«مەڭگٸلٸك ەل - ۇلتتىق يدەياسىن» مەكتەپتەن باستاپ ٸسكە اسىرۋ تەتٸگٸ, «اقباستاۋ - رۋحاني تازالىق باعدارلاماسى»

«ادامعا ەڭ بٸرٸنشٸ بٸلٸم ەمەس, 
تەربيە بەرۋ كەرەك. 
تەربيەسٸز بەرٸلگەن بٸلٸم, ادامزاتتىڭ 
قاس جاۋى, 
ول كەلەشەكتە ونىڭ ٶمٸرٸنە اپات ەكەلەدٸ». 
ەل-فارابي. 

كٸرٸسپە

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ – ەلباسى نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆتىڭ « قازاقستان جولى – 2050: بٸر ماقسات, بٸر مٷددە, بٸر بولاشاق» قازاقستان حالقىنا جولداۋى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ٷكٸمەتٸنٸڭ 2012 جىلعى, 29-ماۋسىمىنداعى № 873 قاۋلىسىمەن بەكٸتٸلگەن «بارلىق بٸلٸم بەرۋ ۇيىمدارىندا وقىتۋ پروتسەسٸنٸڭ تەربيەلٸك قۇرامداسىن كٷشەيتۋ جٶنٸندەگٸ ٷلگٸلٸك كەشەندٸ جوسپارىنىڭ ماقسات-مٸندەتتەرٸنە ساي, مەڭگٸلٸك ەل – ۇلتتىق (دٸل) يدەيا­سىن» ٸسكە اسىرۋ, ەربٸر وتباسى, مەكتەپتەن باستاپ, قوعامنىڭ بارلىق سالاسىندا: 

* ۇلتتىق يدەيا دەگەن نە? 
* دٸل دەگەن نە?
* رۋح دەگەن نە?
* ادام دەگەن نە?
* ٶمٸر مەنٸ نەدە?
* تەربيە دەگەن نە?
* رۋحاني-پاتريوتتىق تەربيە دەگەن نە?
* باقىت دەگەن نە?
* زيياتكەرلٸك دەگەن نە?
*زيياتكەرلٸ ۇلت قالىپتاستىرۋدى, قا­لاي ٸسكە اسىرۋعا بولادى? – دەگەن دٷ­نيەتا­نىمدىق, ادامنىڭ جاراتىلىستاعى الاتىن ورنى مەن ٶمٸر مەنٸنە قاتىستى ۇعىمدار مەن تٷسٸنٸكتەرگە, ساياسي-فيلوسو­فييالىق, ەلەۋمەتتٸك-پسيحولوگييالىق, پەداگو­گيكالىق, تاريحي شىندىق جاعىنان جاڭاشا كٶزقاراسپەن قاراۋ ارقىلى قالىپتاساتىن  ويلاۋ جٷيەمٸزگە بايلانىستى بولىپ تۇر. 

ۇستازدار مەن اتا – انا, كٶپشٸلٸك قاۋىمعا ۇسىنىلىپ وتىرعان «اقباستاۋ – رۋحاني تازالىق ۇستانىمدارىنا نەگٸزدەلگەن, جٷيەلٸ وي-سانا قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان, كەشەن­دٸ تەربيە باعدارلاماسى», كٶك تۋىمىز­داعى قىرانداي بيٸككە سامعاعان رۋحىمىز بەن, سابىرلى دا, دانا تولەرانتتىلىق ساياساتتىڭ ارقاسىندا, ەگەمەندٸ ەل بولىپ, وڭ – سولىمىزدى تانىپ, جارقىن بولاشاققا نىق باسقان, كٷشتٸ دە, قۋاتتى, مەڭگٸلٸك قازاق ەلٸنٸڭ جالپى تەربيە جٷيەسٸنە دەگەن جاڭا كٶزقاراس. 

ٶتپەلٸ كەزەڭدە, تٸل مەن دەستٷرلٸ دٸلدٸك ۇستانىمدارىمىز (ۇستانىم – ادام دٷنيەتانىمى مەن ٶمٸرگە كٶزقاراسى نەگٸ­زٸندەگٸ ويلاۋ جٷيەسٸنە ساي, جٷرٸس -تۇرىسى مەن ٸس-ەرەكتٸ).  جەتٸلمەي جاتقانىن پايدالانىپ, جەرٸمٸز بەن بايلىعىمىزعا قىزىققان تٷرلٸ سەكتا, اعىم­دار سىرتتان قارجىلاندىرىلىپ, ۇر­پاق ساناسىن ۋلاۋعا كٶشكەندە, ۇلتتىق مٷددەمٸزدٸ, ەل ەرتەڭٸن, ۇرپاق بولاشاعىن ويلاعان, قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ – ەلباسى ن. ە. نازارباەۆ, «نۇر­ وتان» پارتيياسىنىڭ كە­زەكتەن تىس حٸٸ -سەزٸندە «داعدارىس اشىپ كٶرسەتكەن ٸشكٸ پروبلەمالاردىڭ ٷلكەن بٸر بٶلٸگٸ, قوعامنىڭ  رۋحاني احۋالىمەن بايلانىستى. «نۇر وتاننىڭ» يدەولوگييالىق جۇمىسى, قوعامدا رۋحاني-پاراساتتىلىق قۇندىلىقتاردىڭ جاڭا جٷيەسٸن ورنىقتىرۋعا باعىتتالۋى تيٸس» – دەپ, دامۋ جولىن ناقتىلاپ بەردٸ. 

ۇلتتىق يدەيا – ادام ٶمٸرٸنٸڭ مەنٸنەن تۋىندايتىن, دٷنيەتانىمدىق ۇعىم. 
ادام ٶمٸرٸنٸڭ مەنٸ – ٶمٸر cىناقتارى (قيىندىقتارى) ارقىلى رۋحاني جەتٸلۋ بولسا, ادامدار قاۋىمداستىعى – مەملەكەتتٸڭ ۇلتتىق يدەياسى – مەڭگٸلٸك ەل نەگٸزٸ,  رۋحى بيٸك تۇلعا, بٸرلٸگٸ جاراسقان حالىق, قۋات­تى مەملەكەت قالىپتاستىرۋ. 

دٸل – اتا-بابا تەگٸنەن, تٸل مەن دەستٷر, ەدەت-عۇرىپ نەگٸزٸندە, گەنەتيكالىق (شەجٸرەلٸك) دەڭگەيدەگٸ عاسىرلار بويى قالىپتاسىپ, ٸشكٸ جان دٷنيەمٸز قابىلدايتىن, ۇلتتىق رۋحاني بولمىسىمىز. (بولمىس دەگەنٸمٸز – دەستٷرلٸ, گەنەتيكالىق دەڭگەيدەگٸ, اتا-تەگٸمٸزدەن بەرٸ (شەجٸرەلٸك) قالىپتاسقان, ۇلتتىق تٸل, ٶنەر, كيٸم, تاعام, مٸنەز, ت.ب. مەدەني, ٸشكٸ جان دٷنيەمٸزگە رۋحاني كٷش-قۋات, جٸگەر بەرەتٸن قاجەتتٸلٸكتەر جيىنتىعى ). كٷشتٸ دە, قۋاتتى مەڭگٸلٸك قازاق ەلٸنٸڭ نەگٸزٸن قۇراۋشى, بٸلٸمدٸ دە, بٸلٸكتٸ, جان-جاقتى جەتٸلگەن اقىل-پاراسات يەسٸ – تۇلعا بولعاندىقتان, «نۇر وتان» پارتيياسى قولداۋىمەن, قازاق حال­قىنىڭ تٸل, دەستٷر, دٸلٸنە زامان تالابىنا ساي, عىلىمي كٶزقاراسپەن قاراۋ نەتيجەسٸندە ٸسكە اسقان, زيياتكەرلٸ ۇلت قالىپتاستىرۋدىڭ قازاقستاندىق برەند – ٷلگٸسٸ مەن ٸسكە اسى­رۋ تەتٸگٸ (سانا فورمۋلاسى نەمەسە رۋ­حاني زاڭدىلىقتارعا نەگٸزدەلگەن, ادام وي-ساناسى لوگيكالىق جۇمىس (تۇمار) جٷيەسٸنٸڭ پيراميدالىق قۇرىلىمىنىڭ گولو­گرامماسى), «تولەرانتتىلىققا نەگٸزدەلگەن – التىن عاسىر ويلاۋ جٷيە­سٸ, زيياتكەرلٸ ۇلت قالىپتاستىرۋ تەتٸگٸ «اقباستاۋ – رۋحاني تازالىق ۇستا­نىم­دارىنا نەگٸزدەلگەن, جٷيەلٸ وي-سانا قالىپ­­تاستىرۋعا باعىتتالعان, كەشەندٸ تەربيە باعدارلاماسىن» (ارى قاراي: اق­باستاۋ – رۋحاني تازالىق باعدارلاماسى) ٸسكە اسىرۋ قولعا الىندى. 

ٸ. «اقباستاۋ – رۋحاني تازالىق ۇستا­نىمدارىنا نەگٸزدەلگەن, جٷيەلٸ وي-سانا قالىپ­تاستىرۋعا باعىتتالعان, كەشەندٸ تەربيە باعدارلاماسىنىڭ» ماقساتى مەن مٸندەتتەرٸ: 

ماقساتى

دەستٷرلٸ, رۋحاني زاڭدىلىقتارعا عىلى­مي كٶزقاراسپەن قاراۋ نەتيجەسٸندە, جاس ۇرپاقتىڭ ۇلتتىق سانا-سەزٸم, تٸل مەن دٸل­دٸك, دٷنيەتانىمدىق ۇستانىمدارىنا ساي, وتان­سٷيگٸشتٸك, نامىس, جٸگەر, قايرات, تاريح پەن مەدەني, ٸزگٸ رۋحاني مۇرا, قۇندى­لىقتارىمىزعا دەگەن سٷيٸسپەنشٸلٸك, زامان تالا­بىنا ساي ەل-جەرٸن سٷيەتٸن, فۋنكتسيونالدى ساۋاتتى زيياتكەرلٸ تۇلعا – ۇلت قالىپتاستىرۋ. 

تولەرانتتىلىققا نەگٸزدەلگەن – التىن عاسىر ويلاۋ جٷيەسٸن وتباسى, بالا باقشا, مەكتەپ, ورتا ارناۋلى, جوعارعى وقۋ ورىندارى مەن ۇلتتىق, قوعامدىق دەڭگەيدە, اق پەن قارانى اجىراتىپ, ٸزگٸ – دۇرىس شەشٸم قابىلداي بٸلۋدٸ, كٷندەلٸكتٸ ٶمٸر داعدىسىنا اينالدىرۋ ارقىلى (مىسالى: ساباققا, جۇمىسقا كەشٸگۋ نە كەشٸكپەۋ, ٶزٸڭنەن كەيٸن ورنىڭدى جيناۋ, نە جيناماۋ, اشۋلانۋ, نە سابىرلى بولۋ, ت.ب.), ەلەمدەگٸ دامىعان الدىڭعى قاتارلى 30-ەل قاتارىنا كٸرۋ, زيياتكەرلٸ ۇلت, اقىل-پاراسات يەسٸ – تۇلعانى قالىپتاستىرۋدىڭ قازاقستاندىق تەلٸم-تەربيە ٷلگٸسٸن, «مەڭگٸلٸك ەل – ۇلتتىق يدەياسىن» ٸسكە اسىرۋ تەتٸگٸ رەتٸندە, ۇلتتىق برەندكە اينالدىرۋ. 

ۇلتتىق ماقسات-مٷددەمٸزگە ساي, ەربٸر وتباسى, بالاباقشا, مەكتەپتەن باستاپ, قوعامنىڭ بارلىق سالاسىندا جاڭاشىلدىققا نەگٸزدەلگەن وي – سانا مەن ٸس-ەرەكەت دەڭ­گەيٸندە, ەربٸرٸمٸزدٸڭ ٶز  ورنىمىزدا ٶنٸپ, ٶسٸپ, ٶركەندەۋٸمٸزگە قوسار ٷلەسٸمٸزدٸ كٷشەيتۋ.

 مٸندەتٸ

«مەڭگٸلٸك ەل – ۇلتتىق يدەياسى» مەن «قازاقستان -2050 ستراتەگيياسى» اياسىندا, دامىعان, الدىڭعى قاتارلى 30-ەل قاتارىنا كٸرۋ كەپٸلٸ, زيياتكەرلٸ ۇلت قالىپتاستىرۋ تەتٸگٸن ٸسكە اسىرۋ ماقساتىندا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەربٸر وتباسى, مەكتەپ, ارنايى ورتا جەنە جوعارعى وقۋ ورىندارى, قوعامنىڭ بارلىق سالاسىندا, تولەرانتتىلىققا نەگٸزدەلگەن – التىن عاسىر ويلاۋ جٷيەسٸن «اقباستاۋ – رۋحاني تازالىق باعدارلاماسى» نەگٸزٸندە, قوعامدا قوردالانعان, ەسٸرەسە, جەتكٸنشەك ۇرپاق, بالالار مەن جاستار اراسىنداعى ٶمٸرگە تەك ماتەريالدىق كٶزقاراسپەن قاراۋ نەتيجەسٸندە تۋىنداعان, سۋيتسيد, ناشاقورلىققا سوقتىراتىن ارسىزدىق, ۇياتسىزدىق, قاتىگەزدٸك, مەيٸرٸمسٸزدٸك, ناداندىق, نامىسسىزدىق, كٶرسەقىزارلىق ت.ب. رۋحاني دەرتتەردٸڭ قۇرساۋىنا تٷسكەن, دٷنيەتانىمدىق پروبلەمالاردىڭ الدىن الۋدى, جەرگٸلٸكتٸ ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋ جٷيەلەرٸمەن تٸكەلەي بايلانىستا, مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋ جٷيەسٸ دەڭگەيٸندە, رۋحاني-پاراساتتى مەكتەپ ورتاسىن قالىپتاستىرۋ نەگٸزٸندە شەشۋ كٶزدەلگەن.

 ٸٸ. زيياتكەرلٸ ۇلت, اقىل-پاراسات يەسٸ – تۇلعانى قالىپتاستىرۋدىڭ ەدٸسناماسى مەن ەدٸستەمەسٸ: 

«اقباستاۋ – رۋحاني تازالىق باعدارلاما­سىنىڭ» نەگٸزگٸ ەدٸسناماسى مەن ەدٸستەمەسٸ, ٸزگٸ, اتا-دەستٷرٸمٸزگە زامان تالابىنا ساي, عى­لىمي كٶزقاراسپەن قاراۋ نەتيجەسٸندە, جان-جاقتى رۋحاني تازالىق ۇستانىمدارىن مەڭگەرۋ ارقىلى اق پەن قارانى اجىراتىپ, ٸزگٸ – دۇرىس شەشٸم قابىلداي بٸلۋدٸ, رۋحاني پاراساتتى ورتا دەڭگەيٸندە (وتباسى, بالاباقشا, مەكتەپتەن باس­تاپ, قوعامنىڭ بارلىق سالالارىندا) كٷندەلٸكتٸ  ٶمٸر داعدىسىنا اينالدىرۋ ارقىلى, دامىعان 30-ەل قاتارىنا كٸرۋ كەپٸلٸ, زيياتكەرلٸ ۇلت, دانالىق نەگٸزدەرٸن مەڭگەرگەن اقىل-پاراسات يەسٸ – تۇلعانى قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتٸنٸڭ, ۇستازدار مەن اتا-انالاردىڭ باستى مٷددەسٸ, ەگەمەندٸ ەل بولاشاعى, جان-جاقتى جەتٸلگەن ۇرپاق تەربيەلەپ, زامان تالابىنا ساي, بٸلٸم­دٸ دە, بٸلٸكتٸ, پاراساتتى ازامات, زييات­كەرلٸ ۇلت قالىپتاستىرۋ بولعاندىقتان, قازاقستان رەسپۋبليكاسى بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸ, باسقا دا مٷددەلٸ مەملەكەتتٸك جەنە مەملەكەتتٸك ەمەس مەكەمەلەر تاراپىنان, عىلىمي-اقپاراتتىق, ەدٸسنامالىق جەنە ەدٸستەمەلٸك دەڭگەيدە, سالالىق بٸلٸم جەتٸلدٸرۋ مەكەمەلەرٸ ارقىلى, «مەڭگٸلٸك ەل – ۇلتتىق يدەياسىن» ٸسكە اسىرۋ تەتٸگٸ,   تولەرانتتىلىققا نەگٸزدەلگەن – التىن عاسىر ويلاۋ جٷيەسٸن مەڭگەرٸپ, جٷيەلٸ دە, ساپالى, ٸزگٸ – دۇرىس شەشٸم قابىلداي بٸلۋدٸ, ەربٸرٸمٸزدٸڭ كٷندەلٸكتٸ ٶمٸر داعدىمىزعا اينالدىرۋ ماقساتىمەن, مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋ جٷيەسٸ نەگٸزٸندە, «مەكتەپ – رۋحاني-پاراساتتى ورتا» (مىسالى: جوعارعى وقۋ ورنىندا: «ۋنيۆەرسيتەت – رۋحاني-پاراساتتى ورتا» ت.ب.») بۇرىشتارىنا, «ۇسىنىس جاساپ, ٸزگٸ – دۇرىس شەشٸم قابىلداعان تەجٸريبەڭمەن بٶلٸس» قوراپشالارى ٸلٸنەدٸ. 

اۋىسپالى  «اقىل-پاراسات  جولىنداعى سىنىپ – تۇمار پٸشٸندٸ اق تۋ», كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردە اق پەن قارانى اجىراتا بٸلۋ ارقىلى, كەز – كەلگەن نەرسەنٸڭ قۇرىلىمىن تٷسٸنٸپ, ٸزگٸ – دۇرىس شەشٸم قابىلداۋدى ٶمٸر داعدىسىنا اينالدىرعان باستاۋىش, ورتا, جوعارعى سىنىپتار جەڭٸمپازدارىنا, (مىسالى: قاراساي باتىر, ماحامبەت ٶتەمٸسۇلى, باۋىرجان مومىشۇلى, باسقا دا كٶپتەگەن كٶرنەكتٸ تۇلعا, قايراتكەرلەرٸمٸزدٸڭ اتتارىنا ساي, بٸلٸمدٸ دە, بٸلٸكتٸ, جەرٸ مەن ەلٸن سٷيەتٸن پاتريوت, پاراساتتى تۇلعا بولۋ ٷشٸن, كٷرەس جٷرگٸزٸپ كەلە جاتقان سىنىپتارعا), ەربٸر توقسان, جىلدىق وقۋ-تەربيە مونيتورينگ قورىتىندىلارى بويىنشا, اۋىسپالى تٷردە تاپسىرىلىپ, وقۋشىلاردىڭ ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋ ۇيىمىنىڭ «مەكتەپ – رۋحاني-پاراساتتى ورتا» بۇرىشىندا ( 1-4 / 5-8 / 9-11) جەڭٸمپاز سىنىپتاپ بەلگٸلەنٸپ تۇرادى. سونىمەن قاتار, «اق تۇمار – ٸزگٸ دۇرىس شەشٸم يەگەرٸنە» اتتى تۇمارشالار, وقۋ جىلىنىڭ باسىندا, جالپى مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ ٶزٸن – ٶزٸ باسقارۋ جيىندارىندا, ەربٸر 1-11-ارالىعىنداعى سىنىپتارعا, انت قابىلدانىپ, (مىسالى: بٸز, ىبراي التىنسارين اتىنداعى 5 «ە» سىنىبى, ىبراي التىنسارين اتىنا لايىق بولۋعا, كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردە ٸزگٸ دۇرىس شەشٸم قابىلداۋعا انت ەتەمٸز, بٸزدٸڭ ۇرانىمىز: «سەن دە بٸر كٸرپٸش دٷنيەگە, كەتٸگٸن تاپ تا, بار قالان») تاپسىرىلادى. 

ەر سىنىپقا بٸر (1) تۇمارشادان تاپسىرىلىپ, سىنىپ توپتارى اراسىندا, ەربٸر ساباق, تەربيە ساعاتتارى بارىسىندا قولدانىلادى. رۋحاني تازالىق ۇستانىمدارىنا (وي-سانا, نيەت-پيعىل, گيگيەنالىق, سٶز, ٸس-ەرەكەت, كٶركەم مٸنەزگە ساي, ادامدار اراسىنداعى قارىم-قاتىناس, ەكولوگييالىق سانا مەن جٷرەكتەگٸ يمان نەگٸزٸندەگٸ, قورشاعان ورتا مەن تابيعاتقا  دەگەن تازالىققا) ساي دەگەن, كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردە اق پەن قارانى اجىراتىپ, ٸزگٸ – دۇرىس شەشٸم قابىلداۋدى ٶمٸرلٸك داعدىعا اينالدىرۋ ارقىلى, وقۋ مەن تەربيە, ٶزٸن-ٶزٸ جان-جاقتى جەتٸلدٸرۋدە (تٷرلٸ ٷيٸرمە, سەكتسييا, وليمپيادالارعا قاتىسىپ, ت.ب.) جوعارى جەتٸستٸككە جەتكەن ٷلگٸلٸ دە, ٷزدٸك وقۋشىلارعا, كٷندەلٸكتٸ ساباقتار قورىتىندىلارى بويىنشا, ال, ٷلگٸلٸ سىنىپ توبىنا, اپتالىق وقۋ-تەربيە مونيتورينگٸ جەتٸستٸكتەرٸنە ساي, تەربيە ساعاتتارىندا, اۋىسپالى تٷردە تاپسىرىلىپ, توقسان, جىل وقۋ-تەربيە قورىتىندىلارىنا ساي ەسكەرٸلٸپ, مەكتەپ, اۋدان, قالا, رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە ماراپاتتالىپ تۇرادى. قازاق حالقىنىڭ «جاقسى سٶز, جارىم ىرىس», «اقىل-ويمەن سارالا, جاقسىلىقپەن دارالا», «ەكٸ ەلٸ اۋىزعا, تٶرت ەلٸ قاقپاق», ت. ب. كٶپتەگەن فيلوسوفييالىق ٶسيەتتەرٸنە ساي, ەربٸر ايتىلعان جاقسى, نە جامان سٶز ارقىلى, ادام ساناسى مەن پسيحيكاسىندا قالىپتاساتىن ويدىڭ, اقپاراتتى-پسيحوەموتسيونالدىق دەڭگەيدە, ادامنىڭ كٶڭٸلٸ ارقىلى دەنساۋلىعىنا ەسەر ەتٸپ, جاقسى, نە جامان ۋاقيعالار قۇرايتىنى بەلگٸلٸ. جاراتىلىستاعى ەڭ جوعارعى اقپارات جيىنتىعى ابسوليۋتتى رۋحتىڭ اقپاراتتىق, قۇرامداس بٶلٸگٸ رەتٸندە ادام وي-ساناسى مەن دٷنيە تانىمىنىڭ كٶرسەتكٸشٸ – سٶز, بەلگٸلٸ ۋاقيعالار قۇراپ, ادام مٸنەزٸنٸڭ ەرەكشەلٸگٸنەن تۋىندايتىن, ٶمٸرٸ مەن تاعدىرىنا ەسەر ەتۋشٸ نەگٸز بولىپ تابىلادى. ادامنىڭ جاقسى, نە جامان تاعدىرىنا ەسەر ەتۋشٸ, ونىڭ مٸنەزٸ بولعاندىقتان, مٸنەزدٸڭ قالىپتاسۋىنا ەسەر ەتەتٸن, اتا-تەگٸنەن كەلە جاتقان, گەنەتيكالىق (شەجٸرەلٸك) اقپاراتتاردى باپتاپ, بٸلٸم مەن ٶمٸرلٸك تەجٸريبە نەگٸزٸندە تۇلعالىق قاسيەتتەردٸ قالىپتاستىرىپ, جەتٸلدٸرٸپ-دامىتۋشى, ادامنىڭ تٸل مەن دٸلدٸك, تەلٸم-تەربيە ورتاسى. وسىعان ساي, ەرتەدەن, اتا-بابا تەگٸنەن ۇرپاقتارىنا امانات رەتٸندە مۇرا بولىپ قالعان, تٷرٸكتٸڭ تٷپ قازىعى, قازاق حالقىندا: «ادامنىڭ مٸنەزٸ – ونىڭ تاعدىرى, سٷتپەن كەلگەن – سٷيەكپەن كەتەدٸ, ت.ب.», ٶتە تەرەڭ فيلوسوفييالىق تٷسٸنٸكتەر مەن تەربيەلٸك مەنٸ جوعارى, استارلى ۇعىم, ماقال-مەتەلدەر كٶپ كەزدەسەدٸ. ادامنىڭ جاقسى, نە جامان, سابىرلى, نە قىزبا, مٸنەزدٸك قاسيەتتەرٸنە ساي, جاندىق ٶرٸس قۋاتى, دٷنيەتانىمدىق ويلاۋ جٷيەسٸ, يمۋندىق سانا ٶرٸسٸنٸڭ قۋاتىن ساقتاۋشى, جان تازالىعىنا تەۋەلدٸ بولىپ, پسيحو-ەموتسيونالدىق ٶرٸستٸك تەربەلٸس جاعدايى, دەنەدەگٸ تٷرلٸ جٷيكە, جٷرەك, ت.ب. اۋرۋلار رەتٸندە كٶرٸنٸس بەرٸپ, نيەت- پيعىلىنىڭ اق, نە قارالىعىنا تەۋەلدٸ ەكەنٸن ەلەم عىلىمى, تورسيوندىق – نانو-بيو – ٶرٸستٸك دەڭگەيدەگٸ زەرتتەۋلەر دەلەلدەپ وتىر. قازاق حالقىنىڭ كٶنەدەن مۇرا بولىپ, ۇرپاقتان-ۇرپاققا امانات رەتٸندە كەلە جاتقان, جىر-داستان, اڭىز-ەڭگٸمە, ەرتەگٸ, باسقا دا دٷنيەتانىمدىق ٶنەر-كينو تۋىندىلارى ارقىلى, ەدٸلەت پەن زۇلىمدىق, دامۋ مەن توقىراۋ اراسىنداعى كٷرەستٸ كٶرٸپ, جەتكٸنشەك ۇرپاق, اقيقات پەن جالعان, شىندىق پەن ٶتٸرٸكتٸڭ ارا جٸگٸن اجىراتۋعا بەيٸمدەلٸپ, رۋحاني بٸلٸم مەن ٶمٸرلٸك تەجٸريبە نەگٸزٸندە, ار-نامىس, سانا-كٶزٸ ويانىپ, زيياتكەرلٸك تەگٸ ەستٸلٸك پەن تەكتٸلٸككە جەتەلەيتٸن, كٶركەم مٸنەزدٸ, اقىل-پاراسات يەسٸنە اينالادى. اق پەن قارانى اجىراتۋشى «سانا-قۋاتى – ەس» بولعاندىقتان, «ەسٸ بار, ەسٸ جوق» ياعني, ساناسى ويانعان, كٶزٸ اشىق, نە قاراپ تۇرىپ كٶرمەيتٸن, تىڭداپ تۇرىپ ەستٸمەيتٸن, ساناسى جابىق, دەگەن ۇعىم قالىپتاسقان. ادام ساناسى ويانىپ, يمان كٶزٸنٸڭ اشىلۋ كٶرسەتكٸشٸ, وڭ مەن تەرٸس, اق پەن قارانى اجىراتىپ, كەز-كەلگەن جٷيەنٸڭ قۇرىلىمىن دۇرىس تٷسٸنۋ ارقىلى, ناقتى دا, ٸزگٸ-دۇرىس شەشٸم قابىلداي بٸلۋٸمەن انىقتالادى. 

ٶزگە ۇلت, ۇلىستاردىڭ تٸل-دەستٷر, زاماناۋي بٸلٸم مەن تەحنولوگييالىق جەتٸستٸكتەرٸنٸڭ جاقسى جاقتارىن مەڭگەرٸپ-ٷيرەنۋ, ٶز مەدەنيەتٸمٸزدٸ جەتٸلدٸرۋ ارقىلى, جالپى ادامزات دامۋىنا  ٷلەس قوسۋ ەكەنٸن تٷسٸنۋمەن قاتار, قاي تٸلدە ويلانىپ – سٶيلەسەڭ, سول ۇلتتىڭ رۋحىن كٶتەرەتٸنٸڭدٸ ۇمىتپاۋ قاجەت. ۇرپاق ەكٸجٷزدٸ, مەڭگٷرت بولماۋ ٷشٸن, قازاق تٸل, دەستٷرٸن بٸلٸپ, رۋحاني دٷنيەتانىمدا تەربيەلەنۋٸ دەۋٸر تالابى, ۇرپاق بولاشاعى ٷشٸن كەشەگٸ قان مايداندا جەرٸمٸز ٷشٸن جاندارىن قيعان, اتا-بابا اماناتى, ارمانى. دامىعان 30 – ەل قاتارىنا كٸرۋ كەپٸلٸ, ادام كاپيتالىنىڭ, باستى ساپالىق كٶرسەتكٸشٸ, لوگيكالىق ويلاۋ جٷيەسٸن  مەملەكەتتٸك دەڭگەيدە بٸرٸنشٸ ورىنعا قويۋعا قاتىستى, جولداۋدا: «مەكتەپتەگٸ وقىتۋ نەتيجەسٸ, وقۋشىلاردىڭ سىندارلى ويلاۋ, ٶزٸندٸك ٸزدەنٸس پەن اقپاراتتى تەرەڭ تالداۋ ماشىعىن يگەرۋ بولۋعا تيٸس» – دەپ ناقتىلاندى. ادامنىڭ جاراتىلىستاعى الاتىن ورنى مەن ٶمٸر مەنٸن تٷسٸنبەي, دٷنيەتانىم مەن ويلاۋ جٷيەسٸ دۇرىس قالىپتاسا قويماعان كەيبٸر جاسٶسپٸرٸمدەر مەن جاستار, سىرتتان كەلگەن, تەرٸس پيعىلدى, ادام وي-ساناسىن ۋلاپ, اداستىرۋشى اعىم-سەكتالار مەن اقپاراتتىق ينتەرنەت رەسۋرستار ىقپالىمەن, اق-قاراسىن اجىراتا الماي, نارىق پەن داعدارىس قيىندىقتارىنا شىداماي, كٷيزەلٸسكە (كٷيزەلٸس – كەز كەلگەن كٷشتٸ ەسەردەن, ادامدا پايدا بولاتىن, پسيحو – ەموتسيونالدىق كٷي) تٷسٸپ, شەشۋ جولىن تەك ٶزٸنە-ٶزٸ قول جۇمساپ, سۋيتسيد, ناشاقورلىق, ماسكٷنەمدٸك سيياقتى رۋحاني اۋرۋلارعا شالدىعۋدا. 

اباي اتامىز: «بەس نەرسەدەن قاشىق بول: ٶسەك, ٶتٸرٸك, ماقتانشاق, ەرٸنشەك, بەكەر مال شاشپاق – بەس دۇشپانىڭ بٸلسەڭٸز. بەس نەرسەگە اسىق بول: تالاپ, ەڭبەك, تەرەڭ وي, قاناعات, راقىم, ويلاپ قوي – بەس اسىل ٸس كٶنسەڭٸز» – دەپ, دانالىق پەن ناداندىق بەلگٸلەرٸنە سيپاتتاما بەرگەن. شەكەرٸم قۇدايبەردٸۇلى: «قازاقتىڭ جاينار دالاسى. جەتٸلەر وقىپ بالاسى. ار تٷزەيتٸن بٸر عىلىم تابىلماسا. زۇلىمدىقتى جالعاندا ەدٸل جەڭبەس» – دەگەن ٶلەڭ جولدارىندا, رۋحاني تەربيەگە ەرەكشە مەن بەرگەن. جٷسٸپ بالاساعۇن: «بٸلٸكسٸزدٸڭ تٸلٸن تىيعان جٶن بولار. تەكتٸ سٶز بەن, تەتتٸ سٶز, ەكٸ باسقا بٸلگەنگە. كەيدە اششى سٶز تەتتٸ دە, تەتتٸ ۋداي تٸلگەندە. شاراپ ٸشپە, تازا ۇستا ساناڭدى. مي بىلىقسا, كٶرەر كٷنٸڭ قاراڭعى. سابىرلى بول, سابىر جەتكٸزەر مۇراتقا. كٷيٸپ-پٸسٸپ, ٶزٸڭدٸ وتقا قۇلاتپا. قاي ٸستە دە جوعالتپاعىن سابىردى. ۇستامدىلىق ٷيٸرەر مال-باعىڭدى» – دەپ, ۇرپاقتار اق-قارانىڭ ارا-جٸگٸن اجىراتا بٸلسٸن دەگەن ٷمٸتپەن, ٶسيەت قالدىرعان. دانا اتا, دارا, اتا-بابالارىمىز جەرٸمٸزدٸ تەك بٸلەكتٸڭ كٷشٸمەن ەمەس, ەل رۋحىن كٶتەرەتٸن ٶسيەتتٸ سٶزدەردٸ ۇران, ۇستانىم ەتكەن. اقىن دا, باتىر ماحامبەت ٶتەمٸسۇلىنىڭ «ەرەۋلٸ اتقا ەر سالماي, ەگەۋلٸ نايزا قولعا الماي», جامبىل جاباەۆتىڭ «لەنينگرادتىق ٶرەنٸم» دەگەن ٶلەڭٸندە, «لەنينگرادتىق ٶرەنٸم. ماقتانىشىم سەن مەنٸڭ» – دەپ جازعان جالىندى سٶزدەرٸمەن, قيىن كەزدە ەلگە ەرەكشە كٷش, قۋات, جٸگەر بەرگەن. مەرگەن بايبولوۆ پەن دانييار بەلاساروۆتىڭ «ەر قوساي بەلي اتا» كٸتابىندا: «سەن كٶزٸڭمەن كٶرٸپ, بٸراق اقىلىڭمەن كٶرە الماساڭ – پايداسى جوق», «ادام بالاسى ٶزٸنٸڭ سىرتقى كەلبەتٸنە قايعىرادى, ال, اقىلسىزدىعىنا قايعىرمايدى», «اقىل – باتىردىڭ ايبارى» – دەگەن جالىندى سٶزدەر, قىرعىن-مايداندا ەر مەن ەلدٸڭ ار-نامىس, قايرات-جٸگەر, پاتريوتتىق رۋحىن كٶتەرگەن. 

ٸٸٸ. «اقباستاۋ – رۋحاني تازالىق باعدار­لاماسىنا» ساي, تولەرانتتىلىققا نەگٸزدەلگەن – التىن عاسىر ويلاۋ جٷيەسٸ, زيياتكەرلٸ ۇلت قالىپتاستىرۋ تەتٸگٸ, قازاقستاندىق برەند, ۇلتتىق تەلٸم-تەربيە ٷلگٸسٸن مەڭگەرۋگە باعىتتالعان ۇعىمدار مەن تٷسٸنٸكتەر (تەربيە ساعاتتارى تاقىرىپتارى): 

1. رۋح دەگەنٸمٸز نە?
رۋح دەگەنٸمٸز – مەڭگٸ, شەكسٸز, ەشنەرسەگە مۇقتاج ەمەس, بٸرلٸككە نەگٸزدەلگەن, ماحاببات پەن مەيٸرٸمنەن تۇراتىن, تازا سانا نەگٸزٸندەگٸ, جوعارعى اقىل-پاراسات, عالامدىق قۋاتتى ٶرٸستٸك نەگٸزدەگٸ, تولىق جەتٸلگەن اقپاراتتىق جٷيە, بارلىق جاراتىلىس نەگٸزٸ. 
2. دٸل دەگەنٸمٸز نە?
دٸل دەگەنٸمٸز – اتا-بابا تەگٸنەن, تٸل مەن دەستٷر, ەدەت – عۇرىپ نەگٸزٸندە, گەنەتيكالىق (شەجٸرەلٸك) دەڭگەيدەگٸ, عاسىرلار بويى قالىپتاسىپ, ٸشكٸ جان دٷنيەمٸز قابىلدايتىن, ۇلتتىق رۋحاني بولمىسىمىز. 
3. ادام دەگەنٸمٸز نە?
ادام دەگەنٸمٸز – جان مەن تەننەن جارالعان, رۋحاني جاراتىلىس بولعاندىقتان, ول تولىق جەتٸلگەن رۋحتىڭ, جەتٸلمەگەن, جەر جاعدايىندا ٶمٸر سىناقتارى (قيىندىقتارى) ارقىلى, بٸلٸم مەن تەجٸريبە نەگٸزٸندە جەتٸلەتٸن بٶلٸگٸ. سول سەبەپتٸ, اقپاراتتىق تەحنولوگييالار دامىعان زاماندا, داعدارىستان شىعۋ جولى, قوعامنىڭ بارلىق سالاسىندا, ادامعا تەك تەندٸك, ماتەريالدىق تۇرعىدان ەمەس, رۋحاني جاراتىلىس رەتٸندە قاراۋعا  بايلانىستى بولىپ تۇر. 
4. ٶمٸر مەنٸ نەدە?
ٶمٸر مەنٸ – ٶمٸر سىناقتارى (قيىندىق­تارى) ارقىلى رۋحاني جەتٸلۋ. 
5. تەربيە دەگەنٸمٸز نە?
تەربيە دەگەنٸمٸز – ەربٸر ادامنىڭ اتا-تەگٸ, ەكە-اناسى ارقىلى كەلە جاتقان, گەنەتيكالىق (شەجٸرەلٸك ) اقپاراتتاردى باپتاۋ. رۋحاني بٸلٸم مەن تەجٸريبە, دٷنيەتانىم نەگٸزٸندە, مٸنەزٸڭنٸڭ جاقسى جاقتارىن كٷشەيتٸپ, جامان جاقتارىن باسۋ ارقىلى, كٷندەلٸكتٸ ٶزٸڭدٸ جەتٸلدٸرٸپ وتىرۋ.
6. رۋحاني-پاتريوتتىق تەربيە دەگەن نە?
رۋحاني-پاتريوتتىق تەربيە – دارا دا, دانا, اتا-بابالارىمىزدىڭ پاراساتتى ويلارى مەن ٶسيەتتٸ سٶزدەرٸن, ەرلٸگٸ مەن باتىرلىعىن بٸلۋ ارقىلى, دانالىقتى مەڭگەرٸپ, ٶتكەن تاريحي شىندىق نەگٸزٸندە بولاشاققا نىق باسىپ, ەل, جەرٸن سٷيٸپ, ۇلتتىق مٷددە مەن مٸنەزگە ساي, ادال دا, تازا ٶمٸر سٷرە بٸلۋ. 
7. باقىت دەگەن نە?
باقىت دەگەنٸمٸز – رۋحاني زاڭدىلىقتارعا ساي, بٸلٸم مەن تەجٸريبە نەگٸزٸندەگٸ ۇستانىمداردى باسشىلىققا الا وتىرىپ, اق پەن قارانى اجىراتا بٸلۋ ارقىلى, كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردە دۇرىس شەشٸم قابىلداپ, الدىڭا قويعان ٸزگٸ ٸس – ەرەكەت نەگٸزٸندەگٸ ماقساتتارعا جەتۋ ارقىلى رۋحاني شىڭدالىپ, جاڭا بەلەستەردٸ باعىندىرىپ, ەردايىم ٶزٸڭدٸ جەتٸلدٸرٸپ وتىرۋ. 
8. زيياتكەرلٸك دەگەن نە?
زيياتكەرلٸك دەگەنٸمٸز – اقىل-پاراسات نەگٸزٸندەگٸ, سانا قۋاتى – ەستٸلٸكتٸ مەڭ­گەرۋ. ەستٸلٸك دەگەنٸمٸز – جٷرەكتەگٸ يمان نەگٸزٸندەگٸ, سانا كٶزٸنٸڭ اشىلۋى نەتي­جەسٸندە, اق-قارانى اجىراتىپ, جٷيەلٸ دە, ناقتى, ٸزگٸ شەشٸم قابىلداي بٸلۋ. وسىعان ساي, زەرە, زەيٸن, زەردە, زەيٸندٸلٸك, جات, جەتە, تانىم, ويلاۋ قىزمەتٸنٸڭ جوعارعى تٷيسٸنۋ, سەزۋ, قابىلداۋ, جادىندا ساقتاۋ, قييالداۋ, ەلەستەتۋ, ت. ب. قابٸلەتتەر جيىنتىعى. 
9. زيياتكەرلٸ  ۇلت قالىپتاستىرۋ دەگەنٸمٸز نە? 
زيياتكەرلٸ  ۇلت نەمەسە دانالىقتى مەڭگەرگەن اقىل-پاراسات يەسٸ – تۇلعانى قالىپتاستىرۋ دەگەنٸمٸز – اتا-دەستٷر, تٸل مەن دٸلدٸك زاڭدىلىقتارىمىزعا دەۋٸر تالابىنا ساي, عىلىمي كٶزقاراسپەن قاراۋ نەتيجەسٸندە, جان-جاقتى رۋحاني تازالىق ۇستانىمدارىن مەڭگەرۋ ارقىلى, اق جولدىڭ قاراسى, قارا جولدىڭ اعى بولاتىنىن, جاراتىلىستاعى بارلىق نەرسە «جۇپتىق» نەگٸزدەن, ياعني, بٸر-بٸرٸنە قاراما-قارسى, ەكٸ قۋاتتىڭ بٸر-بٸرٸنە سىناق بولىپ, جەتٸلگەن – سابىرلى نەمەسە جەتٸلمەگەن اشۋ-ىزا جاعدايىنداعى قۋاتتىق الماسۋ, دامىپ-جەتٸلۋدٸڭ باستى زاڭى ەكەنٸن, ەكٸ جاقسىلىق بٸر جەردە تۇرمايتىنىن (مىسالى : وڭ مەن تەرٸس زارياد قوسىلسا جارىق قۋاتىن بەرەدٸ, كٷن مەن تٷن, قوسۋ مەن ازايتۋ, ٷستٸ مەن استى,. تۇزدىڭ دەمٸن بٸلمەگەن, قانتتىڭ دەمٸن بٸلمەس, ت.ب.), سونىمەن قاتار, بٸرلٸك پەن كەلٸسٸم جاعدايىندا عانا, ٶنٸپ, ٶسٸپ, ٶركەندەپ, جاڭا جەتٸستٸكتەرگە جەتۋگە بولاتىنىن تٷسٸنۋ. 

كەز-كەلگەن جٷيەنٸڭ ەۋەلٸ قۇرىلىمىن تٷسٸنٸپ, سودان كەيٸن عانا, سانا قۋاتى – ەستٸلٸككە ساي, ٸزگٸ دە, دۇرىس شەشٸم قا­بىلداي بٸلۋ. 

V. زيياتكەرلٸ  ۇلت قالىپتاستىرۋ تەتٸگٸ, قالاي ٸسكە اسادى?

زيياتكەرلٸ  ۇلت قالىپتاستىرۋ تەتٸگٸ – ادام مەن جاراتىلىس, تٸل مەن دٸل, دەستٷرلٸ رۋحاني زاڭدىلىقتارىمىزعا زامان تالابىنا ساي, عىلىمي كٶزقاراسپەن قاراپ, «ادام وي-ساناسى, لوگيكالىق جۇمىس جٷيەسٸنٸڭ, پيراميدالىق قۇرىلىمىنىڭ گولوگرامماسى – تۇمار جٷيەسٸن», كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردە دۇرىس قولدانا بٸلۋ ارقىلى ٸسكە اسادى. اقپاراتتىق-تەحنولوگييالىق, يننوۆاتسييالىق دامۋ جاعىنان الدا كەلە جاتقان يزرايل مەن «ححٸ-عاسىرداعى ەلەم فابريكاسى» اتانعان قىتاي ەلدەرٸ, بٸرٸ «داۆيد جۇلدىزى», ەكٸنشٸسٸ «ين-يان», 5 مىڭ جىل بۇرىن پايدا بولعان كونفۋتسيي فيلوسوفييالىق قاعيدالارىن ۇستانىپ, يننوۆاتسييالىق بيٸك جەتٸستٸكتەرگە جەتٸپ وتىر. 

«مەڭگٸلٸك قازاق ەلٸ, اتا-تەگٸمٸزدەن كەلە جاتقان: «تٶرتەۋٸ تٷگەل بولسا, تٶبەدەگٸ كەلەدٸ» – «اق جولدىڭ قاراسى, قارا جولدىڭ اعى بولادى» قاعيدالارىن ۇستانىپ, ادامزاتى تاريحىندا ەشقاشان باسى بٸرٸكپەگەن, ەلەم دٸندەرٸ مەن تٸل, دەستٷر, دٸلٸ بٶلەك ۇلت ٶكٸلدەرٸن, قازاقستان رەسپۋبليكاسى تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ – ەلباسى ن. ە. نازارباەۆتىڭ, دامۋ مەن باقىت كٸلتٸ, تولەرانتتىلىققا نەگٸزدەلگەن, دوكترينالىق ستراتەگيياسىنىڭ ارقاسىندا, ەلەم عىلىمىندا وسى ۋاقىتقا دەيٸن شەشٸمٸ تابىلماي كەلگەن قازاقستاندىق – برەند, التىن عاسىر ويلاۋ جٷيەسٸ, «سانا فورمۋلاسى نەمەسە رۋحاني زاڭدىلىقتارعا نەگٸزدەلگەن, ادام وي-ساناسى لوگيكالىق جۇمىس (تۇمار) جٷيەسٸنٸڭ پيراميدالىق قۇرىلىمىنىڭ گولوگرامماسى» ارقىلى, يزرايل مەن قىتاي سيياقتى (2) ەكٸ دەڭگەيلٸ فيلوسوفييالىق ويلاۋ جٷيەسٸ ەمەس, مەڭگٸلٸك, كٷشتٸ دە, قۋاتتى قازاق ەلٸ, (5) بەستٸك دەڭگەي­دەگٸ فيلوسوفييالىق دامۋ قاعيداسى, ياعني (1) اق پەن (2) قارانى اجىراتا بٸلۋ ارقىلى, رۋحاني تازالىق ۇستانىمدارىنا ساي, (3) ٸزگٸ – دۇرىس شەشٸم قابىلداۋ ارقىلى, (4) دامۋ («مەڭگٸلٸك ەل – ۇلتتىق يدەياسى») مەن (5) باقىت دەڭگەيٸندەگٸ ويلاۋ, زيياتكەرلٸ  ۇلت قالىپتاستىرۋ ٸسكە اسىرۋ – تەتٸگٸ, ۇلت­تىق تەربيەمٸزدٸڭ مازمۇندىق نە­گٸزٸن قۇ­راۋشى جٷيە ٷلگٸسٸندە (مودەلٸنە) شىعىپ وتىرمىز. 

«مەڭگٸلٸك ەل – ۇلتتىق يدەياسى» ٸسكە اسىرۋ اياسىندا, ٷشٸنشٸ يندۋستريالدىق رەۆوليۋتسييا دەڭگەيٸندەگٸ دٷنيەتانىمعا ساي,  ويانعان سانا كٶزٸ – ەستٸلٸكتٸ مەڭگەرۋ نەگٸزٸندە, كەز-كەلگەن جٷيەنٸڭ  قۇرىلىمىن دۇرىس تٷسٸنٸپ, ٸزگٸ دە, ناقتى – دۇرىس شەشٸم قابىلداي بٸلەتٸن, دارا دا, دانا تۇلعا, زيياتكەرلٸ ۇلت قالىپتاستىرۋعا  مەكتەپتەن باستاپ, قوعامنىڭ بارلىق سالاسىندا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ – ەلباسى  ن. ە. نازارباەۆتىڭ ەل, ۇرپاقتار بولاشاعىنا باعىتتالعان  تولەرانتتىلىققا نەگٸز­دەلگەن – التىن عاسىر ويلاۋ جٷيەسٸ, زييات­كەرلٸ ۇلت قالىپتاستىرۋ تەتٸگٸ «اقباستاۋ – رۋحاني تازالىق باعدارلاماسىن» ٸسكە اسىرۋ, وتباسى, بالاباقشا, مەكتەپتەن باستاپ, دانالىقتى مەڭگەرگەن ۇلت, ادام كاپيتالىن قالىپتاستىرۋ ارقىلى, دامىعان, الدىڭعى قاتارلى 30- ەلدٸ باسىپ وزىپ, الدىنا شىعۋ كەپٸلٸ.

مۇحيت ەۋەلباي