Halyqaralyq Túrki akademiiasy «Tulǵalar taǵylymy» jobasy aiasynda túrki áleminiń tuǵyrly tulǵasy, kórnekti ǵalym, memleket jáne qoǵam qairatkeri Záki Ýálidi Toǵannyń ómiri men shyǵarmashylyǵyna arnalǵan shara ótkizdi, dep habarlaidy QazAqparat.
«Záki Ýálidi Toǵan: ǵalym, saiasatker, tulǵa» atty onlain formattaǵy basqosýdy Halyqaralyq Túrki akademiiasynyń prezidenti Darhan Qydyráli ótkizdi.
Jiynǵa Záki Ýálidi Toǵannyń urpaqtary Isenbike Toǵan men Súbedei Toǵan qatysty.
QR UǴA akademigi, tarih ǵylymdarynyń doktory Mámbet Qoigeldi, Resei Ǵylym akademiiasyna qarasty Ýfa ǵylymi ortalyǵy Tarih, til jáne ádebiet zertteý institýtynyń jetekshisi Firdaýs Hisamitdinova jáne osy atalǵan institýt qyzmetkeri Ahat Salihov, Ózbekstan ǵylym akademiiasy Tarih institýtynyń bólim meńgerýshisi, t.ǵ.d., professor Qahramon Radjabov, Nazarbaev ýniversitetiniń professory Iýlai Shamiloǵly, Túrik tarihy qoǵamynyń múshesi, tarihshy Týnjer Baikara, Qyrǵyzstannyń belgili túrkitanýshysy, professor Kadyraly Konkobaev, «Aǵidel» bashqurt mádeni ortalyǵynyń jetekshisi Azamat Ryskildin sóz sóiledi.
Qatysýshylar Záki Ýálidi Toǵan týraly estelikteri týraly aityp, onyń artynda qalǵan mol murasy týraly oilaryn ortaǵa saldy.
«Osy jiynǵa Záki Ýálidi Toǵannyń urpaqtary qatysyp otyr eken. Biz olarǵa úlken sálem joldaimyz. 1920 jyly Záki Ýálidi Toǵan shetelge emmigratsiiaǵa attanyp bara jatyp, bashqurt jáne qazaq dostaryna arnap hat jazady. Ol hatta «Bizdiń halyqtardyń basynan túrli aýyr kezeńder ótken. Bizdiń kúres Qarasaqal, Batyrsha, Salaýat, Abylai men Kenesary júrgizgen soǵystyń jalǵasy retinde umytylmaitynyna senim bildiremin. Bizdiń ultymyz qaita jańǵyrýdy kútýge tiisti. Alla bizge qaita kórisýdi jazbasa, bizdiń balalarymyzǵa jazsa eken» degen tilek aitqan. Záki Ýálidi Toǵannyń menińshe, bul tilegi oryndaldy ǵoi deimin», - dedi basqosýda Mámbet Qoigeldi.
Onyń aitýynsha, Záki Ýálidi Toǵan óte kóregen, danyshpan adam bolǵan.
«Ol kisi estelikterinde «HH ǵasyrdyń sońyna qarai bizdiń halyqtarymyzdyń tarihyna bailanysty úlken ózgerister bolýy múmkin deidi. Sol ózgeristerge bizdiń urpaǵymyz daiar bolyp, memlekettiligin qaita jańǵyrtýy kerek degen. Biz qazir týra sol zamanda ómir súrip jatyrmyz. Álihan Bókeihan men Záki Ýálidi Toǵan ómir súrgen kezeńdi jańadan qorytý jolynda turmyz», - dedi ol.
Záki Ýálidi Toǵan 1890 jyly Bashqurtstan, burynǵy Ýfa gýberniiasy Sterlitamak ýezinde týǵan. Memleket jáne qoǵam qairatkeri, túrki halyqtarynyń azattyǵy jolyndaǵy kúresker, túrkitanýshy ǵalym. 1908 jyly Qazan qalasyndaǵy Sh.Marjani medresesinde oqyǵan. 1909 jyly «Qasymiia» medresesine muǵalim bolyp ornalasyp, túrki tarihynan, arab jáne túrik ádebietinen dáris bergen. 1912 jyly «Túrik-tatar tarihy» atty eńbegi jaryq kórdi.
Z.Ýálidi osy eńbegi arqyly túrki halyqtarynyń rýhyn kóterip, olardyń birligi men erkindik alýy ideiasyn usyndy. Ol 1916 jyly Memlekettik dýmanyń musylman fraktsiiasynda hatshylyq qyzmet atqardy. 1917 jylǵy aqpan tóńkerisinen keiin Bashqurtstannyń Búkilreseilik musylmandar keńesi atqarý komitetiniń múshesi boldy. 1917 jyly 29 qarashada Bashqurtstan avtonomiiasy jariialanǵannan keiin Z.Ýálidi Bashqurtstan úkimetinde soǵys ministri qyzmetin atqardy. Keiin Úkimet tóraǵasy boldy. 1920 jyly Túrkistan ólkesine qonys aýdardy. Munda Enver Pashamen birge basmashylar qozǵalysyna kómektesti. Enver Pasha qaza tapqan 1923 jyly naýryzda Iranǵa ótip ketti.
1924 jyly Berlinde Reseilik túrki emigranttarynyń uiymyn qurdy. 1925 jyly Túrkiia azamattyǵyn qabyldap, 31 shildede Atatúrikpen kezdesti. 1925-1932 jyldary Ystanbul ýniversitetinde túrik tarihynan dáris oqydy. 1935-1937 jyldary Bonn ýniversitetinde, 1938-1939 jyldary Gettingen ýniversitetinde qyzmet etti. 1939 jyly Túrkiiaǵa oralyp, Stanbul ýniversitetiniń ádebiet fakýltetine tarih pániniń professory bolyp ornalasty. 1953 jyly Ystanbul ýniversiteti janynan Islam zertteý institýtyn quryp, oǵan ómiriniń sońyna deiin jetekshilik etti.
