyńdy» – dep, urpaqtar aq-qaranyń ara-jigin ajyrata bilsin degen úmitpen, ósiet qaldyrǵan. Dana ata, dara, ata-babalarymyz jerimizdi tek bilektiń kúshimen emes, el rýhyn kóteretin ósietti sózderdi uran, ustanym etken. Aqyn da, batyr Mahambet Ótemisulynyń «Ereýli atqa er salmai, egeýli naiza qolǵa almai», Jambyl Jabaevtyń «Leningradtyq órenim» degen óleńinde, «Leningradtyq órenim. Maqtanyshym sen meniń» – dep jazǵan jalyndy sózderimen, qiyn kezde elge erekshe kúsh, qýat, jiger bergen. Mergen Baibolov pen Daniiar Belasarovtyń «Er Qosai Báli Ata» kitabynda: «Sen kózińmen kórip, biraq aqylyńmen kóre almasań – paidasy joq», «Adam balasy óziniń syrtqy kelbetine qaiǵyrady, al, aqylsyzdyǵyna qaiǵyrmaidy», «Aqyl – batyrdyń aibary» – degen jalyndy sózder, qyrǵyn-maidanda er men eldiń ar-namys, qairat-jiger, patriottyq rýhyn kótergen. 

III. «Aqbastaý – rýhani tazalyq baǵdar­lamasyna» sai, Toleranttylyqqa negizdelgen – Altyn ǵasyr oilaý júiesi, ziiatkerli ult qalyptastyrý tetigi, qazaqstandyq brend, ulttyq tálim-tárbie úlgisin meńgerýge baǵyttalǵan UǴYMDAR men TÚSINIKTER (tárbie saǵattary taqyryptary): 

1. Rýh degenimiz ne?
Rýh degenimiz – máńgi, sheksiz, eshnársege muqtaj emes, birlikke negizdelgen, mahabbat pen meiirimnen turatyn, taza sana negizindegi, joǵarǵy aqyl-parasat, ǵalamdyq qýatty óristik negizdegi, tolyq jetilgen aqparattyq júie, barlyq jaratylys negizi. 
2. Dil degenimiz ne?
Dil degenimiz – ata-baba teginen, til men dástúr, ádet – ǵuryp negizinde, genetikalyq (shejirelik) deńgeidegi, ǵasyrlar boiy qalyptasyp, ishki jan dúniemiz qabyldaityn, ulttyq rýhani bolmysymyz. 
3. Adam degenimiz ne?
Adam degenimiz – jan men tánnen jaralǵan, rýhani jaratylys bolǵandyqtan, ol tolyq jetilgen rýhtyń, jetilmegen, jer jaǵdaiynda ómir synaqtary (qiyndyqtary) arqyly, bilim men tájiribe negizinde jetiletin bóligi. Sol sebepti, aqparattyq tehnologiialar damyǵan zamanda, daǵdarystan shyǵý joly, qoǵamnyń barlyq salasynda, adamǵa tek tándik, materialdyq turǵydan emes, rýhani jaratylys retinde qaraýǵa  bailanysty bolyp tur. 
4. Ómir máni nede?
Ómir máni – ómir synaqtary (qiyndyq­tary) arqyly rýhani jetilý. 
5. Tárbie degenimiz ne?
Tárbie degenimiz – árbir adamnyń ata-tegi, áke-anasy arqyly kele jatqan, genetikalyq (shejirelik ) aqparattardy baptaý. Rýhani bilim men tájiribe, dúnietanym negizinde, minezińniń jaqsy jaqtaryn kúsheitip, jaman jaqtaryn basý arqyly, kúndelikti ózińdi jetildirip otyrý.
6. Rýhani-patriottyq tárbie degen ne?
Rýhani-patriottyq tárbie – dara da, dana, ata-babalarymyzdyń parasatty oilary men ósietti sózderin, erligi men batyrlyǵyn bilý arqyly, danalyqty meńgerip, ótken tarihi shyndyq negizinde bolashaqqa nyq basyp, el, jerin súiip, ulttyq múdde men minezge sai, adal da, taza ómir súre bilý. 
7. Baqyt degen ne?
Baqyt degenimiz – rýhani zańdylyqtarǵa sai, bilim men tájiribe negizindegi ustanymdardy basshylyqqa ala otyryp, aq pen qarany ajyrata bilý arqyly, kúndelikti ómirde durys sheshim qabyldap, aldyńa qoiǵan izgi is – áreket negizindegi maqsattarǵa jetý arqyly rýhani shyńdalyp, jańa belesterdi baǵyndyryp, árdaiym ózińdi jetildirip otyrý. 
8. Ziiatkerlik degen ne?
Ziiatkerlik degenimiz – aqyl-parasat negizindegi, sana qýaty – estilikti meń­gerý. Estilik degenimiz – júrektegi iman negizindegi, sana kóziniń ashylýy náti­jesinde, aq-qarany ajyratyp, júieli de, naqty, izgi sheshim qabyldai bilý. Osyǵan sai, zere, zeiin, zerde, zeiindilik, jat, jete, tanym, oilaý qyzmetiniń joǵarǵy túisiný, sezý, qabyldaý, jadynda saqtaý, qiialdaý, elestetý, t. b. qabiletter jiyntyǵy. 
9. Ziiatkerli  ult qalyptastyrý degenimiz ne? 
Ziiatkerli  ult nemese danalyqty meńgergen aqyl-parasat iesi – tulǵany qalyptastyrý degenimiz – ata-dástúr, til men dildik zańdylyqtarymyzǵa dáýir talabyna sai, ǵylymi kózqaraspen qaraý nátijesinde, jan-jaqty rýhani tazalyq ustanymdaryn meńgerý arqyly, aq joldyń qarasy, qara joldyń aǵy bolatynyn, jaratylystaǵy barlyq nárse «juptyq» negizden, iaǵni, bir-birine qarama-qarsy, eki qýattyń bir-birine synaq bolyp, jetilgen – sabyrly nemese jetilmegen ashý-yza jaǵdaiyndaǵy qýattyq almasý, damyp-jetilýdiń basty zańy ekenin, eki jaqsylyq bir jerde turmaitynyn (mysaly : oń men teris zariad qosylsa jaryq qýatyn beredi, kún men tún, qosý men azaitý, ústi men asty,. tuzdyń dámin bilmegen, qanttyń dámin bilmes, t.b.), sonymen qatar, birlik pen kelisim jaǵdaiynda ǵana, ónip, ósip, órkendep, jańa jetistikterge jetýge bolatynyn túsiný. 

Kez-kelgen júieniń áýeli qurylymyn túsinip, sodan keiin ǵana, sana qýaty – estilikke sai, izgi de, durys sheshim qa­byldai bilý. 

V. Ziiatkerli  ult qalyptastyrý tetigi, qalai iske asady?

Ziiatkerli  ult qalyptastyrý tetigi – adam men jaratylys, til men dil, dástúrli rýhani zańdylyqtarymyzǵa zaman talabyna sai, ǵylymi kózqaraspen qarap, «adam oi-sanasy, logikalyq jumys júiesiniń, piramidalyq qurylymynyń gologrammasy – TUMAR júiesin», kúndelikti ómirde durys qoldana bilý arqyly iske asady. Aqparattyq-tehnologiialyq, innovatsiialyq damý jaǵynan alda kele jatqan Izrail men «HHI-ǵasyrdaǵy álem fabrikasy» atanǵan Qytai elderi, biri «David juldyzy», ekinshisi «In-Ian», 5 myń jyl buryn paida bolǵan KONFÝTsII filosofiialyq qaǵidalaryn ustanyp, innovatsiialyq biik jetistikterge jetip otyr. 

«Máńgilik Qazaq eli, ata-tegimizden kele jatqan: «Tórteýi túgel bolsa, tóbedegi keledi» – «Aq joldyń qarasy, qara joldyń aǵy bolady» qaǵidalaryn ustanyp, adamzaty tarihynda eshqashan basy birikpegen, álem dinderi men til, dástúr, dili bólek ult ókilderin, Qazaqstan Respýblikasy Tuńǵysh Prezidenti – Elbasy N. Á. Nazarbaevtyń, damý men baqyt kilti, toleranttylyqqa negizdelgen, doktrinalyq strategiiasynyń arqasynda, álem ǵylymynda osy ýaqytqa deiin sheshimi tabylmai kelgen qazaqstandyq – brend, altyn ǵasyr oilaý júiesi, «sana formýlasy nemese rýhani zańdylyqtarǵa negizdelgen, adam oi-sanasy logikalyq jumys (Tumar) júiesiniń piramidalyq qurylymynyń gologrammasy» arqyly, Izrail men Qytai siiaqty (2) eki deńgeili filosofiialyq oilaý júiesi emes, Máńgilik, kúshti de, qýatty qazaq eli, (5) bestik deńgei­degi filosofiialyq damý qaǵidasy, iaǵni (1) aq pen (2) qarany ajyrata bilý arqyly, rýhani tazalyq ustanymdaryna sai, (3) izgi – durys sheshim qabyldaý arqyly, (4) damý («Máńgilik el – ulttyq ideiasy») men (5) baqyt deńgeiindegi oilaý, Ziiatkerli  ult qalyptastyrý iske asyrý – tetigi, ult­tyq tárbiemizdiń mazmundyq ne­gizin qu­raýshy júie úlgisinde (modeline) shyǵyp otyrmyz. 

«Máńgilik el – ulttyq ideiasy» iske asyrý aiasynda, úshinshi indýstrialdyq revoliýtsiia deńgeiindegi dúnietanymǵa sai,  oianǵan sana kózi – estilikti meńgerý negizinde, kez-kelgen júieniń  qurylymyn durys túsinip, izgi de, naqty – durys sheshim qabyldai biletin, dara da, dana tulǵa, ziiatkerli ult qalyptastyrýǵa  mektepten bastap, qoǵamnyń barlyq salasynda, Qazaqstan Respýblikasynyń tuńǵysh Prezidenti – Elbasy  N. Á. Nazarbaevtyń el, urpaqtar bolashaǵyna baǵyttalǵan  toleranttylyqqa negiz­delgen – altyn ǵasyr oilaý júiesi, ziiat­kerli ult qalyptastyrý tetigi «Aqbastaý – rýhani tazalyq baǵdarlamasyn» iske asyrý, otbasy, balabaqsha, mektepten bastap, danalyqty meńgergen ult, adam kapitalyn qalyptastyrý arqyly, damyǵan, aldyńǵy qatarly 30- eldi basyp ozyp, aldyna shyǵý kepili.

Muhit ÁÝELBAI