دەم ايداپ كاۆكاز بارىپ, ونداعى اعايىنمەن جاقىن ارالاسقاندا, ەزەربايجاندار مەن ارميانداردىڭ ۇلتشىلدىق «دەرتٸنە» شالدىققانىن بايقادىق. قيت ەتسە تٸلدٸ, جەردٸ, تاريحتى ايتىپ قىزىلكەڭٸردەك بولىپ شىعا كەلەتٸن ولاردىڭ تايتالاسى اقىر سوڭىندا قاراباق قاسٸرەتٸنە بارىپ تٸرەلەتٸن. ەزەربايجاندار تٸپتٸ باسقاسىن قويىپ, دولما تاعامىن دا, كاۆكاز بيٸن دە «ٶزٸمٸزدٸكٸ» دەپ قىزعىشتاي قوريدى, ەجەلدەن بٸتە قايناسقان ايماقتا ٶنەردٸڭ دە, تاعامنىڭ دا ارالاس-قۇرالاستىقتىڭ ارقاسىندا ورتاق قۇندىلىققا اينالىپ كەتكەنٸن دەلەلدەمەك بولساڭ, داۋعا قالدىم دەي بەر. تەك گرۋزيندەر عانا مۇنداي ٶرەكپٸگەن ەموتسيونالدىق داۋ-دامايدان وقشاۋ قالا بەرەدٸ.
جاقىندا اماندا كانيدٸڭ «مەدەني جاراقات, جازىلۋ جەنە قايتا تٸرٸلگەن ەتنوستار» (Amanda Kearney, «Cultural wounding, healing and emerging ethnicities») ەڭبەگٸمەن تانىسىپ, وسى قۇبىلىستىڭ جاي-جاپسارىنا قانىققانداي بولدىم. «مەدەني جاراقات» دەگەن جاي ابستراكتٸلٸ ۇعىم ەمەس, ناقتى عىلىمي دەلەلدەرمەن تۇجىرىمدالعان قۇبىلىس بولىپ شىقتى. اۆتور اۆستراليياداعى ابوريگەندەر مەن برازيليياداعى قارا نەسٸلدٸلەردٸ زەرتتەپ, ولاردىڭ بويىنداعى مەدەني جاراقاتتى سيپاتتاعاندا, بٸزبەن كٶپ ۇقساستىقتى بايقادىم.
بٸراق «ٶز جەرٸمٸزدە ٷندٸستەردٸڭ كٷيٸن كەشتٸك» دەگەن تاپتاۋرىن ويدى قايتالاعىم كەلٸپ تۇرعان جوق. قۇدايعا شٷكٸر, جاراقات العان ۇلت دەرتٸنەن ايىعادى جەنە قازاق ۇلتىنىڭ بويىندا سول ايىعۋدىڭ بٸراز بەلگٸلەرٸ بار.
«مەدەني جاراقات دەگەن – مەدەنيەتتٸڭ فيزيكالىق, ەموتسييالىق, رۋحاني جەنە يدەولوگييالىق تۇرعىدان ٷزٸلۋٸ نە شابۋىلعا ۇشىراۋى», دەيدٸ ا.كيرني. ياعني, بەلگٸلٸ بٸر مەدەنيەت پەن سول مەدەنيەتتٸڭ يەلەرٸن جانىشتاۋ ماقساتىندا ولارعا زاۋال كەلتٸرۋ, زورلىق-زومبىلىق جاساۋ.
مەدەني جاراقات تەك گەنوتسيد, ەتنوستىق تازالاۋ, جاپپاي زورلىق-زومبىلىق, بوستاندىعىنان ايىرۋ سيياقتى بەلگٸلٸ ەدٸستەرمەن عانا جٷرمەيدٸ. حالىقتى بٸرٸكتٸرٸپ, ولاردىڭ ەتنوستىق بٸرەگەيلٸگٸن ساقتاپ تۇرعان ەلەۋمەتتٸك بايلانىستاردى ٷزۋ, ستيگماتيزاتسييا, ۇيالتۋ, كەمسٸتۋ, كەدەيشٸلٸككە ۇشىراتۋ, بوستاندىعىنان ايىرۋ تەسٸلدەرٸ دە ۇلتتىڭ رۋحىن ەلسٸرەتەدٸ.
ەشقانداي دا جاپا شەكپەگەن ادامنىڭ ٶز ۇلتى العان جاراقاتتى سەزٸنۋٸ مٷمكٸن بە? ادام ۇلتىنا رۋحاني تۇرعىدان نەعۇرلىم جاقىن بولعان سايىن ەلگٸ جاراقاتتى سوعۇرلىم قاتتى سەزٸنەدٸ, دەيدٸ اۆتور. ونىڭ ٷستٸنە, مەدەني جاراقات العان ۇلتتىڭ ۇرپاعى «اۋرۋىنان» جازىلعانشا جاسقانشاق بولادى.
جاراقاتىن جازاتىن ۇلتتا بۇلقىنىس باستالادى, ولار ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن تٷگەندەپ, بٸرەگەيلٸگٸنٸڭ بٷلٸنگەن اتريبۋتتارىن قالپىنا كەلتٸرۋگە كٶشەدٸ. ويانۋ كەزەڭٸندە ولاردىڭ تىم قىزبالىققا سالىنىپ, ارتىق كەتۋٸ دە ىقتيمال. بۇل جاعدايدا حالىقتىڭ تەك ٶتكەننٸڭ قاسٸرەتٸنە بايلانىپ قالماي, بولاشاققا جارقىن ٷمٸتپەن قاراعانى جٶن.
جاراقات سالعان ۇلتتان كەشٸرٸم سۇراتۋ, ەسكە الۋ كٷندەرٸن بەلگٸلەۋ, اقيقات كوميسسييالارىن قۇرۋ – مۇنىڭ بارلىعى ايىعۋ ٷدەرٸستەرٸنٸڭ اتريبۋتتارى عانا. جارادان جازىلۋ ٷشٸن ۇلت ٶتكەننٸڭ قاسٸرەتٸن بٷگٸنگٸ تاۋقىمەتٸمەن بايلانىستىرماي, ونى تەك ٶتكەننٸڭ ساباعى دەپ قابىلداۋعا ٷيرەنۋٸ كەرەك. بۇل تۇرعىدا جەكە ادامنىڭ پسيحولوگييالىق جاراقاتى مەن ۇلتتىڭ مەدەني جاراقاتىن ەمدەۋدٸڭ جولدارى ٶتە ۇقساس بولىپ شىعادى. سوندىقتان ا.كيرني مەديتسينالىق, پسيحولوگييالىق ەڭبەكتەرگە كٶپ سٷيەنەدٸ.
ەگەر ۇلت «قازٸرگٸ قيىندىعىم ٶتكەن قاسٸرەتتٸڭ سالدارى ەمەس» دەگەن ويعا ۇيىپ, ٶتكەن تاريحىنا سالقىندىلىقپەن ٷڭٸلسە جەنە بٸرەگەيلٸگٸنٸڭ جارالانعان تۇستارىن بٸرتٸندەپ قالپىنا كەلتٸرۋگە كٶشسە, وندا ونىڭ دەرتتەن ايىعا باستاعانى.
قازاق ۇلتى كەڭەس وداعى كەزٸندە العان جاراقاتىنان ايىعۋ ٷدەرٸستەرٸن باستادى ما? مەنٸڭشە, بۇل ٷدەرٸس 1986 جىلى جەلتوقسان وقيعاسىنان باستالدى. قىزىل قىرعىن مەن قۋعىن-سٷرگٸننٸڭ, اشارشىلىق پەن الاشوردانىڭ, تىڭ يگەرۋدٸڭ اقيقاتى تولىق اشىلىپ, كٶپشٸلٸككە جەتكەندە سانادا رۋحاني ايىعۋ باستالادى. قازٸرگٸ ۇلتتىق سيمۆولدارعا دەگەن ەرەكشە كٶزقاراس – سول ٷدەرٸستٸڭ تاعى بٸر كٶرٸنٸسٸ.
ايىعۋدىڭ ماڭىزدى ەكٸ كومپونەنتٸ بار. بٸرٸنشٸ – ٶتكەنٸنە قۇرمەتپەن, بولاشاققا ٷمٸتپەن قارايتىن جاڭعىرعان ۇلت بولۋ. ەكٸنشٸ – ٶتكەننٸڭ جاراقاتى ٷشٸن كٸنەلٸ تٸرٸلەردٸڭ اراسىنان ٸزدەمەۋ. رۋحاني جاراقات ۇرپاقتان ۇرپاققا بەرٸلەتٸنٸ انىق, ال ول جاراقاتتى سالعان زامانداعى ساياسي جٷيە مەن رەجٸمنٸڭ كەلەسٸ بۋىنعا اسىسۋى نەعايبىل.
مۇحتار سەڭگٸرباي,
ساياساتتانۋشى
"ەگەمەن قازاقستان" گازەتٸ
.jpg)
