ٶتكەن سەنبٸ كٷنٸ الماتىداعى «ارمان» كينوتەاترىندا قىرعىز كينورەجيسسەرٸ ەرنەست ەبدٸجاپاروۆ تٷسٸرگەن «ساياقباي» اتتى كينوفيلم كٶرسەتٸلدٸ. كينوفيلمدٸ كٶرسەتۋ ٷشٸن بٸشكەكتەن كەلگەن كينورەجيسسەرلار دەلەگاتسيياسىن قازاق كينوسىنىڭ شەبەرلەرٸ قۇشاق جايا قارسى الدى. كٶرەرمەندەر اراسىندا كينوتانۋشىلار, مەدەنيەتتانۋشىلار, كينوسٷيەر قالا تۇرعىندارى بولدى. كٶرسەتٸلٸمگە قازاق اقىنى, قازاق پەن قىرعىز تەڭ سىيلاعان, ارداقتاعان الاشتىڭ ازاماتى, ەكٸ ەلدٸڭ اراسىنداعى كٶپٸر بولىپ سانالاتىن, ون جىل بويى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىرعىز رەسپۋبليكاسىنداعى تٶتەنشە جەنە ٶكٸلەتتٸ ەلشٸسٸ بولىپ قىزمەت ەتكەن مۇحتار شاحانوۆ تا كەلگەن.
فيلمنٸڭ باس كەيٸپكەرٸ – مۇحتار ەۋەزوۆ «XX عاسىرىنىڭ گومەرٸ» دەپ اتاعان ساياقباي قارالاەۆ ەرٸ قاراپايىم ادام رەتٸندە, ەرٸ بويىندا قاسيەتٸ بار شوڭ ماناسشى, اڭىز تۇلعا رەتٸندە كٶرسەتٸلگەن. سيۋجەت بويىنشا ىستىقكٶلدٸڭ جاعاسىندا جەر ٷيدە كەمپٸرٸ مەنەن بٸرگە تۇراتىن ساياقباي اتاعا مەسكەۋدە وقىپ جٷرگەن جاس شىڭعىس ايتماتوۆ سەلەمٸن بەرٸپ, باتاسىن الۋىنا كەلەدٸ. جازۋشىنىڭ رٶلٸن بالاسى ەلدار ايتماتوۆ سومداعان. قىرعىز تاريحىنىڭ ەكٸ نار تۇلعاسى شاي ٸشٸپ, ەڭگٸمەلەسٸپ وتىر. ٶتكەن كٷندٸ ەسكە الىپ, اقساقال جاستىق شاعىنا سەرۋەن جاسايدى.
قايتا-قايتا باجىلداعان شالدىڭ اۋىر مٸنەزٸن كٶتەرٸپ, سٶز قايتارماي, ٷندەمەي شارۋاسىن جاسايتىن, قازان اسىپ, شاي قايناتىپ, كٸر جۋاتىن ەڭبەكقور, قوناقجاي قارت ەجەي جاس كەزٸندە ەركە باي بولىستىڭ قىزى, قولىنا جۇمىس كەلمەيتٸن, جەڭگەيلەرٸ ۇرىساتىن ٷيگە جاڭا تٷسكەن كەلٸنرەتٸندە كٶرسەتٸلەدٸ. ونىڭ ەركە مٸنەزٸ, كٶشپەندٸ ەيەلدەرٸنە ساي كەلەتٸن ەركٸندٸگٸ سۋرەتتەلەدٸ. جالپى, فيلمدە كٶشپەندٸلەردٸڭ تۇرمىسى, سالتى, ەدەت-عۇرپى, ىرىمدارى مەن تىيىمدارى, مٸنەز-قۇلقى, مەدەنيەتٸ مەن فيلوسوفيياسى جان-جاقتان كٶرسەتٸلەدٸ. قازاق پەن قىرعىزعا ورتاق قۇندىلىقتار, جايلاۋداعى جازعى تٸرشٸلٸك, بالالاردىڭ اسىق ويناعانى, ەيەلدەردٸڭ كيٸز باسقانى, سابادا قىمىز دايىنداعانى, سونىمەن قاتار اتقا مٸنۋ, قىمىز ٸشۋ, العىر قۇس ۇستاۋ, كيٸز ٷيدٸڭ ٸشكٸ جابدىقتارى, ۇلتتىق كيٸمدەرٸ كەرەمەت تٷسٸرٸلگەن.
تاريحي بەلەستەردٸڭ اراسىندا 1916 جىلىنداعى ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸسٸ, ازاماتتىق سوعىس, مەسكەۋدٸ قورعاۋ كەزٸندەگٸ شايقاس دەرٸپتەلەدٸ. بٷكٸل ورتا ازيياعا ورتاق تاريحي وقيعا بولىپ سانالاتىن ون التىنىڭ زارى قازاق پەن قىرعىزدى بٸرٸكتٸرەتٸن قايعى. بٸراق قىرعىز حالقى ٷشٸن 1916 جىل ەرەكشە وقيعا, «شوڭ ٷركٸن» دەپ اتالاتىن قىرعىز تاريحىنداعى ەڭ زور قاسٸرەت بولىپ تابىلادى. قازاق حالقى دا 1916 جىلىندا قىرىلىپ, تار جول تايعاق كەشۋٸنەن ٶتتٸ, بۇل كەزدٸ قيلى زامان, تار زامان دەپ سانايدى. بٸراق بٸز ٷشٸن بٸرٸنشٸ ورىندا 1930-ىنشى جىلدارى بولعان اشارشىلىق زۇلماتى ەڭ اۋىر جالپىۇلتتىق تراگەدييا بولىپ سانالادى. ال قىرعىز ٷشٸن وسىنداي ەڭ اۋىر قاسٸرەت, جالپىۇلتتىق زۇلمات, ەڭ ٷلكەن قىرعىن 1916 جىلدىڭ تراگەديياسى بولىپ تابىلادى. ساياقبايدىڭ ازاماتتىق سوعىسىنا قاتىسۋى – پاتشا جاساعان قىرعىن ٷشٸن كەگٸ, ەلدٸڭ ەل بولىپ ساقتالۋى, تۋعان ەلٸنە ورالۋى ٷشٸن كٷرەس, بەيبٸت ٶمٸر سٷرۋگە ٷمٸت رەتٸندە كٶرسەتٸلەدٸ. كٶتەرٸلٸس, سوعىس كەزٸندە ساياقبايدى دا, بٷكٸل قىرعىز ەلٸن دە ماناستىڭ رۋحى جەبەپ جٷرەدٸ, جانىندا, جادىندا ماناسى بار ەر امان قالادى, ماناسى بار ەل ساقتالادى, جوعالىپ كەتپەيدٸ. ماناس – جىر, داستان رەتٸندە عانا ەمەس, ۇلتتىق يدەولوگييا, قىرعىزدى ۇلت قىلاتىن دٸڭگەك, بٸرٸكتٸرەتٸن رۋحاني قۇندىلىق, ۇران, كيەلٸ ۇعىم رەتٸندە كٶرسەتٸلگەن. فيلم بويىنشا 1941 جىلى مەسكەۋدٸ قورعاعان جاۋىنگەرلەردٸڭ رۋحىن دا ساياقباي ماناس ايتىپ كٶتەرەدٸ.
ماناسشى قالجىڭداپ كەمپٸرٸن «تاپ جاۋى» دەپ كٷلەدٸ. قوناعى ٷيٸندە قونىپ تٷنەدٸ. ەرتەڭگٸسٸنە اقساقال ەسكٸ مەشينەسٸنە مٸنٸپ, قوناعىمەن تويعا بارادى. جول بويىندا گەنەرال وتىرعان بٸر مەشينەمەن سوقتىعىسىپ قالادى.
بايقاسا – بالالىق كەزٸندەگٸ تاعدىردىڭ تەلكەگٸمەن اجىراتىلىپ كەتكەن ورىس دوسى, تامىرى, كٶرشٸسٸ ەكەن.
تويدىڭ ساحناسىندا ساياقباي ماناستى ايتىپ, ٶنەرٸن كٶرسەتٸپ جاتىر. جينالعان ەل اۋزىنا قاراپ قيمىلداماي وتىر. ساياقبايدىڭ بويىنا بٸتكەن قاسيەتٸنە شىڭعىس ايتماتوۆ تا كۋە بولادى.
فيلمدە قازاق جازۋشىسى, دانىشپان مۇحتار ەۋەزوۆتٸڭ اتى دا اتالادى. ونىڭ «ماناس» ەپوسىنىڭ قورعاۋى ٷشٸن جاساعان ەرەكەتٸ, ساياقباي قارالاەۆتى سىيلاعانى, قىرعىز حالقىقىرعىز حالقىنىڭ جاناشىر دوسى بولعانى, شىڭعىس ايتماتوۆقا باتاگٶيٸ بولعانى ەسكەرٸلەدٸ.
جولعا شىققان ايتماتوۆقا ساياقباي اتا باتاسىن بەرەدٸ, جارقىن بولاشاعىن بولجايدى. فيلمدەگٸ ەڭ كٶركەم سەتتەرٸ – بالا ساياقبايعا ماناس ايتۋ قاسيەتٸن قونۋى جەنە شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ جولعا اتتانعان كەزٸندە كٶزٸنٸن الدىندا اتقا مٸنگەن ماناستىڭ شورالارىنىڭ پايدا بولىپ, جاس جٸگٸتتٸ اق جولعا ۇزاتۋى. بالا ساياقبايعا ماناس ايتۋ قاسيەتٸ قونعان كەزٸندە
ماناستىڭ جارى – قانىكەي, ماناستىڭ سيقىرلى شاتىرى كٶرسەتٸلەدٸ.
جالپى ايتقاندا, فيلم ماناس, ساياقباي مەن ايتماتوۆ ارقىلى قىرعىز تاريحىنداعى نار تۇلعالارىنىڭ, ۇلى ەسٸمدەرٸنٸڭ ساباقتاستىعى كٶرسەتٸپ جاتىر. جينالعان جۇرتقا اق قالپاقتى بٸر تۋعاندار تارتقان كينو ٶتە ۇنادى.
مۇحتار شاحانوۆ مارقۇم شىڭعىس ايتماتوۆپەن دوس بولعان كەزٸندەگٸ باقىتتى سەتتەر تۋرالى باياندادى. كينورەجيسسەر ساتىبالدى نارىمبەتوۆ ەرنەست ەبدٸجاپپاروۆتىڭ فيلمٸن ماقتاپ, ٶز پٸكٸرٸمەن, سىنىمەن, ويلارىن بٶلٸستٸ.
«قۇرمانجان داتقانى» تٷسٸرگەن قىرعىز كينوسىنىڭ مايتالمانى سادىق شەر نيياز قازاق كينورەجيسسەرلارىن دا ٶز فيلمدەرٸن بٸشكەككە جيٸرەك ەكەلٸپ كٶرسەتۋ شاقىردى. ال فيلمدٸ تٷسٸرگەن ەرنەست ەبدٸجاپپاروۆ ەلگە كەلگەنٸنە, فيلمٸن كٶرگەنٸنە العىسىن بٸلدٸرٸپ, ەكٸ ەلدٸ ىنتىماققا شاقىردى, بٸرٸكتٸرەتٸندٸ ٸزدەپ, اجىراتاتىندى تۋ قىلماي, بٸر-بٸرٸنٸڭ كەمشٸلٸگٸن شۇقىماۋىن تٸلەدٸ. ول «ماناستى» قاعازعا تٷسٸرگەن العاشقى زەرتتەۋشٸ شوقان ۋەليحانوۆ ەكەندٸگٸن دە ەسكە الدى.
ساياقباي قارالاەۆتى ەسكە الىپ, ماناسشى ساعىنباي ورازباقوۆتى دا ۇمىتپاۋ كەرەك. سوڭعى كەزدە ساياقباي قارالاەۆقىرعىزستاننىڭ نىشاندارىنىڭ بٸرٸنە اينالىپ بارا جاتىر. ماناسشىنىڭ بەينەسٸ بەينەرٶلٸكتەردە تٷسٸرٸلەدٸ, ٷيلەردٸڭ قابىرعالارىندا گراففيتي رەتٸندە بەينەلەنەدٸ, سۋرەتٸن ۇلتتىق اقشاسى – سومدا دا كەزدەستٸرۋگە بولادى.
بٸراق ساياقبايدى ەسپەتتەپ, ساعىنبايدى دا ۇمىتۋعا بولمايدى. بىلتىر ساعىنباي ورازباقوۆتىڭ 150 جىلدىعى ٶتتٸ. ول جارتى عاسىر بويى ماناستى ايتىپ جٷرگەن. كٷن سايىن كەشكٸسٸنە ماناستى ايتىپ بەرسە, بايانى التى ايعا سوزىلاتىن ەدٸ. تٶرت جىل ٸشٸندە زەرتتەۋشٸلەر ماناسشى ساعىنبايدىڭ اۋزىنان «ماناستىڭ» 180 مىڭ جولىن جازىپ قاعازعا تٷسٸرٸپ بەردٸ. ٶكٸنٸشكە وراي, ماناسشىنىڭ دەرتٸ مەن دٷنيەدەن وزىپ كەتۋٸ «سەمەتەي» مەنەن «سەيتەك» دەگەن جالعاستىرۋىن جازىپ كەتۋٸنە كەدەرگٸ بولعان. ساعىنباي ٶزٸندٸ «سەمەيتەيدٸ جاقسى ايتامىن» دەپ جٷردٸ. ساعىنباي ورازباقوۆتىڭ «ماناسىنىڭ» ٶز ەرەكشەلٸكتەرٸ بار.
«ماناس» – قىرعىزدىڭ جانى مەن بەرٸسٸ بولسا, بٸزگە دە جات ەمەس. كەيٸپكەرلەردٸڭ اراسىندا قازاق ەر كٶكشە, قازاق ايدارحان, ارعىن قاراقوجا كەزدەسەدٸ. ەر كٶكشە باتىرلار جىرلارىمىزدىڭ, اڭىزدارىمىزدىڭ كەيٸپكەرٸ.
ەر كٶكشەنٸڭ اتى جيٸ ەر قوسايدىڭ اتىمەن بٸرگە اتالادى. ال قاراقوجانىڭ اتىن شەجٸرە دەرەكتەرٸندە تابۋعا بولادى, تٸپتٸ «ەدٸگە»ەپوسىنىڭ نوعاي ورداسىنىڭ قۇرىلۋى, ەمٸر تەمٸر مەن توقتامىس سوعىسۋى جايىنداعى جىرىنىڭ كەيٸپكەرٸنٸڭ بٸرٸ بولىپ تابىلادى. قازٸرگٸ تاڭدا ماناستى ايتىپ جٷرەتٸن قازاق – بايانعالي ەلٸمجانوۆ.
كٷننٸڭ كٷنٸندە قازاق-قىرعىز دوستىعىنىڭ بەلگٸسٸ رەتٸندە ساعىنباي ورازباقوۆ پەن «ماناستىڭ» كٶكشە, ايدارحان, قاراقوجا سيياقتى كەيٸپكەرلەرٸنە نە مۇحتار ەۋەزوۆ پەن ساياقباي قارالاەۆقا ەسكەرتكٸش – مەمەوريالدى انسامبل ورناتۋىمىز جٶن شىعار.
اسقار دايىربەكوۆ
