Ótken senbi kúni Almatydaǵy «Arman» kinoteatrynda qyrǵyz kinorejisseri Ernest Ábdijaparov túsirgen «Saiaqbai» atty kinofilm kórsetildi. Kinofilmdi kórsetý úshin Bishkekten kelgen kinorejisserlar delegatsiiasyn qazaq kinosynyń sheberleri qushaq jaia qarsy aldy. Kórermender arasynda kinotanýshylar, mádeniettanýshylar, kinosúier qala turǵyndary boldy. Kórsetilimge qazaq aqyny, qazaq pen qyrǵyz teń syilaǵan, ardaqtaǵan Alashtyń azamaty, eki eldiń arasyndaǵy kópir bolyp sanalatyn, on jyl boiy Qazaqstan Respýblikasynyń Qyrǵyz Respýblikasyndaǵy Tótenshe jáne Ókiletti Elshisi bolyp qyzmet etken Muhtar Shahanov ta kelgen.
Filmniń bas keiipkeri – Muhtar Áýezov «XX ǵasyrynyń Gomeri» dep ataǵan Saiaqbai Qaralaev ári qarapaiym adam retinde, ári boiynda qasieti bar shoń manasshy, ańyz tulǵa retinde kórsetilgen. Siýjet boiynsha Ystyqkóldiń jaǵasynda jer úide kempiri menen birge turatyn Saiaqbai ataǵa Máskeýde oqyp júrgen jas Shyńǵys Aitmatov sálemin berip, batasyn alýyna keledi. Jazýshynyń rólin balasy Eldar Aitmatov somdaǵan. Qyrǵyz tarihynyń eki nar tulǵasy shai iship, áńgimelesip otyr. Ótken kúndi eske alyp, aqsaqal jastyq shaǵyna serýen jasaidy.
Qaita-qaita bajyldaǵan shaldyń aýyr minezin kóterip, sóz qaitarmai, úndemei sharýasyn jasaityn, qazan asyp, shai qainatyp, kir jýatyn eńbekqor, qonaqjai qart ájei jas kezinde erke bai bolystyń qyzy, qolyna jumys kelmeitin, jeńgeileri urysatyn úige jańa túsken kelinretinde kórsetiledi. Onyń erke minezi, kóshpendi áielderine sai keletin erkindigi sýretteledi. Jalpy, filmde kóshpendilerdiń turmysy, salty, ádet-ǵurpy, yrymdary men tyiymdary, minez-qulqy, mádenieti men filosofiiasy jan-jaqtan kórsetiledi. Qazaq pen qyrǵyzǵa ortaq qundylyqtar, jailaýdaǵy jazǵy tirshilik, balalardyń asyq oinaǵany, áielderdiń kiiz basqany, sabada qymyz daiyndaǵany, sonymen qatar atqa miný, qymyz ishý, alǵyr qus ustaý, kiiz úidiń ishki jabdyqtary, ulttyq kiimderi keremet túsirilgen.
Tarihi belesterdiń arasynda 1916 jylyndaǵy ult-azattyq kóterilisi, azamattyq soǵys, Máskeýdi qorǵaý kezindegi shaiqas dáripteledi. Búkil Orta Aziiaǵa ortaq tarihi oqiǵa bolyp sanalatyn on altynyń zary qazaq pen qyrǵyzdy biriktiretin qaiǵy. Biraq qyrǵyz halqy úshin 1916 jyl erekshe oqiǵa, «Shoń Úrkin» dep atalatyn qyrǵyz tarihyndaǵy eń zor qasiret bolyp tabylady. Qazaq halqy da 1916 jylynda qyrylyp, tar jol taiǵaq keshýinen ótti, bul kezdi qily zaman, tar zaman dep sanaidy. Biraq biz úshin birinshi orynda 1930-ynshy jyldary bolǵan Asharshylyq zulmaty eń aýyr jalpyulttyq tragediia bolyp sanalady. Al qyrǵyz úshin osyndai eń aýyr qasiret, jalpyulttyq zulmat, eń úlken qyrǵyn 1916 jyldyń tragediiasy bolyp tabylady. Saiaqbaidyń azamattyq soǵysyna qatysýy – patsha jasaǵan qyrǵyn úshin kegi, eldiń el bolyp saqtalýy, týǵan eline oralýy úshin kúres, beibit ómir súrýge úmit retinde kórsetiledi. Kóterilis, soǵys kezinde Saiaqbaidy da, búkil qyrǵyz elin de Manastyń rýhy jebep júredi, janynda, jadynda Manasy bar er aman qalady, Manasy bar el saqtalady, joǵalyp ketpeidi. Manas – jyr, dastan retinde ǵana emes, ulttyq ideologiia, qyrǵyzdy ult qylatyn dińgek, biriktiretin rýhani qundylyq, uran, kieli uǵym retinde kórsetilgen. Film boiynsha 1941 jyly Máskeýdi qorǵaǵan jaýyngerlerdiń rýhyn da Saiaqbai Manas aityp kóteredi.
Manasshy qaljyńdap kempirin «tap jaýy» dep kúledi. Qonaǵy úiinde qonyp túnedi. Erteńgisine aqsaqal eski máshinesine minip, qonaǵymen toiǵa barady. Jol boiynda general otyrǵan bir máshinemen soqtyǵysyp qalady.
Baiqasa – balalyq kezindegi taǵdyrdyń tálkegimen ajyratylyp ketken orys dosy, tamyry, kórshisi eken.
Toidyń sahnasynda Saiaqbai Manasty aityp, ónerin kórsetip jatyr. Jinalǵan el aýzyna qarap qimyldamai otyr. Saiaqbaidyń boiyna bitken qasietine Shyńǵys Aitmatov ta kýá bolady.
Filmde qazaq jazýshysy, danyshpan Muhtar Áýezovtiń aty da atalady. Onyń «Manas» eposynyń qorǵaýy úshin jasaǵan áreketi, Saiaqbai Qaralaevty syilaǵany, qyrǵyz halqyqyrǵyz halqynyń janashyr dosy bolǵany, Shyńǵys Aitmatovqa batagóii bolǵany eskeriledi.
Jolǵa shyqqan Aitmatovqa Saiaqbai ata batasyn beredi, jarqyn bolashaǵyn boljaidy. Filmdegi eń kórkem sátteri – bala Saiaqbaiǵa Manas aitý qasietin qonýy jáne Shyńǵys Aitmatovtyń jolǵa attanǵan kezinde kózinin aldynda atqa mingen Manastyń shoralarynyń paida bolyp, jas jigitti aq jolǵa uzatýy. Bala Saiaqbaiǵa Manas aitý qasieti qonǵan kezinde
Manastyń jary – Qanykei, Manastyń siqyrly shatyry kórsetiledi.
Jalpy aitqanda, film Manas, Saiaqbai men Aitmatov arqyly qyrǵyz tarihyndaǵy nar tulǵalarynyń, uly esimderiniń sabaqtastyǵy kórsetip jatyr. Jinalǵan jurtqa aq qalpaqty bir týǵandar tartqan kino óte unady.
Muhtar Shahanov marqum Shyńǵys Aitmatovpen dos bolǵan kezindegi baqytty sátter týraly baiandady. Kinorejisser Satybaldy Narymbetov Ernest Ábdijapparovtyń filmin maqtap, óz pikirimen, synymen, oilaryn bólisti.
«Qurmanjan datqany» túsirgen qyrǵyz kinosynyń maitalmany Sadyq Sher Niiaz qazaq kinorejisserlaryn da óz filmderin Bishkekke jiirek ákelip kórsetý shaqyrdy. Al filmdi túsirgen Ernest Ábdijapparov elge kelgenine, filmin kórgenine alǵysyn bildirip, eki eldi yntymaqqa shaqyrdy, biriktiretindi izdep, ajyratatyndy tý qylmai, bir-biriniń kemshiligin shuqymaýyn tiledi. Ol «Manasty» qaǵazǵa túsirgen alǵashqy zertteýshi Shoqan Ýálihanov ekendigin de eske aldy.
Saiaqbai Qaralaevty eske alyp, manasshy Saǵynbai Orazbaqovty da umytpaý kerek. Sońǵy kezde Saiaqbai QaralaevQyrǵyzstannyń nyshandarynyń birine ainalyp bara jatyr. Manasshynyń beinesi beinerólikterde túsiriledi, úilerdiń qabyrǵalarynda graffiti retinde beinelenedi, sýretin ulttyq aqshasy – somda da kezdestirýge bolady.
Biraq Saiaqbaidy áspettep, Saǵynbaidy da umytýǵa bolmaidy. Byltyr Saǵynbai Orazbaqovtyń 150 jyldyǵy ótti. Ol jarty ǵasyr boiy Manasty aityp júrgen. Kún saiyn keshkisine Manasty aityp berse, baiany alty aiǵa sozylatyn edi. Tórt jyl ishinde zertteýshiler manasshy Saǵynbaidyń aýzynan «Manastyń» 180 myń jolyn jazyp qaǵazǵa túsirip berdi. Ókinishke orai, manasshynyń derti men dúnieden ozyp ketýi «Semetei» menen «Seitek» degen jalǵastyrýyn jazyp ketýine kedergi bolǵan. Saǵynbai ózindi «Semeiteidi jaqsy aitamyn» dep júrdi. Saǵynbai Orazbaqovtyń «Manasynyń» óz erekshelikteri bar.
«Manas» – qyrǵyzdyń jany men bárisi bolsa, bizge de jat emes. Keiipkerlerdiń arasynda qazaq Er Kókshe, qazaq Aidarhan, arǵyn Qaraqoja kezdesedi. Er Kókshe batyrlar jyrlarymyzdyń, ańyzdarymyzdyń keiipkeri.
Er Kóksheniń aty jii Er Qosaidyń atymen birge atalady. Al Qaraqojanyń atyn shejire derekterinde tabýǵa bolady, tipti «Edige»eposynyń Noǵai ordasynyń qurylýy, Ámir Temir men Toqtamys soǵysýy jaiyndaǵy jyrynyń keiipkeriniń biri bolyp tabylady. Qazirgi tańda Manasty aityp júretin qazaq – Baianǵali Álimjanov.
Kúnniń kúninde qazaq-qyrǵyz dostyǵynyń belgisi retinde Saǵynbai Orazbaqov pen «Manastyń» Kókshe, Aidarhan, Qaraqoja siiaqty keiipkerlerine ne Muhtar Áýezov pen Saiaqbai Qaralaevqa eskertkish – memeorialdy ansambl ornatýymyz jón shyǵar.
Asqar Daiyrbekov
