حالىقارالىق تٷركٸ اكادەميياسى «تۇلعالار تاعىلىمى» جوباسى اياسىندا تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ تۇعىرلى تۇلعاسى, كٶرنەكتٸ عالىم, مەملەكەت جەنە قوعام قايراتكەرٸ زەكي ۋەليدي توعاننىڭ ٶمٸرٸ مەن شىعارماشىلىعىنا ارنالعان شارا ٶتكٸزدٸ, دەپ حابارلايدى قازاقپارات.
«زەكي ۋەليدي توعان: عالىم, ساياساتكەر, تۇلعا» اتتى ونلاين فورماتتاعى باسقوسۋدى حالىقارالىق تٷركٸ اكادەميياسىنىڭ پرەزيدەنتٸ دارحان قىدىرەلٸ ٶتكٸزدٸ.
جيىنعا زەكي ۋەليدي توعاننىڭ ۇرپاقتارى يسەنبيكە توعان مەن سٷبەدەي توعان قاتىستى.
قر ۇعا اكادەميگٸ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى مەمبەت قويگەلدٸ, رەسەي عىلىم اكادەميياسىنا قاراستى ۋفا عىلىمي ورتالىعى تاريح, تٸل جەنە ەدەبيەت زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشٸسٸ فيرداۋس حيساميتدينوۆا جەنە وسى اتالعان ينستيتۋت قىزمەتكەرٸ احات ساليحوۆ, ٶزبەكستان عىلىم اكادەميياسى تاريح ينستيتۋتىنىڭ بٶلٸم مەڭگەرۋشٸسٸ, ت.ع.د., پروفەسسور قاحرامون رادجابوۆ, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ پروفەسسورى يۋلاي شاميلوعلى, تٷرٸك تاريحى قوعامىنىڭ مٷشەسٸ, تاريحشى تۋنجەر بايكارا, قىرعىزستاننىڭ بەلگٸلٸ تٷركٸتانۋشىسى, پروفەسسور كادىرالى كونكوباەۆ, «اعيدەل» باشقۇرت مەدەني ورتالىعىنىڭ جەتەكشٸسٸ ازامات رىسكيلدين سٶز سٶيلەدٸ.
قاتىسۋشىلار زەكي ۋەليدي توعان تۋرالى ەستەلٸكتەرٸ تۋرالى ايتىپ, ونىڭ ارتىندا قالعان مول مۇراسى تۋرالى ويلارىن ورتاعا سالدى.
«وسى جيىنعا زەكي ۋەليدي توعاننىڭ ۇرپاقتارى قاتىسىپ وتىر ەكەن. بٸز ولارعا ٷلكەن سەلەم جولدايمىز. 1920 جىلى زەكي ۋەليدي توعان شەتەلگە ەمميگراتسيياعا اتتانىپ بارا جاتىپ, باشقۇرت جەنە قازاق دوستارىنا ارناپ حات جازادى. ول حاتتا «بٸزدٸڭ حالىقتاردىڭ باسىنان تٷرلٸ اۋىر كەزەڭدەر ٶتكەن. بٸزدٸڭ كٷرەس قاراساقال, باتىرشا, سالاۋات, ابىلاي مەن كەنەسارى جٷرگٸزگەن سوعىستىڭ جالعاسى رەتٸندە ۇمىتىلمايتىنىنا سەنٸم بٸلدٸرەمٸن. بٸزدٸڭ ۇلتىمىز قايتا جاڭعىرۋدى كٷتۋگە تيٸستٸ. اللا بٸزگە قايتا كٶرٸسۋدٸ جازباسا, بٸزدٸڭ بالالارىمىزعا جازسا ەكەن» دەگەن تٸلەك ايتقان. زەكي ۋەليدي توعاننىڭ مەنٸڭشە, بۇل تٸلەگٸ ورىندالدى عوي دەيمٸن», - دەدٸ باسقوسۋدا مەمبەت قويگەلدٸ.
ونىڭ ايتۋىنشا, زەكي ۋەليدي توعان ٶتە كٶرەگەن, دانىشپان ادام بولعان.
«ول كٸسٸ ەستەلٸكتەرٸندە «حح عاسىردىڭ سوڭىنا قاراي بٸزدٸڭ حالىقتارىمىزدىڭ تاريحىنا بايلانىستى ٷلكەن ٶزگەرٸستەر بولۋى مٷمكٸن دەيدٸ. سول ٶزگەرٸستەرگە بٸزدٸڭ ۇرپاعىمىز دايار بولىپ, مەملەكەتتٸلٸگٸن قايتا جاڭعىرتۋى كەرەك دەگەن. بٸز قازٸر تۋرا سول زاماندا ٶمٸر سٷرٸپ جاتىرمىز. ەليحان بٶكەيحان مەن زەكي ۋەليدي توعان ٶمٸر سٷرگەن كەزەڭدٸ جاڭادان قورىتۋ جولىندا تۇرمىز», - دەدٸ ول.
زەكي ۋەليدي توعان 1890 جىلى باشقۇرتستان, بۇرىنعى ۋفا گۋبەرنيياسى ستەرليتاماك ۋەزٸندە تۋعان. مەملەكەت جەنە قوعام قايراتكەرٸ, تٷركٸ حالىقتارىنىڭ ازاتتىعى جولىنداعى كٷرەسكەر, تٷركٸتانۋشى عالىم. 1908 جىلى قازان قالاسىنداعى ش.مارجاني مەدرەسەسٸندە وقىعان. 1909 جىلى «قاسىمييا» مەدرەسەسٸنە مۇعالٸم بولىپ ورنالاسىپ, تٷركٸ تاريحىنان, اراب جەنە تٷرٸك ەدەبيەتٸنەن دەرٸس بەرگەن. 1912 جىلى «تٷرٸك-تاتار تاريحى» اتتى ەڭبەگٸ جارىق كٶردٸ.
ز.ۋەليدي وسى ەڭبەگٸ ارقىلى تٷركٸ حالىقتارىنىڭ رۋحىن كٶتەرٸپ, ولاردىڭ بٸرلٸگٸ مەن ەركٸندٸك الۋى يدەياسىن ۇسىندى. ول 1916 جىلى مەملەكەتتٸك دۋمانىڭ مۇسىلمان فراكتسيياسىندا حاتشىلىق قىزمەت اتقاردى. 1917 جىلعى اقپان تٶڭكەرٸسٸنەن كەيٸن باشقۇرتستاننىڭ بٷكٸلرەسەيلٸك مۇسىلماندار كەڭەسٸ اتقارۋ كوميتەتٸنٸڭ مٷشەسٸ بولدى. 1917 جىلى 29 قاراشادا باشقۇرتستان اۆتونوميياسى جارييالانعاننان كەيٸن ز.ۋەليدي باشقۇرتستان ٷكٸمەتٸندە سوعىس مينيسترٸ قىزمەتٸن اتقاردى. كەيٸن ٷكٸمەت تٶراعاسى بولدى. 1920 جىلى تٷركٸستان ٶلكەسٸنە قونىس اۋداردى. مۇندا ەنۆەر پاشامەن بٸرگە باسماشىلار قوزعالىسىنا كٶمەكتەستٸ. ەنۆەر پاشا قازا تاپقان 1923 جىلى ناۋرىزدا يرانعا ٶتٸپ كەتتٸ.
1924 جىلى بەرليندە رەسەيلٸك تٷركٸ ەميگرانتتارىنىڭ ۇيىمىن قۇردى. 1925 جىلى تٷركييا ازاماتتىعىن قابىلداپ, 31 شٸلدەدە اتاتٷرٸكپەن كەزدەستٸ. 1925-1932 جىلدارى ىستانبۇل ۋنيۆەرسيتەتٸندە تٷرٸك تاريحىنان دەرٸس وقىدى. 1935-1937 جىلدارى بونن ۋنيۆەرسيتەتٸندە, 1938-1939 جىلدارى گەتتينگەن ۋنيۆەرسيتەتٸندە قىزمەت ەتتٸ. 1939 جىلى تٷركيياعا ورالىپ, ستانبۇل ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ ەدەبيەت فاكۋلتەتٸنە تاريح پەنٸنٸڭ پروفەسسورى بولىپ ورنالاستى. 1953 جىلى ىستانبۇل ۋنيۆەرسيتەتٸ جانىنان يسلام زەرتتەۋ ينستيتۋتىن قۇرىپ, وعان ٶمٸرٸنٸڭ سوڭىنا دەيٸن جەتەكشٸلٸك ەتتٸ.
