Halida Esenǵulqyzy Mamanova (1918-1977) – Aqtóbe memlekettik meditsina institýtynyń professory, meditsina ǵylymdarynyń doktory, bilikti dáriger, ekinshi dúniejúzilik soǵysta aiyptylar rotasyna baryp, odan aman shyǵyp, bes maidannyń bas ginekology dárejesine deiin joǵarylaǵan. Doktorlyq dissertatsiiasyn qorǵaýǵa, shetelderge shyǵýǵa, Almatyda qyzmet isteýge kedergiler bolǵandyqtan, Aqtóbege ketýge májbúr bolǵan. 1977 jyly shilde aiynda Bolgariiada demalysta júrgeninde, belgisiz jaǵdaida qaza tapqan. Eńbegi janbai ketken qazaqtyń qaisar Halidasynyń taǵdyry jóninde onyń uly, Shyǵys meditsinasy dárigeri - Medet Ejenuly Mamanov áńgimeledi.
- Halida Esenǵulovany «Halyq qaharmany» ataǵyna usynyp kelesiz. Alaida ol kisi týraly derek az.
- Kókem ot pen sýdan ótip, satqyndyqtyń qurbany bolǵan adam. Byltyr bar qujatty daiyndap, oǵan «Halyq qaharmany» ataǵyna usyndyq. biraq únsizdik. Biyl qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý kúni KGB «osvedomiteli», ultshyl qazaqtardy qýdalaǵan Ájmaǵi. Smaǵulovtyń músini Aqtóbe meditsina institýtynyń kireberisine qoiyldy. Biraq ol institýt qabyrǵasynda stýdentterdiń qazaqsha sóileýine tyiym salyp, ultshyl oqytýshylardy qýdalaǵan rektor.
2018 jyldyń 24 naýryzynda Halida Esenǵulqyzynyń týǵanyna 100 jyl tolady. Ókinishtisi, búginde aqtóbelikter onyń talantty dáriger, soǵystyń barlyq qasiretinen ótken adam ekenin umytty. Egerde ol basqa elde ómirge kelgende, tóbesine kóteretin edi.
- Jetisýǵa tanymal Maman baidyń nemeresi – Halida Esenǵulqyzy Aqtóbege qalai keldi?
- Ol meniń ákemniń týǵan apaiy, Balasy bolmaǵan soń áke-sheshem meni jeti jasymda Almatydan jiberdi. Halida Esenǵulqyzyna Almatyda jumys isteýine kedergiler qoiylǵan. Ákem Ejen –Abai atyndaǵy Opera jáne balet teatrynyń ánshisi. Jas kezinde kene shaǵyp, múgedek bolyp qalǵan, biraq daýysy joǵalmaǵan. Úlken aǵasy –Ibragim soǵys jyldarynda qazaq mektebi úshin oqýlyqtar jazǵan.
Halida kókem, meniń ákem, Ibragim aǵanyń ákesi – Esenǵul qajy qazaqtyń alǵashqy metsenattarynyń biri. Jalpy, 1928-1932 jyldary Maman áýletiniń 15 adamyn atyp tastady, 35 otbasynyń dúnie-múlkin, malyn tartyp alyp Sibir men Qiyr Shyǵysqa aidap jiberdi. Esenǵul Mamanovtyń otbasy 3 jylǵa Perm qalasyna jer aýdaryldy. Osy jaqta Esenǵul atam eki ulynan airyldy. Úlkeni Smaǵul katorganyń aýyr jumysynda júrip, Halida kókemnen keiingi kishi balasy –Jajas qatty naýqastanyp qaitys boldy. Úsh jyl jer aýdarý merzimi aiaqtalyp, otbasy elge qaityp kele jatqanda, aýyr jumystan ábden tityqtap, týberkýlez juqtyrǵan Esenǵul atamyz Orynborda ólip, qalanyń shetindegi musylmandar qorymyna jerlengen. Sol kezdiń anyqtamasymen Orynborǵa baryp, atam jerlengen oryndy taba almadym. Tegistelgen musylmandardyń qalyń qorymy ornynda búginde oblystyq aýrýhana tur.
-Maman áýleti Jetisýda Qytaimen saýda kerýenderin júrgizip, kedendik beketter ornalastyryp, oǵan qosa Qapalda medreseler jelisin ashyp, bir sózben aitqanda, sol óńirdegi saýda kapitalizminiń damýyna yqpal etken áýlet. Neden bastaldy?
- Maman áýleti el ishinen balalar jinap, olardy ózderi ashqan medreselerge oqytyp, úzdik bitirgenderdi Reseidiń joǵary oqý oryndaryna jiberip otyrǵan. Shetke oqýǵa ketken balalarǵa jylyna 300 som orys aqshasymen stipendiia tólegen. «Mamaniia» mektebinde Muhamedjan Tynyshbaev, Iliias Jansúgirov, Bilál Súleev, Dúisetai Bekejanov, Jáken Qaliuly, Ońalsyn Jumabekov, Muhtar Aryn, Qajymhan Másimov oqyǵan.
Áýletimizdiń myqty pedagogikalyq tarihyna Shoqan Ýálihanovtyń yqpaly zor boldy. Shoqan Jońǵariiaǵa ótý úshin Cherniaev polkimen Jetisýǵa kelgende, meniń atalarymnyń aýylyna aialdaǵan. Bul- Aqsý aýdany, Qaraǵash degen jer, Ábdirasidyń aýylyna. Sol joly Mamannyń úsh uly –Turysbek, Esenǵul, Ábdirasi úsheýi 30 myń som shyǵaryp, medrese salǵan, qujattaryn ázirlep, ruqsat alýǵa Ýfaǵa jibergen. Mektep osylai ashylǵan. Bul jaǵdaidardyń bárin Táneke batyr óte muqiiat baqylap otyrǵan. Shoqannyń ósieti jergilikti qazaqtarǵa arnalǵan zamanaýi mektep ashý bolatyn. Táneke batyr Shoqan Ýálihanovty qoldaidy. Sóitip, Qapalda jańadan ashylǵan mektep-medrese arǵy atamyz Mamannyń esimimen ataldy. Jetisý gýbernatory Turysbek Mamanovty bolystyqqa taǵaiyndady. Turysbek qajy orys imperatory qolynan graf ataǵy men oǵan qosa altyn medalin aldy, 1903 jyly ómirden ótti.
1913 jyly Sankt-Peterbýrgte ótken Romanovtardyń 300 jyldyq saltanatyna Qudaibergen Turysbekuly qatysqan. Qudaibergen altyn medal men graf ataǵyn Esenǵulǵa tapsyrsa da, búginde sol qujattary qolymyzǵa túspei otyr. Máskeýge suraý saldyq, onda joq bolyp shyqty. Sankt-Peterbýrgten patsha muraǵatynan izdeý kerek deidi.
Áýletimizdiń patsha zamanyndaǵy qujattary 1928 jyly kámpeskede qoldy boldy. Endigi umittenip otyrǵanym –qujat dýblikattary, Sankt-Peterbýrgte patsha muraǵatynda saqtalýy múmkin, biraq oǵan ázir qolymyz jetpedi. Esenǵul atamnyń 4 áieli bolǵan, tórtinshi áieli –bizdiń Mahtýha ájemiz. Ol –Halida kókemniń, meniń ákemniń sheshesi, 1958 jyly qaitys bolǵan, men 1959 jyly dúniege keldim. Ájemiz kúnde tańerteń ystyq nan pisirip, ár balasy úshin arnaiy daiyndalǵan shabadanǵa salyp qoiady eken. Keshkisin alyp tastaidy, óle-ólgenshe osy ádetinen jańylmaǵan. Kúnde aidaýdy kútip otyryp, ómirden ótti.
- Shoqan Ýálihanovtyń Maman áýletimen qandai bailanysy bar?
- Qapalda Táneke batyr Cherniaev otriadyna qarsy kúreske shyqty. Kúsh teń bolmai, adamy ólgen aýyl Balqashqa qarai sheginedi. Shoqannyń aralasýymen orys imperatoryna hat jazylyp, Aqsý-Qapal boiyn qaitarýdy suraidy. Imperatordan kelgen hat negizinde qazirgi Qapal -Arasan sanatoriii turǵan jerdi Jetisý gýbernatory satyp alatyn boldy. Aqsaqaldar jerdi birigip igeremiz deidi. Vernyi bul kezde salynǵan joq. Jergilikti qazaqtar turǵyn úi, jol qurylysyna belsene aralasty. Aqyry Qapal-Arasanda Maman balalary orys kópesteri, tatar saýdagerlerimen birigip, eki meshit, bir orys shirkeýin, qazaq balalaryna arnalǵan medrese, «Iakobi» tatar áielderi mektebin, orys mektebin turǵyzdy. Maman balalary Qytaimen aradaǵy saýdany jandandyrdy, Qapaldan Sháýeshekke, odan ári Úrimshige baratyn kerýen jolyn saldy. Osy joldyń boiynda kedendik beketter salynyp, ony Maman balalary baqylaýǵa aldy. Atalarymyz bankten nesie alyp, qarjyny kásipke salyp ainaldyryp otyrǵan.
Halida Esenǵulqyzynyń anketasynda orys, nemis, latyn tilderin, KSRO halyqtarynyń tilderinen qazaq, tatar, ózbek tilderin jáne musylman tilderin óte jetik meńgergeni jazylǵan.
- Halida Esenǵulqyzy soǵysta aiyptylar rotasyna qalai tap boldy?
-Aidaý merzimi ótkesin olar otbasyndaǵy úsh azamatynan airylyp, Almatyǵa keldi. Qapalǵa qaityp oralǵan joq. Tiginshilikpen kún kórgen. Esenǵuldyń balalaryna Almatyda qalýǵa ruqsat etilmegen soń kókem 1934 jyly Semei pedýchilishesinde ashylǵan farmatsevtika fakýltetine oqýǵa tústi. Bai tuqymy ekenin jasyryp, komsomolǵa ótken. Alaida 1935 jyly ýchiisheni bitireiin dep jatqanda, Maman nemeresi ekenin bilgen oqý ornynyń basshylyǵy oqýdan shyǵarady. Bul kezde Maman áýletiniń balalaryna joǵary oqý oryndarynda oqýǵa ruqsat etilmedi. Jalpy, Qazaq SSR-i Memlekettik qaýipsizdik komiteti Maman áýletin 53 jyl boiy baqylaýda ustady.
Aqyry Almatyǵa kelip, rabfakqa qabyldandy. Osy jyldary Almaty meditsina institýty ashylyp, 1937 jyly 1 kýrsyna tústi. 1941 jyl – osy oqý ornynyń alǵashqy túlekteri bitirgen jyl. 1940 jyly Almatyǵa Resei memlekettik meditsina akademiiasy evakýatsiialanyp, osy oqý ornynyń professorlyq quramymen tolyqty. Patafiziolog, kafedra meńgerýshisi –Iosif Sergeevich Glozmann, ataqty fiziolog, kafedra meńgerýshisi –Linna Solomonovna Shtern Halida kókeme ǵylymi jetekshilik jasady. Almaty medinstitýtynyń jedel kýrsyn bitirýshilerge diplommen qosa áskeri dárigerlik shen leitenant ataǵy beriletin. Alaida 1941 jyly NKVD qyzmetkerleri oqý ornyna arnaiy kelip, Halida Esenǵulqyzyna dárigerlik ofitserlik ataq bermei tastaidy.
Akademiia basshylyǵy ony kafedrada assistent retinde jumysqa qaldyrdy. 1942 jyly maidanǵa barýǵa óz erkimen aryz jazyp, qatardaǵy jaýynger retinde Ońtústik Stalingrad maidanyna tústi. Áskeri qujatynda «mamandyǵy boiynsha –dáriger, biraq halyq jaýynyń qyzy bolǵandyqtan, dárigerlik jumysqa ruqsat joq» dep kórsetilgen. Kelgen boiy kókemdi ólgenderdi jerleitin topqa jiberedi. Taǵy bir mindeti –aldyńǵy shepte okop qazý bolatyn. Bul jerde komandirler oǵan tiise bastaidy, tipti qol júgirtip, mazaq qylǵysy keledi. Sol kezde saiasi tutqyndardan aiyptylar rotasyn qurý týraly Stalinniń buiryǵy shyǵyp jatqan kez. Kókem Stalinniń atyna hat jazyp, onda baidyń qyzy ekendigin ashyq jazyp, ózin aiyptylar rotasyna jiberýin, tiri qalǵan jaǵdaida, ózi men týystaryna taǵylǵan aiypty alyp tastaýyn suraidy. Kókemniń haty Kalininniń qolyna túsip, birden maquldandy.
Óz erkimen aiyptylar rotasyna túsken adam 3 ai sonda qyzmet etýi kerek. Ol jerde ári qarai birdeńe búldirse, jaza merzimi ulǵaia beredi. Aiyptylar rotasynda saiasi jazasyn óteýshilerden góri kánigi qylmyskerler kóp bolatyn. Jas qyz. Ainala báleniń bárin kórgen sottalǵandar. Degenmen, jerleý komandasyna qaraǵanda, aiyptylar rotasy kókeme qaýipsizdeý bolǵany, zekterdiń aq halattylarǵa tiispeitin jazylmaǵan zańy bar eken. Osy jaǵdai kókemdi aman saqtady. Zekterdiń bastyǵy Halidanyń basynan bir tal shashy da túspesin dep buiryq berdi.
Aiyptylar rotasy shabýylǵa shyqqan kezde, ádettegidei «Za Stalina!» dep emes, «Za Halidý!» dep urandaǵan. Qaisibiri saiasi tutqyn, qaisybiri kánigi qylmysker, biraq bári biraýyzdan Halida kókeme qorǵan bolǵan. Keiinnen kókemniń: «Qansha adamnyń men úshin qurban bolǵanyn bilmeimin, biraq ta olar men úshin Qudaidan kem emes» dep aitqany bar. Úige hat jazǵanynda, aiyptylar rotasynda júrgenin jasyrǵan.
-Aiyptylar rotasyndaǵy qujattaryn kóre aldyńyzdar ma?
- Kókemniń 1942 jylǵy shtrafrotaǵa jiberilýi jónindegi qujattaryna Máskeýge suraý saldyq, biraq «qupiia» belgisimen qolǵa túspei tur. Surastyryp qaraǵanda, 1941 jyldyń áskeri qujattary 1948 jyly qaita ózgertilgen. Jergilikti áskeri komissariat ta «qupiia» dep, áskeri qujattardy tutas kórsetpeidi.
1943 jyly aiyptylar rotasynan bosatylyp, 2-shi Áýe kúshteri armiiasynyń aerodromdyq 821-polkine aýdarǵan. Munda meditsina qyzmetiniń aǵa leitenanty sheni berildi. Uly Otan soǵysynyń bes maidanynyń bas ginekology bolyp taǵaiyndaldy. 1945 jyly soǵysty aiaqtady. Qolyna jarqynshaq tigeni bolmasa, aýyr jaraqat alǵan joq.
- Soǵystan keiingi taǵdyry?
- 1946 jyly Almatyǵa oralyp, Molotov atyndaǵy meditsina institýtynda jumysyn jalǵastyrdy. 1948 jyly ǵylymi dissertatsiia jazýǵa ótinish túsirgen. Alaida, Sýjikov, Shahmetov siiaqty ideologtar onyń ústinen Densaýlyq saqtaý ministrine aryz jazyp, kókeme kandidattyq minimým tapsyrýǵa jibertpei tastady. Ǵylymi jumysy toqtatyldy. 1950 jyldary kókemdi Stalinge qatysty «dárigerler isimen» bailanystyryp, NKVD qaitadan sońyna tústi. Kókem densaýlyǵyna bailanysty jumystan bosatýyn surap, aryz jazdy. Sosyn Qapal Arasanǵa ketip, sanatoriide dáriger bolyp jumys istedi.
Bul kezde Máskeýden professor Glozmann komitettegilerden alysyraq júrýin surap, hat jazǵan. Professordyń aqylymen Frýnzege ketip, meditsina institýtyna jumysqa turyp, kandidattyq minimým tapsyrdy. Sóitip kókem 1953 jyly Máskeýden kandidattyq dissertatsiiasyn sátti qorǵap shyqqan. Sol jyldary Qaraǵandy meditsina institýty ashylyp, professorlyq quramy negizinen Karlagta jazasyn ótegen dárigerlerden jasaqtaldy. Kókem fiziolog Iakov Hvolistiń kafedrasyna jumysqa qabyldandy. Ol – Lev Gýmilevpen birge Karlagta jazasyn ótegen dáriger.
1957 jyly Aqtóbede meditsina institýty ashylyp, jańa rektor Álmaǵambet Dairov jumysqa shaqyrdy. Osy jerde 18 jyl patofiziologiia kafedrasynda eńbek etti. Rektor Tóregeldi Sharmanovtyń tusynda (1968-1971jj.) kommýnistik partiiaǵa ótti.
- Halida Mamanovanyń ǵylymi qyzmetine, professorlyq jumysyna ylǵi kedergi keltirgen Aqtóbe medinstitýtynyń 1971-1995 jyldary basqarǵan Á.S. Smaǵulov dep tikelei kinalap júrsiz?
- 1971 jyly Aqtóbe meditsina institýtynyń rektory Tóregeldi Sharmanovtyń ornyna Ájmaǵi Smaǵulov keldi. Onyń kelýimen oqý ornynda adamnyń syrtynan ańdý, bir sózben aitqanda «seksottyq qyzmet» kúsheidi. Smaǵulov KGB «osvedomiteli», kýratory –KGB polkovnigi Baijigitov. Baijigitovtyń qoldaýyna súiengen Smaǵulov institýttaǵy ultshyldardy qýdalaýǵa kiristi. Kókem minezdi, ustamdy, artyq sóilemeitin adam. Biraq ádiletsizdikti kórse, kez kelgen adamdy bir sózben ornyna qoia biletin. Óshtesý sebebi sol. Jaǵdaiy joq stýdentterdi qamqorlap, kiim tigip berip, qaltasyna tiyn salyp júretin kókem úide: «Soǵystan basqanyń bárine kónýge bolady»,-dep jii aitatyny esimde. Medinstitýttyń qazaq stýdentterine oqý kezinde qazaqsha sóileýine tyiym salynǵan soń, kókem «Qazaq qazaqsha, orys oryssha amandasýy tiis!» dep qarsy shyqty. Smaǵulov ony ultshyldyǵy úshin jek kórdi.
Kókem meditsina institýtynda Tóregeldi Sharmanov rektor bolyp turǵan kezinde, stýdentterdiń dombyra orkestrin uiymdastyryp sahnaǵa shyǵardy. Sharmanov kókemniń áreketine durys, keiingi rektor –Smaǵulov burys qarady. Smaǵulovtyń «kýratory», Aqtóbe oblysy boiynsha Memlekettik qaýipsizdik qyzmetiniń bastyǵy Baijigitovtiń tikelei aralasýymen 1972 jyldan bastap «bai qyzynyń isi» qaita jandandy. Aqtóbe obkomnyń ideologiia bólimine shaqyrtylyp, kókemdi ultshyldyǵy úshin biýroǵa saldy.
- Osy janjaldaǵy «dombyranyń shanaǵyna qorǵasyn quiyńdar» degen ne jaǵdai?
- Kókem basqaratyn patologiialyq fiziologiia kafedrasyn japty, sheteldegi ǵylymi konferentsiialarǵa «senimsiz» adam retinde jiberilgen joq. 1972 jyly kókemdi ultshyldyqpen aiyptap, partiiadan shyǵarmaq bolǵanda, institýt ustazdary Smaǵulov-Baijigitov odaǵyna qarsy shyqty. Bul –1972 jyly bolǵan oqiǵa.
Bul jinalystyń qalai ótkenin jaqynda ǵana dúnieden ótken Salamat Ǵumaruly Ahmetqaliev meni úiine shaqyryp, aityp berdi. Salamat Ǵumaruly jinalysta: «Baijigitov pen Smaǵulovqa Halida Mamanova qandai jamandyq jasady? Egerde ony dombyra orkestrin uiymdastyrdy dep aiyptasańyzdar, onda Almatydaǵy Qurmanǵazy orkestrin japtyryńdar. Biz sizderge dombyra bereiik, onyń kómeiine qorǵasyndy óz qoldaryńmen qui!» dep aitady. Institýt ustazdary kókemdi partiiadan shyǵarýǵa qarsy shyqqanymen, ózderine qarsy oq bolyp atyldy.
Sol jinalystan kókem úige sup sur bolyp oraldy. Kelgen boiy otyra ketti, bir qarasam, saýsaqtary qatty dirildep otyr.
Baijigitov – Smaǵulov tandemi kókemdi jaqtaýshylardyń sońdaryna tústi. Aqtóbeniń KGB bastyǵy Baijigitov patologanatom Salamat Ǵumarulyn sotqa berip, institýttan alǵan páterinen shyǵaryp jiberdi. Sot oryndaýshylary Ahmetqalievti bala-shaǵasymen úiden shyǵaryp jatqanda, Ǵumar aǵanyń áieli páterinde qalǵan zatyn alyp shyǵýǵa ruqsat suraidy. Ol kisi infektsionist dáriger edi, páterinde qalǵan kúkirt qyshqylyn iship, sol jerde jan tapsyrdy. Sol jerde jinalǵan jurt ne isterin bilmeidi. Smaǵulov Salamat aǵaidyń otbasyndaǵy janjaldy estigen boiy Aqtóbeden ketip qalady, Baijigitov Máskeýge tartyp otyrady. Olar bir ai boiy Aqtóbede bolmasa da, Smaǵulov Ahmetqalievtiń jetim balalarynyń páterin tartyp aldy.
Endi osyndai jamandyq jasaǵan adamǵa Aqtóbe meditsina institýtyna memorialdy taqta ornatyp, eskertkish músinin qoidy. Smaǵulov Odaq ydyraǵansha, ultshyldardy qýdalaýmen ainalyssa, 1992 jyldan bastap, kerisinshe qazaq tiliniń qorǵany bolyp aiaq aiatynan ózgerip shyǵa keldi. Meditsina ǵylymyna engizgen bir jańalyǵy joq, adamdardy emdep, qyzmet kórsetpegen. Mundai óresi tar jan ataq qurmetke laiyq pa? Aqtóbe úshin ne istedi?
Kókeme Parijde ótetin fiziologtardyń halyqaralyq kongresine barýǵa ruqsat etilmei, baiandamasyn Máskeýdegi professor Glozmann simpoziýmda oqyp beredi. Latyn Amerikasy, Japoniiadan jumysqa shaqyrtý keldi. Alaida KGB kókemniń shetelge shyǵýyna tyiym salyp tastaǵan.
- Halida Esenǵulqyzy 1977 jyly Bolgariiada qaza tapqan. Bul qalai boldy?
- Men maýsymnyń basynda qurylys otriadymen Komsomol aýdanyna júrip bara jatqanmyn. Qoshtastyq. Kelgesin kókem kostiým tigip beremin dedi. Úide jalǵyz ózi, bir aidan soń joldamamen Bolgariiaǵa demalysqa baratyn edi.
Otriadtamyn, keshkisin jumystan kelgen soń, birtúrli kúige tústim, Aqtóbege qaitqym keldi. Erteńine qurylys otriadynyń komissary Sultan kelgen ushaqpen Aqtóbege otriadtaǵy jas tárbielenýshilerdi aparyp tasta dedi. Balalardy tapsyryp, úige qarai kele jatsam, úidiń ainalasy tola adam. 2-shi qabattaǵy páterimizdiń esigi ashyq, Almatydan ákem, ájeler kelgen.
Sol jerde kókemniń Bolgariiada teńizge sýǵa batyp ketkenin estidim. Teńiz qonaqúidiń janynda, denesin tańerteńgilik jaǵadan tapqan. Úkitai Baijomartovtyń aralasýymen Bolgariiaǵa tarnzitpen aialdaityn «Aqtóbe-Máskeý» júk ushaǵymen aldyrdyq. Oblystyq jedel járdem aýrýhanasynda myrysh tabytpen kelgen kókemniń denesin ashtyq. Men de bardym, denesi sýǵa batqan adamdikine uqsamaidy, kindik tusy qatty kógergen. Ishki aǵzasynan dáret qaby joq.
Dáriger retinde aitarym, ádette sýǵa ketken adamnyń denesi isinip, buzylady, munda onai belginiń biri de joq. Ony óltirip, teńizdiń jaǵasyna laqtyryp ketkenge uqsaidy. Kókem qonaq úide jalǵyz ózi turǵan, uzyn dálizdiń bir shetinde teńizge shyǵatyn eleýsizdeý esik bolǵan.
Qaýipsizdik qyzmetiniń adamdary kirip kelip, birdeńe deitin bolsańdar, arnaiy qorymǵa alyp ketemiz, qaida jerlengenin bilmeitin bolasyńdar dep qorqytty. Biz únsiz kóndik. Men áskerge kettim, páterimizdi sottyń sheshimimen tárkilegen. Bizge eskertpedi. Demalysqa kelgenimde, esikti basqa adam ashty. Surastyryp kórgenimde, páterimizde KGB-nyń adamy turyp jatyr eken.
Týystarymyz túgel Almatyda, sol kezde sot oryndaýshylary kelip, úidi alyp ketkende, kabinetinde qalǵan kókemniń ǵylymi jazbalary, referattary, halyqaralyq simpoziýmdaǵy baiandamalary, diplomdaryn qosa alyp ketken. Olardy áli kúnge deiin tappai júrmiz.
Reseide saqtalǵan ǵylymi ataqtarynyń diplomdaryn suratyp, Resei Prezidenti V. Pýtinniń atyna suraý salǵanymda, Resei Bilim jáne ǵylym ministrliginiń Joǵary attestatsiialyq komissiiasynan jaýap keldi. Onda Halida Esenǵulqyzynyń meditsina ǵylymynyń kandidaty diplomy, dotsenttik attestaty, meditsina ǵylymdarynyń doktory diplomy, professorlyq attestaty saqtalǵanymen, dýblikattary berilmeidi eken.
Kókem qaitys bolǵan soń Ájmaǵi Smaǵulov oqý isi jónindegi prorektor A.Ótepbergenovty shaqyryp, Halida Mamanovanyń páterin ne isteimiz dep suraǵanda, Ótepbergenov ol jerge murajai ashý kerek dep usynys tastaǵan. Smaǵulov únsiz qalǵan. Biir aidan soń Ótepbergenovtyń ǵylymi jumystarǵa basshylyq quqyǵyn joiyp, búkil ǵylymi keńesti taratyp jiberdi. Sol kezden bastap kókemniń eńbekteri jaryqqa shyǵarylmai, esimin umyttyrý saiasaty bastaldy.
Áńgimelesken Baian Sársembina
