Dám aidap Kavkaz baryp, ondaǵy aǵaiynmen jaqyn aralasqanda, ázerbaijandar men armiandardyń ultshyldyq «dertine» shaldyqqanyn baiqadyq. Qit etse tildi, jerdi, tarihty aityp qyzylkeńirdek bolyp shyǵa keletin olardyń taitalasy aqyr sońynda Qarabaq qasiretine baryp tireletin. Ázerbaijandar tipti basqasyn qoiyp, dolma taǵamyn da, Kavkaz biin de «ózimizdiki» dep qyzǵyshtai qoridy, ejelden bite qainasqan aimaqta ónerdiń de, taǵamnyń da aralas-quralastyqtyń arqasynda ortaq qundylyqqa ainalyp ketkenin dáleldemek bolsań, daýǵa qaldym dei ber. Tek grýzinder ǵana mundai órekpigen emotsionaldyq daý-damaidan oqshaý qala beredi.
Jaqynda Amanda Kanidiń «Mádeni jaraqat, jazylý jáne qaita tirilgen etnostar» (Amanda Kearney, «Cultural wounding, healing and emerging ethnicities») eńbegimen tanysyp, osy qubylystyń jai-japsaryna qanyqqandai boldym. «Mádeni jaraqat» degen jai abstraktili uǵym emes, naqty ǵylymi dáleldermen tujyrymdalǵan qubylys bolyp shyqty. Avtor Avstraliiadaǵy aborigender men Braziliiadaǵy qara násildilerdi zerttep, olardyń boiyndaǵy mádeni jaraqatty sipattaǵanda, bizben kóp uqsastyqty baiqadym.
Biraq «óz jerimizde úndisterdiń kúiin keshtik» degen taptaýryn oidy qaitalaǵym kelip turǵan joq. Qudaiǵa shúkir, jaraqat alǵan ult dertinen aiyǵady jáne qazaq ultynyń boiynda sol aiyǵýdyń biraz belgileri bar.
«Mádeni jaraqat degen – mádeniettiń fizikalyq, emotsiialyq, rýhani jáne ideologiialyq turǵydan úzilýi ne shabýylǵa ushyraýy», deidi A.Kirni. Iaǵni, belgili bir mádeniet pen sol mádeniettiń ielerin janyshtaý maqsatynda olarǵa zaýal keltirý, zorlyq-zombylyq jasaý.
Mádeni jaraqat tek genotsid, etnostyq tazalaý, jappai zorlyq-zombylyq, bostandyǵynan aiyrý siiaqty belgili ádistermen ǵana júrmeidi. Halyqty biriktirip, olardyń etnostyq biregeiligin saqtap turǵan áleýmettik bailanystardy úzý, stigmatizatsiia, uialtý, kemsitý, kedeishilikke ushyratý, bostandyǵynan aiyrý tásilderi de ulttyń rýhyn álsiretedi.
Eshqandai da japa shekpegen adamnyń óz ulty alǵan jaraqatty sezinýi múmkin be? Adam ultyna rýhani turǵydan neǵurlym jaqyn bolǵan saiyn álgi jaraqatty soǵurlym qatty sezinedi, deidi avtor. Onyń ústine, mádeni jaraqat alǵan ulttyń urpaǵy «aýrýynan» jazylǵansha jasqanshaq bolady.
Jaraqatyn jazatyn ultta bulqynys bastalady, olar ulttyq qundylyqtaryn túgendep, biregeiliginiń búlingen atribýttaryn qalpyna keltirýge kóshedi. Oianý kezeńinde olardyń tym qyzbalyqqa salynyp, artyq ketýi de yqtimal. Bul jaǵdaida halyqtyń tek ótkenniń qasiretine bailanyp qalmai, bolashaqqa jarqyn úmitpen qaraǵany jón.
Jaraqat salǵan ulttan keshirim suratý, eske alý kúnderin belgileý, aqiqat komissiialaryn qurý – munyń barlyǵy aiyǵý úderisteriniń atribýttary ǵana. Jaradan jazylý úshin ult ótkenniń qasiretin búgingi taýqymetimen bailanystyrmai, ony tek ótkenniń sabaǵy dep qabyldaýǵa úirenýi kerek. Bul turǵyda jeke adamnyń psihologiialyq jaraqaty men ulttyń mádeni jaraqatyn emdeýdiń joldary óte uqsas bolyp shyǵady. Sondyqtan A.Kirni meditsinalyq, psihologiialyq eńbekterge kóp súienedi.
Eger ult «qazirgi qiyndyǵym ótken qasirettiń saldary emes» degen oiǵa uiyp, ótken tarihyna salqyndylyqpen úńilse jáne biregeiliginiń jaralanǵan tustaryn birtindep qalpyna keltirýge kóshse, onda onyń dertten aiyǵa bastaǵany.
Qazaq ulty Keńes Odaǵy kezinde alǵan jaraqatynan aiyǵý úderisterin bastady ma? Menińshe, bul úderis 1986 jyly Jeltoqsan oqiǵasynan bastaldy. Qyzyl qyrǵyn men qýǵyn-súrginniń, asharshylyq pen Alashordanyń, tyń igerýdiń aqiqaty tolyq ashylyp, kópshilikke jetkende sanada rýhani aiyǵý bastalady. Qazirgi ulttyq simvoldarǵa degen erekshe kózqaras – sol úderistiń taǵy bir kórinisi.
Aiyǵýdyń mańyzdy eki komponenti bar. Birinshi – ótkenine qurmetpen, bolashaqqa úmitpen qaraityn jańǵyrǵan ult bolý. Ekinshi – ótkenniń jaraqaty úshin kináli tirilerdiń arasynan izdemeý. Rýhani jaraqat urpaqtan urpaqqa beriletini anyq, al ol jaraqatty salǵan zamandaǵy saiasi júie men rejimniń kelesi býynǵa asysýy neǵaibyl.
Muhtar SEŃGIRBAI,
saiasattanýshy
"Egemen Qazaqstan" gazeti
.jpg)
