مامان بايدىڭ قىزى حاليدا

حاليدا ەسەنعۇلقىزى مامانوۆا (1918-1977) – اقتٶبە مەملەكەتتٸك مەديتسينا ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, بٸلٸكتٸ دەرٸگەر, ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستا ايىپتىلار روتاسىنا بارىپ, ودان امان شىعىپ, بەس مايداننىڭ باس گينەكولوگى دەرەجەسٸنە دەيٸن جوعارىلاعان. دوكتورلىق ديسسەرتاتسيياسىن قورعاۋعا, شەتەلدەرگە شىعۋعا, الماتىدا قىزمەت ٸستەۋگە  كەدەرگٸلەر بولعاندىقتان, اقتٶبەگە كەتۋگە مەجبٷر بولعان. 1977 جىلى شٸلدە ايىندا بولگارييادا دەمالىستا جٷرگەنٸندە,  بەلگٸسٸز جاعدايدا قازا تاپقان. ەڭبەگٸ جانباي كەتكەن قازاقتىڭ قايسار حاليداسىنىڭ تاعدىرى جٶنٸندە ونىڭ ۇلى, شىعىس مەديتسيناسى دەرٸگەرٸ  - مەدەت  ەجەنۇلى مامانوۆ ەڭگٸمەلەدٸ.

- حاليدا ەسەنعۇلوۆانى «حالىق قاھارمانى» اتاعىنا ۇسىنىپ كەلەسٸز. الايدا ول كٸسٸ تۋرالى دەرەك از.

- كٶكەم وت پەن سۋدان ٶتٸپ, ساتقىندىقتىڭ قۇربانى بولعان ادام. بىلتىر بار قۇجاتتى دايىنداپ, وعان «حالىق قاھارمانى» اتاعىنا ۇسىندىق. بٸراق ٷنسٸزدٸك. بيىل قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كٷنٸ  كگب «وسۆەدوميتەلٸ», ۇلتشىل قازاقتاردى قۋدالاعان ەجماعي. سماعۇلوۆتىڭ مٷسٸنٸ اقتٶبە مەديتسينا ينستيتۋتىنىڭ كٸرەبەرٸسٸنە قويىلدى.  بٸراق ول ينستيتۋت قابىرعاسىندا  ستۋدەنتتەردٸڭ قازاقشا سٶيلەۋٸنە تىيىم سالىپ, ۇلتشىل وقىتۋشىلاردى قۋدالاعان  رەكتور.

2018 جىلدىڭ 24 ناۋرىزىندا حاليدا ەسەنعۇلقىزىنىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولادى. ٶكٸنٸشتٸسٸ, بٷگٸندە اقتٶبەلٸكتەر ونىڭ تالانتتى دەرٸگەر, سوعىستىڭ بارلىق قاسٸرەتٸنەن ٶتكەن ادام ەكەنٸن ۇمىتتى. ەگەردە ول باسقا ەلدە ٶمٸرگە كەلگەندە, تٶبەسٸنە كٶتەرەتٸن ەدٸ.

- جەتٸسۋعا تانىمال مامان بايدىڭ نەمەرەسٸ – حاليدا ەسەنعۇلقىزى اقتٶبەگە قالاي كەلدٸ?

- ول مەنٸڭ ەكەمنٸڭ تۋعان اپايى, بالاسى بولماعان سوڭ ەكە-شەشەم  مەنٸ جەتٸ جاسىمدا الماتىدان جٸبەردٸ. حاليدا ەسەنعۇلقىزىنا الماتىدا جۇمىس ٸستەۋٸنە  كەدەرگٸلەر قويىلعان. ەكەم ەجەن –اباي اتىنداعى وپەرا جەنە بالەت تەاترىنىڭ ەنشٸسٸ. جاس كەزٸندە كەنە شاعىپ, مٷگەدەك بولىپ قالعان, بٸراق داۋىسى جوعالماعان. ٷلكەن اعاسى –يبراگيم  سوعىس جىلدارىندا قازاق مەكتەبٸ ٷشٸن وقۋلىقتار جازعان.

حاليدا كٶكەم, مەنٸڭ ەكەم, يبراگيم اعانىڭ ەكەسٸ – ەسەنعۇل قاجى قازاقتىڭ العاشقى مەتسەناتتارىنىڭ بٸرٸ. جالپى, 1928-1932 جىلدارى مامان ەۋلەتٸنٸڭ 15 ادامىن اتىپ تاستادى, 35 وتباسىنىڭ دٷنيە-مٷلكٸن, مالىن تارتىپ الىپ سٸبٸر مەن قيىر شىعىسقا ايداپ جٸبەردٸ.  ەسەنعۇل مامانوۆتىڭ وتباسى 3 جىلعا پەرم قالاسىنا جەر اۋدارىلدى. وسى جاقتا  ەسەنعۇل اتام ەكٸ ۇلىنان ايرىلدى. ٷلكەنٸ سماعۇل كاتورگانىڭ اۋىر جۇمىسىندا جٷرٸپ,  حاليدا كٶكەمنەن كەيٸنگٸ  كٸشٸ بالاسى  –جاجاس قاتتى  ناۋقاستانىپ قايتىس بولدى.  ٷش جىل جەر اۋدارۋ مەرزٸمٸ اياقتالىپ, وتباسى ەلگە قايتىپ كەلە جاتقاندا,  اۋىر جۇمىستان ەبدەن تيتىقتاپ, تۋبەركۋلەز جۇقتىرعان  ەسەنعۇل اتامىز  ورىنبوردا ٶلٸپ,  قالانىڭ شەتٸندەگٸ مۇسىلماندار قورىمىنا  جەرلەنگەن.  سول كەزدٸڭ انىقتاماسىمەن  ورىنبورعا بارىپ, اتام جەرلەنگەن ورىندى تابا المادىم.  تەگٸستەلگەن مۇسىلمانداردىڭ قالىڭ قورىمى  ورنىندا بٷگٸندە  وبلىستىق اۋرۋحانا تۇر.

-مامان ەۋلەتٸ جەتٸسۋدا قىتايمەن ساۋدا كەرۋەندەرٸن جٷرگٸزٸپ, كەدەندٸك بەكەتتەر ورنالاستىرىپ,  وعان قوسا  قاپالدا  مەدرەسەلەر جەلٸسٸن اشىپ, بٸر سٶزبەن ايتقاندا, سول ٶڭٸردەگٸ ساۋدا كاپيتاليزمٸنٸڭ دامۋىنا ىقپال ەتكەن ەۋلەت. نەدەن باستالدى?

- مامان ەۋلەتٸ  ەل ٸشٸنەن بالالار جيناپ, ولاردى ٶزدەرٸ اشقان مەدرەسەلەرگە وقىتىپ, ٷزدٸك بٸتٸرگەندەردٸ  رەسەيدٸڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنا جٸبەرٸپ وتىرعان.  شەتكە وقۋعا كەتكەن بالالارعا جىلىنا 300 سوم ورىس اقشاسىمەن ستيپەندييا تٶلەگەن.  «مامانييا» مەكتەبٸندە مۇحامەدجان تىنىشباەۆ, ٸليياس جانسٷگٸروۆ, بٸلەل سٷلەەۆ, دٷيسەتاي بەكەجانوۆ, جەكەن قاليۇلى, وڭالسىن جۇمابەكوۆ, مۇحتار ارىن, قاجىمحان مەسٸموۆ وقىعان.

ەۋلەتٸمٸزدٸڭ مىقتى پەداگوگيكالىق  تاريحىنا  شوقان ۋەليحانوۆتىڭ ىقپالى زور بولدى. شوقان  جوڭعاريياعا ٶتۋ ٷشٸن چەرنياەۆ پولكٸمەن جەتٸسۋعا كەلگەندە,  مەنٸڭ اتالارىمنىڭ اۋىلىنا ايالداعان. بۇل- اقسۋ اۋدانى, قاراعاش دەگەن جەر, ەبدٸراسيدىڭ اۋىلىنا. سول جولى  ماماننىڭ ٷش ۇلى –تۇرىسبەك, ەسەنعۇل, ەبدٸراسي  ٷشەۋٸ 30 مىڭ سوم شىعارىپ, مەدرەسە سالعان,  قۇجاتتارىن ەزٸرلەپ, رۇقسات الۋعا ۋفاعا جٸبەرگەن. مەكتەپ وسىلاي اشىلعان. بۇل جاعدايداردىڭ بەرٸن  تەنەكە باتىر ٶتە مۇقييات  باقىلاپ وتىرعان. شوقاننىڭ ٶسيەتٸ  جەرگٸلٸكتٸ قازاقتارعا ارنالعان زاماناۋي مەكتەپ اشۋ بولاتىن.  تەنەكە باتىر شوقان ۋەليحانوۆتى قولدايدى. سٶيتٸپ, قاپالدا جاڭادان اشىلعان  مەكتەپ-مەدرەسە ارعى اتامىز ماماننىڭ ەسٸمٸمەن اتالدى. جەتٸسۋ  گۋبەرناتورى  تۇرىسبەك مامانوۆتى بولىستىققا  تاعايىندادى. تۇرىسبەك قاجى ورىس يمپەراتورى قولىنان  گراف اتاعى مەن وعان قوسا التىن مەدالٸن الدى, 1903 جىلى ٶمٸردەن ٶتتٸ.

1913 جىلى سانكت-پەتەربۋرگتە ٶتكەن رومانوۆتاردىڭ 300 جىلدىق سالتاناتىنا قۇدايبەرگەن تۇرىسبەكۇلى قاتىسقان. قۇدايبەرگەن التىن مەدال مەن گراف اتاعىن ەسەنعۇلعا تاپسىرسا دا, بٷگٸندە سول قۇجاتتارى قولىمىزعا تٷسپەي وتىر.  مەسكەۋگە سۇراۋ سالدىق, وندا جوق بولىپ شىقتى. سانكت-پەتەربۋرگتەن  پاتشا مۇراعاتىنان ٸزدەۋ كەرەك دەيدٸ.

ەۋلەتٸمٸزدٸڭ  پاتشا زامانىنداعى قۇجاتتارى 1928 جىلى كەمپەسكەدە قولدى بولدى.  ەندٸگٸ ۇمٸتتەنٸپ وتىرعانىم –قۇجات  دۋبليكاتتارى,  سانكت-پەتەربۋرگتە پاتشا مۇراعاتىندا ساقتالۋى  مٷمكٸن, بٸراق وعان ەزٸر قولىمىز جەتپەدٸ. ەسەنعۇل اتامنىڭ 4 ەيەلٸ بولعان, تٶرتٸنشٸ ەيەلٸ –بٸزدٸڭ  ماحتۋحا ەجەمٸز. ول –حاليدا كٶكەمنٸڭ, مەنٸڭ ەكەمنٸڭ شەشەسٸ,  1958 جىلى قايتىس بولعان, مەن 1959 جىلى  دٷنيەگە كەلدٸم.  ەجەمٸز كٷندە تاڭەرتەڭ ىستىق نان پٸسٸرٸپ, ەر بالاسى ٷشٸن ارنايى دايىندالعان شابادانعا سالىپ  قويادى ەكەن.  كەشكٸسٸن الىپ تاستايدى, ٶلە-ٶلگەنشە وسى ەدەتٸنەن جاڭىلماعان. كٷندە  ايداۋدى كٷتٸپ وتىرىپ, ٶمٸردەن ٶتتٸ.

- شوقان ۋەليحانوۆتىڭ مامان ەۋلەتٸمەن قانداي بايلانىسى بار?

- قاپالدا تەنەكە باتىر چەرنياەۆ وتريادىنا قارسى  كٷرەسكە شىقتى. كٷش تەڭ بولماي, ادامى ٶلگەن اۋىل بالقاشقا قاراي شەگٸنەدٸ. شوقاننىڭ ارالاسۋىمەن ورىس يمپەراتورىنا حات جازىلىپ,  اقسۋ-قاپال بويىن قايتارۋدى  سۇرايدى. يمپەراتوردان كەلگەن حات نەگٸزٸندە قازٸرگٸ قاپال -اراسان ساناتورييٸ  تۇرعان جەردٸ جەتٸسۋ گۋبەرناتورى ساتىپ الاتىن بولدى. اقساقالدار جەردٸ بٸرٸگٸپ يگەرەمٸز دەيدٸ.  ۆەرنىي بۇل كەزدە سالىنعان جوق. جەرگٸلٸكتٸ قازاقتار  تۇرعىن ٷي, جول قۇرىلىسىنا بەلسەنە ارالاستى. اقىرى قاپال-اراساندا  مامان بالالارى ورىس كٶپەستەرٸ, تاتار ساۋداگەرلەرٸمەن بٸرٸگٸپ,  ەكٸ مەشٸت, بٸر ورىس  شٸركەۋٸن,  قازاق بالالارىنا  ارنالعان مەدرەسە,  «ياكوبي» تاتار ەيەلدەرٸ مەكتەبٸن, ورىس مەكتەبٸن  تۇرعىزدى. مامان بالالارى قىتايمەن اراداعى ساۋدانى جانداندىردى,  قاپالدان شەۋەشەككە, ودان ەرٸ ٷرٸمشٸگە باراتىن كەرۋەن جولىن سالدى. وسى جولدىڭ بويىندا كەدەندٸك بەكەتتەر سالىنىپ, ونى مامان بالالارى باقىلاۋعا الدى.  اتالارىمىز بانكتەن نەسيە الىپ, قارجىنى  كەسٸپكە سالىپ اينالدىرىپ وتىرعان.

حاليدا ەسەنعۇلقىزىنىڭ انكەتاسىندا  ورىس, نەمٸس, لاتىن تٸلدەرٸن, كسرو حالىقتارىنىڭ تٸلدەرٸنەن قازاق, تاتار, ٶزبەك تٸلدەرٸن جەنە  مۇسىلمان تٸلدەرٸن ٶتە جەتٸك مەڭگەرگەنٸ جازىلعان.

- حاليدا ەسەنعۇلقىزى  سوعىستا ايىپتىلار روتاسىنا قالاي تاپ بولدى?

-ايداۋ مەرزٸمٸ  ٶتكەسٸن ولار وتباسىنداعى  ٷش ازاماتىنان  ايرىلىپ, الماتىعا كەلدٸ. قاپالعا قايتىپ ورالعان جوق. تٸگٸنشٸلٸكپەن كٷن كٶرگەن. ەسەنعۇلدىڭ بالالارىنا الماتىدا قالۋعا رۇقسات ەتٸلمەگەن سوڭ  كٶكەم 1934 جىلى  سەمەي  پەدۋچيليششەسٸندە اشىلعان فارماتسەۆتيكا فاكۋلتەتٸنە  وقۋعا تٷستٸ. باي تۇقىمى ەكەنٸن جاسىرىپ, كومسومولعا ٶتكەن. الايدا 1935 جىلى  ۋچييششەنٸ بٸتٸرەيٸن دەپ جاتقاندا, مامان نەمەرەسٸ ەكەنٸن بٸلگەن  وقۋ ورنىنىڭ باسشىلىعى وقۋدان شىعارادى. بۇل كەزدە مامان ەۋلەتٸنٸڭ بالالارىنا جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقۋعا رۇقسات ەتٸلمەدٸ. جالپى, قازاق سسر-ٸ مەملەكەتتٸك قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸ مامان ەۋلەتٸن 53 جىل بويى  باقىلاۋدا ۇستادى.

اقىرى الماتىعا كەلٸپ, رابفاكقا قابىلداندى. وسى جىلدارى الماتى مەديتسينا ينستيتۋتى اشىلىپ,  1937 جىلى 1 كۋرسىنا  تٷستٸ. 1941 جىل – وسى وقۋ ورنىنىڭ العاشقى تٷلەكتەرٸ بٸتٸرگەن جىل. 1940 جىلى الماتىعا رەسەي مەملەكەتتٸك مەديتسينا اكادەميياسى ەۆاكۋاتسييالانىپ, وسى وقۋ ورنىنىڭ پروفەسسورلىق قۇرامىمەن تولىقتى. پاتافيزيولوگ, كافەدرا مەڭگەرۋشٸسٸ –يوسيف سەرگەەۆيچ گلوزمانن,  اتاقتى فيزيولوگ, كافەدرا مەڭگەرۋشٸسٸ –ليننا سولومونوۆنا شتەرن حاليدا كٶكەمە عىلىمي جەتەكشٸلٸك جاسادى. الماتى مەدينستيتۋتىنىڭ جەدەل كۋرسىن بٸتٸرۋشٸلەرگە ديپلوممەن قوسا  ەسكەري دەرٸگەرلٸك شەن لەيتەنانت اتاعى بەرٸلەتٸن. الايدا 1941 جىلى نكۆد قىزمەتكەرلەرٸ  وقۋ ورنىنا ارنايى كەلٸپ, حاليدا ەسەنعۇلقىزىنا   دەرٸگەرلٸك وفيتسەرلٸك اتاق بەرمەي تاستايدى.

اكادەمييا باسشىلىعى ونى كافەدرادا اسسيستەنت رەتٸندە جۇمىسقا قالدىردى. 1942 جىلى  مايدانعا بارۋعا ٶز ەركٸمەن ارىز جازىپ, قاتارداعى جاۋىنگەر رەتٸندە وڭتٷستٸك ستالينگراد مايدانىنا  تٷستٸ. ەسكەري قۇجاتىندا  «ماماندىعى بويىنشا –دەرٸگەر, بٸراق حالىق جاۋىنىڭ قىزى بولعاندىقتان, دەرٸگەرلٸك  جۇمىسقا رۇقسات جوق» دەپ كٶرسەتٸلگەن. كەلگەن بويى كٶكەمدٸ ٶلگەندەردٸ جەرلەيتٸن توپقا جٸبەرەدٸ. تاعى بٸر مٸندەتٸ –الدىڭعى شەپتە وكوپ قازۋ بولاتىن. بۇل جەردە كومانديرلەر وعان  تيٸسە باستايدى, تٸپتٸ  قول جٷگٸرتٸپ, مازاق قىلعىسى كەلەدٸ. سول كەزدە  ساياسي تۇتقىنداردان  ايىپتىلار روتاسىن قۇرۋ تۋرالى ستاليننٸڭ بۇيرىعى شىعىپ جاتقان كەز. كٶكەم ستاليننٸڭ اتىنا حات جازىپ, وندا  بايدىڭ قىزى ەكەندٸگٸن اشىق جازىپ, ٶزٸن  ايىپتىلار روتاسىنا  جٸبەرۋٸن, تٸرٸ قالعان جاعدايدا, ٶزٸ مەن تۋىستارىنا تاعىلعان ايىپتى الىپ تاستاۋىن سۇرايدى. كٶكەمنٸڭ  حاتى كالينيننٸڭ قولىنا تٷسٸپ, بٸردەن ماقۇلداندى.

  ٶز ەركٸمەن ايىپتىلار روتاسىنا تٷسكەن ادام 3 اي سوندا قىزمەت ەتۋٸ كەرەك.  ول جەردە ەرٸ قاراي بٸردەڭە بٷلدٸرسە, جازا مەرزٸمٸ ۇلعايا بەرەدٸ. ايىپتىلار روتاسىندا  ساياسي   جازاسىن ٶتەۋشٸلەردەن گٶرٸ كەنٸگٸ قىلمىسكەرلەر كٶپ بولاتىن.  جاس قىز. اينالا  بەلەنٸڭ بەرٸن كٶرگەن  سوتتالعاندار. دەگەنمەن, جەرلەۋ كومانداسىنا قاراعاندا, ايىپتىلار روتاسى كٶكەمە قاۋٸپسٸزدەۋ بولعانى, زەكتەردٸڭ اق حالاتتىلارعا تيٸسپەيتٸن جازىلماعان زاڭى بار ەكەن.  وسى  جاعداي كٶكەمدٸ امان ساقتادى. زەكتەردٸڭ باستىعى  حاليدانىڭ باسىنان بٸر تال شاشى دا تٷسپەسٸن دەپ بۇيرىق بەردٸ.

ايىپتىلار روتاسى شابۋىلعا شىققان كەزدە,  ەدەتتەگٸدەي «زا ستالينا!» دەپ ەمەس, «زا حاليدۋ!» دەپ ۇرانداعان. قايسٸبٸرٸ ساياسي تۇتقىن, قايسىبٸرٸ كەنٸگٸ قىلمىسكەر, بٸراق بەرٸ بٸراۋىزدان حاليدا كٶكەمە قورعان بولعان. كەيٸننەن كٶكەمنٸڭ: «قانشا ادامنىڭ مەن ٷشٸن قۇربان بولعانىن بٸلمەيمٸن, بٸراق تا ولار مەن ٷشٸن قۇدايدان كەم ەمەس» دەپ ايتقانى بار. ٷيگە حات جازعانىندا, ايىپتىلار روتاسىندا جٷرگەنٸن جاسىرعان.

-ايىپتىلار روتاسىنداعى قۇجاتتارىن كٶرە الدىڭىزدار ما?

-  كٶكەمنٸڭ 1942 جىلعى  شترافروتاعا جٸبەرٸلۋٸ جٶنٸندەگٸ  قۇجاتتارىنا مەسكەۋگە سۇراۋ سالدىق,  بٸراق «قۇپييا» بەلگٸسٸمەن قولعا تٷسپەي تۇر. سۇراستىرىپ قاراعاندا, 1941 جىلدىڭ ەسكەري قۇجاتتارى  1948 جىلى قايتا ٶزگەرتٸلگەن. جەرگٸلٸكتٸ   ەسكەري كوميسساريات تا   «قۇپييا» دەپ,  ەسكەري قۇجاتتاردى تۇتاس كٶرسەتپەيدٸ.

1943 جىلى ايىپتىلار روتاسىنان بوساتىلىپ, 2-شٸ ەۋە كٷشتەرٸ ارميياسىنىڭ  اەرودرومدىق  821-پولكٸنە اۋدارعان. مۇندا مەديتسينا قىزمەتٸنٸڭ اعا لەيتەنانتى شەنٸ بەرٸلدٸ. ۇلى وتان سوعىسىنىڭ بەس مايدانىنىڭ باس گينەكولوگى بولىپ تاعايىندالدى. 1945 جىلى سوعىستى اياقتادى. قولىنا جارقىنشاق تيگەنٸ بولماسا, اۋىر جاراقات العان جوق.

- سوعىستان كەيٸنگٸ تاعدىرى?

- 1946 جىلى الماتىعا ورالىپ, مولوتوۆ اتىنداعى مەديتسينا ينستيتۋتىندا   جۇمىسىن جالعاستىردى.  1948 جىلى  عىلىمي ديسسەرتاتسييا جازۋعا  ٶتٸنٸش تٷسٸرگەن. الايدا, سۋجيكوۆ, شاحمەتوۆ سيياقتى يدەولوگتار ونىڭ ٷستٸنەن  دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترٸنە ارىز جازىپ, كٶكەمە  كانديداتتىق مينيمۋم تاپسىرۋعا جٸبەرتپەي تاستادى. عىلىمي جۇمىسى توقتاتىلدى. 1950 جىلدارى كٶكەمدٸ ستالينگە قاتىستى «دەرٸگەرلەر ٸسٸمەن» بايلانىستىرىپ, نكۆد قايتادان سوڭىنا تٷستٸ.  كٶكەم  دەنساۋلىعىنا بايلانىستى جۇمىستان بوساتۋىن سۇراپ, ارىز جازدى. سوسىن قاپال اراسانعا كەتٸپ,  ساناتورييدە دەرٸگەر بولىپ جۇمىس ٸستەدٸ.

بۇل كەزدە مەسكەۋدەن پروفەسسور گلوزمانن كوميتەتتەگٸلەردەن الىسىراق جٷرۋٸن سۇراپ, حات جازعان. پروفەسسوردىڭ اقىلىمەن  فرۋنزەگە كەتٸپ,  مەديتسينا ينستيتۋتىنا جۇمىسقا تۇرىپ, كانديداتتىق مينيمۋم تاپسىردى. سٶيتٸپ كٶكەم  1953  جىلى مەسكەۋدەن كانديداتتىق  ديسسەرتاتسيياسىن سەتتٸ قورعاپ شىققان. سول جىلدارى قاراعاندى مەديتسينا ينستيتۋتى اشىلىپ, پروفەسسورلىق قۇرامى  نەگٸزٸنەن كارلاگتا جازاسىن ٶتەگەن  دەرٸگەرلەردەن جاساقتالدى. كٶكەم فيزيولوگ ياكوۆ حۆوليستٸڭ كافەدراسىنا جۇمىسقا قابىلداندى. ول – لەۆ گۋميلەۆپەن بٸرگە كارلاگتا جازاسىن ٶتەگەن دەرٸگەر.

1957 جىلى اقتٶبەدە مەديتسينا ينستيتۋتى اشىلىپ,  جاڭا رەكتور  ەلماعامبەت دايروۆ جۇمىسقا شاقىردى. وسى جەردە 18 جىل پاتوفيزيولوگييا كافەدراسىندا ەڭبەك ەتتٸ. رەكتور  تٶرەگەلدٸ شارمانوۆتىڭ تۇسىندا   (1968-1971جج.)  كوممۋنيستٸك پارتيياعا ٶتتٸ.

- حاليدا مامانوۆانىڭ عىلىمي قىزمەتٸنە, پروفەسسورلىق جۇمىسىنا ىلعي كەدەرگٸ كەلتٸرگەن اقتٶبە مەدينستيتۋتىنىڭ  1971-1995 جىلدارى باسقارعان  ە.س. سماعۇلوۆ دەپ تٸكەلەي كٸنالاپ جٷرسٸز?

- 1971 جىلى  اقتٶبە مەديتسينا ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى تٶرەگەلدٸ شارمانوۆتىڭ ورنىنا  ەجماعي سماعۇلوۆ كەلدٸ. ونىڭ كەلۋٸمەن وقۋ ورنىندا  ادامنىڭ سىرتىنان اڭدۋ, بٸر سٶزبەن ايتقاندا «سەكسوتتىق قىزمەت» كٷشەيدٸ. سماعۇلوۆ كگب  «وسۆەدوميتەلٸ», كۋراتورى –كگب پولكوۆنيگٸ بايجٸگٸتوۆ. بايجٸگٸتوۆتىڭ قولداۋىنا  سٷيەنگەن سماعۇلوۆ ينستيتۋتتاعى ۇلتشىلداردى قۋدالاۋعا كٸرٸستٸ. كٶكەم  مٸنەزدٸ, ۇستامدى, ارتىق سٶيلەمەيتٸن ادام.  بٸراق ەدٸلەتسٸزدٸكتٸ كٶرسە, كەز كەلگەن ادامدى بٸر سٶزبەن ورنىنا قويا بٸلەتٸن. ٶشتەسۋ سەبەبٸ سول.  جاعدايى جوق ستۋدەنتتەردٸ قامقورلاپ, كيٸم تٸگٸپ بەرٸپ, قالتاسىنا تيىن سالىپ جٷرەتٸن كٶكەم  ٷيدە: «سوعىستان  باسقانىڭ بەرٸنە كٶنۋگە بولادى»,-دەپ جيٸ ايتاتىنى ەسٸمدە.  مەدينستيتۋتتىڭ قازاق ستۋدەنتتەرٸنە وقۋ كەزٸندە قازاقشا سٶيلەۋٸنە تىيىم سالىنعان سوڭ, كٶكەم  «قازاق قازاقشا, ورىس ورىسشا امانداسۋى تيٸس!» دەپ قارسى شىقتى.  سماعۇلوۆ ونى  ۇلتشىلدىعى ٷشٸن جەك كٶردٸ.

كٶكەم  مەديتسينا ينستيتۋتىندا تٶرەگەلدٸ شارمانوۆ رەكتور بولىپ تۇرعان كەزٸندە,  ستۋدەنتتەردٸڭ دومبىرا وركەسترٸن ۇيىمداستىرىپ ساحناعا شىعاردى. شارمانوۆ كٶكەمنٸڭ ەرەكەتٸنە دۇرىس, كەيٸنگٸ رەكتور –سماعۇلوۆ  بۇرىس قارادى. سماعۇلوۆتىڭ «كۋراتورى»,  اقتٶبە وبلىسى بويىنشا مەملەكەتتٸك قاۋٸپسٸزدٸك قىزمەتٸنٸڭ باستىعى بايجٸگٸتوۆتٸڭ تٸكەلەي ارالاسۋىمەن 1972 جىلدان باستاپ  «باي قىزىنىڭ ٸسٸ» قايتا جانداندى. اقتٶبە  وبكومنىڭ يدەولوگييا بٶلٸمٸنە شاقىرتىلىپ, كٶكەمدٸ ۇلتشىلدىعى ٷشٸن بيۋروعا سالدى.

- وسى جانجالداعى «دومبىرانىڭ  شاناعىنا قورعاسىن قۇيىڭدار» دەگەن نە  جاعداي?

- كٶكەم باسقاراتىن پاتولوگييالىق فيزيولوگييا كافەدراسىن جاپتى, شەتەلدەگٸ عىلىمي كونفەرەنتسييالارعا «سەنٸمسٸز» ادام رەتٸندە جٸبەرٸلگەن جوق. 1972 جىلى كٶكەمدٸ ۇلتشىلدىقپەن ايىپتاپ, پارتييادان  شىعارماق بولعاندا, ينستيتۋت  ۇستازدارى سماعۇلوۆ-بايجٸگٸتوۆ وداعىنا قارسى شىقتى. بۇل –1972 جىلى بولعان وقيعا.

بۇل جينالىستىڭ قالاي ٶتكەنٸن جاقىندا عانا دٷنيەدەن ٶتكەن سالامات عۇمارۇلى احمەتقاليەۆ مەنٸ ٷيٸنە شاقىرىپ, ايتىپ بەردٸ. سالامات عۇمارۇلى جينالىستا: «بايجٸگٸتوۆ پەن سماعۇلوۆقا حاليدا مامانوۆا قانداي  جاماندىق جاسادى? ەگەردە ونى دومبىرا وركەسترٸن ۇيىمداستىردى دەپ ايىپتاساڭىزدار, وندا الماتىداعى قۇرمانعازى وركەسترٸن جاپتىرىڭدار. بٸز سٸزدەرگە دومبىرا بەرەيٸك, ونىڭ كٶمەيٸنە قورعاسىندى ٶز قولدارىڭمەن قۇي!» دەپ  ايتادى.  ينستيتۋت  ۇستازدارى كٶكەمدٸ پارتييادان شىعارۋعا  قارسى شىققانىمەن,  ٶزدەرٸنە  قارسى وق بولىپ اتىلدى.

سول جينالىستان كٶكەم  ٷيگە سۇپ سۇر بولىپ ورالدى. كەلگەن بويى وتىرا كەتتٸ, بٸر قاراسام, ساۋساقتارى قاتتى دٸرٸلدەپ وتىر.

بايجٸگٸتوۆ – سماعۇلوۆ تاندەمٸ كٶكەمدٸ جاقتاۋشىلاردىڭ سوڭدارىنا تٷستٸ.  اقتٶبەنٸڭ  كگب باستىعى بايجٸگٸتوۆ  پاتولوگاناتوم سالامات عۇمارۇلىن سوتقا بەرٸپ, ينستيتۋتتان العان پەتەرٸنەن  شىعارىپ جٸبەردٸ. سوت ورىنداۋشىلارى  احمەتقاليەۆتٸ  بالا-شاعاسىمەن ٷيدەن شىعارىپ جاتقاندا,   عۇمار اعانىڭ ەيەلٸ پەتەرٸندە قالعان زاتىن  الىپ شىعۋعا رۇقسات سۇرايدى. ول كٸسٸ ينفەكتسيونيست دەرٸگەر ەدٸ, پەتەرٸندە قالعان   كٷكٸرت قىشقىلىن ٸشٸپ, سول جەردە جان تاپسىردى. سول جەردە جينالعان جۇرت نە ٸستەرٸن بٸلمەيدٸ.   سماعۇلوۆ سالامات اعايدىڭ وتباسىنداعى جانجالدى  ەستٸگەن بويى اقتٶبەدەن  كەتٸپ قالادى, بايجٸگٸتوۆ مەسكەۋگە تارتىپ وتىرادى. ولار بٸر اي بويى اقتٶبەدە بولماسا دا, سماعۇلوۆ احمەتقاليەۆتٸڭ جەتٸم بالالارىنىڭ پەتەرٸن تارتىپ الدى.

ەندٸ وسىنداي جاماندىق جاساعان ادامعا اقتٶبە مەديتسينا ينستيتۋتىنا مەموريالدى تاقتا ورناتىپ, ەسكەرتكٸش مٷسٸنٸن قويدى. سماعۇلوۆ وداق ىدىراعانشا,  ۇلتشىلداردى قۋدالاۋمەن اينالىسسا, 1992 جىلدان باستاپ, كەرٸسٸنشە قازاق تٸلٸنٸڭ قورعانى بولىپ اياق اياتىنان ٶزگەرٸپ شىعا كەلدٸ. مەديتسينا عىلىمىنا ەنگٸزگەن بٸر جاڭالىعى جوق, ادامداردى ەمدەپ, قىزمەت كٶرسەتپەگەن. مۇنداي ٶرەسٸ تار جان  اتاق قۇرمەتكە لايىق پا? اقتٶبە ٷشٸن نە ٸستەدٸ?

كٶكەمە پاريجدە ٶتەتٸن فيزيولوگتاردىڭ حالىقارالىق كونگرەسٸنە بارۋعا رۇقسات ەتٸلمەي, بايانداماسىن  مەسكەۋدەگٸ  پروفەسسور گلوزمانن  سيمپوزيۋمدا وقىپ بەرەدٸ.  لاتىن امەريكاسى, جاپونييادان جۇمىسقا شاقىرتۋ كەلدٸ. الايدا كگب  كٶكەمنٸڭ  شەتەلگە شىعۋىنا تىيىم سالىپ تاستاعان.

- حاليدا ەسەنعۇلقىزى 1977 جىلى بولگارييادا قازا تاپقان. بۇل قالاي بولدى?

- مەن ماۋسىمنىڭ  باسىندا قۇرىلىس وتريادىمەن كومسومول اۋدانىنا جٷرٸپ بارا جاتقانمىن. قوشتاستىق. كەلگەسٸن كٶكەم كوستيۋم تٸگٸپ بەرەمٸن دەدٸ. ٷيدە جالعىز ٶزٸ, بٸر  ايدان سوڭ جولدامامەن بولگاريياعا دەمالىسقا باراتىن ەدٸ.

وتريادتامىن, كەشكٸسٸن جۇمىستان كەلگەن سوڭ, بٸرتٷرلٸ كٷيگە تٷستٸم,  اقتٶبەگە  قايتقىم كەلدٸ. ەرتەڭٸنە قۇرىلىس وتريادىنىڭ كوميسسارى سۇلتان  كەلگەن ۇشاقپەن اقتٶبەگە وتريادتاعى جاس  تەربيەلەنۋشٸلەردٸ اپارىپ تاستا دەدٸ. بالالاردى تاپسىرىپ,  ٷيگە قاراي كەلە جاتسام, ٷيدٸڭ اينالاسى تولا ادام. 2-شٸ  قاباتتاعى پەتەرٸمٸزدٸڭ ەسٸگٸ اشىق, الماتىدان ەكەم, ەجەلەر كەلگەن.

سول جەردە  كٶكەمنٸڭ بولگارييادا تەڭٸزگە سۋعا باتىپ كەتكەنٸن ەستٸدٸم. تەڭٸز قوناقٷيدٸڭ جانىندا, دەنەسٸن  تاڭەرتەڭگٸلٸك  جاعادان تاپقان. ٷكٸتاي بايجومارتوۆتىڭ ارالاسۋىمەن  بولگاريياعا  تارنزيتپەن ايالدايتىن «اقتٶبە-مەسكەۋ» جٷك  ۇشاعىمەن الدىردىق. وبلىستىق جەدەل جەردەم اۋرۋحاناسىندا مىرىش تابىتپەن كەلگەن كٶكەمنٸڭ دەنەسٸن اشتىق. مەن دە باردىم,  دەنەسٸ سۋعا باتقان ادامدٸكٸنە ۇقسامايدى, كٸندٸك تۇسى  قاتتى كٶگەرگەن. ٸشكٸ اعزاسىنان  دەرەت قابى جوق.

دەرٸگەر رەتٸندە ايتارىم, ەدەتتە  سۋعا كەتكەن ادامنىڭ دەنەسٸ ٸسٸنٸپ, بۇزىلادى,  مۇندا وناي بەلگٸنٸڭ بٸرٸ دە جوق.  ونى  ٶلتٸرٸپ, تەڭٸزدٸڭ جاعاسىنا لاقتىرىپ كەتكەنگە ۇقسايدى. كٶكەم قوناق ٷيدە جالعىز ٶزٸ تۇرعان, ۇزىن  دەلٸزدٸڭ بٸر شەتٸندە   تەڭٸزگە شىعاتىن  ەلەۋسٸزدەۋ ەسٸك  بولعان.

قاۋٸپسٸزدٸك قىزمەتٸنٸڭ ادامدارى كٸرٸپ كەلٸپ, بٸردەڭە دەيتٸن بولساڭدار, ارنايى قورىمعا الىپ كەتەمٸز,  قايدا جەرلەنگەنٸن بٸلمەيتٸن بولاسىڭدار دەپ قورقىتتى. بٸز ٷنسٸز كٶندٸك. مەن ەسكەرگە كەتتٸم, پەتەرٸمٸزدٸ سوتتىڭ شەشٸمٸمەن تەركٸلەگەن. بٸزگە ەسكەرتپەدٸ. دەمالىسقا كەلگەنٸمدە,  ەسٸكتٸ باسقا ادام اشتى. سۇراستىرىپ كٶرگەنٸمدە, پەتەرٸمٸزدە  كگب-نىڭ  ادامى تۇرىپ جاتىر ەكەن.

تۋىستارىمىز تٷگەل الماتىدا, سول كەزدە  سوت ورىنداۋشىلارى كەلٸپ, ٷيدٸ الىپ كەتكەندە, كابينەتٸندە قالعان  كٶكەمنٸڭ  عىلىمي جازبالارى, رەفەراتتارى, حالىقارالىق سيمپوزيۋمداعى باياندامالارى,  ديپلومدارىن قوسا الىپ كەتكەن.  ولاردى  ەلٸ كٷنگە دەيٸن تاپپاي جٷرمٸز.

رەسەيدە ساقتالعان عىلىمي اتاقتارىنىڭ ديپلومدارىن سۇراتىپ, رەسەي پرەزيدەنتٸ ۆ. پۋتيننٸڭ اتىنا سۇراۋ سالعانىمدا, رەسەي بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸنٸڭ جوعارى اتتەستاتسييالىق كوميسسيياسىنان  جاۋاپ كەلدٸ. وندا  حاليدا ەسەنعۇلقىزىنىڭ  مەديتسينا عىلىمىنىڭ كانديداتى ديپلومى,  دوتسەنتتٸك اتتەستاتى,  مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ديپلومى, پروفەسسورلىق اتتەستاتى ساقتالعانىمەن,   دۋبليكاتتارى بەرٸلمەيدٸ ەكەن.

كٶكەم قايتىس بولعان سوڭ ەجماعي سماعۇلوۆ  وقۋ ٸسٸ جٶنٸندەگٸ پرورەكتور ا.ٶتەپبەرگەنوۆتى شاقىرىپ, حاليدا مامانوۆانىڭ پەتەرٸن نە ٸستەيمٸز دەپ سۇراعاندا, ٶتەپبەرگەنوۆ  ول جەرگە مۇراجاي اشۋ كەرەك دەپ ۇسىنىس تاستاعان. سماعۇلوۆ  ٷنسٸز قالعان. بٸٸر ايدان سوڭ  ٶتەپبەرگەنوۆتىڭ عىلىمي جۇمىستارعا باسشىلىق  قۇقىعىن جويىپ, بٷكٸل عىلىمي كەڭەستٸ تاراتىپ جٸبەردٸ.  سول كەزدەن باستاپ كٶكەمنٸڭ  ەڭبەكتەرٸ جارىققا شىعارىلماي, ەسٸمٸن ۇمىتتىرۋ ساياساتى باستالدى.

ەڭگٸمەلەسكەن بايان سەرسەمبينا