1965 jyly Singapýr Malaiziiadan bólinip ketti. Osy sátten bastap, sońǵy 30 jyl ishinde Singapýr búkil álem boiynsha keremet nátijelerge qol jetkizdi. Singapýrdyń Premer-Ministri Li Kýan Iu osy úderisterdi 1990 jylǵa deiin eldiń premer-ministri bolǵanǵa deiin sátti júrgizdi jáne onyń nátijelerdiń arqasynda – Singapýr - tórtinshi Shyǵys Aziia jolbarystarynyń qataryna endi. Bul rette 1960-1990 jyldarda eń jyldam ekonomikalyq ósýdi kórsetken aziialyq aimaqtyń tórt elin ataýǵa bolady: Singapýr, Gonkong, Ońtústik Koreia jáne Taivan.
Kedei eldiń premer-ministriniń aldynda paida bolǵan basty suraq: "aqshany qaida alýǵa bolady?". Li Kýan Iu London ekonomika mektebin úzdik bitirdi jáne biznesmender siiaqty oilady. Iaǵni, eń birinshi investorlardy tabý kerek ekenin jaqsy túsindi. Alaida Singapýr jer men resýrstar boiynsha qazir de jaqsy emes ekeni belgili. Biraq bul Singapýrdyń órkendeýine kedergi bolmady.
Li Kýan Iu áleýetti investorlardyń ótinishi boiynsha jaýap izdedi. Ol salyqtyq jáne eksporttyq jeńildikterdi, logistika turǵysynan yńǵaily, eldiń ornalasýyna, arzan jumys kúshine, memleket tarapynan eshqandai qysym jasalmai kásipkerlikti jyldam bastaýǵa barynsha kómek kórsetýdi usyndy. Li Kýan Iu jemqorlyqty aiamaityn kúresti bastady.
Úkimet áleýetti investorlardyń pýlyn qurdy. Onda birinshi jeliler transulttyq korporatsiialarmen, negizinen AQSh-tan alyndy. Árbir korporatsiiada jeke menedjer jumys jasady. Li Kýan Iu olardy joǵary deńgeidegi satylym mamandaryna basty mindetterin júktedi: Singapýr biligi «klientke» usynysyn berý, qyzyǵýshylyqty barynsha qanaǵattandyrý, klienttiń qyzyǵýshylyǵyn týdyrǵan kez-kelgen aqparatty keshiktirmei qamtamasyz etý. Maqsat - kem degende kóp «klienttiń» elge kelýi. Singapýrda álemdik kóshbasshylardyń birine ainalǵan elektronika salasynyń negizin qalaǵan investorlar boldy.
Sheteldik investorlardyń Singapýrǵa kelýimen jergilikti óndirýshiler úshin problemalar bastaldy. Li Kýan Iu sýbsidiiasyz jumys istei almaityndardy qoldaýdyń keregi joq dep sheshti. Ásirese, qorǵanys kedendik bajdarǵa qatysty másele paida boldy. Sheteldik avtokólikterge arnalǵan kedendik tarifterdi Singapýr úkimeti kótergen joq, al jergilikti avtokólik zaýytty sondai tarifterdi engizýdi talap etti. Bul máseleni durys sheshýde «Mersedes Bents» kompaniiasynyń qarjy direktorynyń pikiri basty faktor boldy. Ol Li Kýan Iu-ge jergilikti avtokólik zaýyty osyndai sýbsidiialardy árdaiym qajet etetinin jáne Singapýr ekonomisyn men onyń biýdjetine ker áserin tigizetinin aitty.
Jergilikti avtokólik zaýytyna álemdik giganttarmen básekeles bolý múmkindik bolmady, ol bankrotqa ushyrady. Jergilikti óndirýshilerdiń tońazytqyshtary men teledidarlary da sondai kúige tústi.
Singapýr perspektivasy bar kásiporyndardy jáne básekege qabiletti damýǵa jaǵdai jasady.
Investitsiialyq saiasattyń arqasynda memleket biznesten áldeqaida kóp bolatyn áleýmettik mindettemelerdiń máselesin sheshti. Bosatylǵan jumysshylar jergilikti jumys berýshige qaraǵanda jii tartymdy jaǵdailardy usynatyn investorlarǵa jumysqa attandy. Investorlardyń kəsiporyndary kóbirek tabys ákeldi jəne kóbirek salyq tóledi.
Singapýrda investorlarǵa qosymsha jeńildik - tómen salyq. Basqa eldermen salystyrǵanda búgingi tańda Singapýrda eń tómen salyq bar. Bizneste eń kóp salyqtyq júkteme - 27,1%. Reseide bul kórsetkish - 47%, Ulybritaniiada - 32%.
Li Kýan Iu Úkimet jumysynyń basynan bastap, zańǵa jáne onyń aldyndaǵy barlyq mindetterin qadaǵalap otyrdy. Singapýr zań shyǵarý júiesin britandyq koloniia bolǵan kezden bastap ielendi.
Li Kýan Iu aǵylshyn tilinde sóileitin qytai tili otbasynda ósti, aǵylshyn mektebin bitirdi jáne britandyq mádenietpen tárbielendi. Kembridj ýniversitetinde alǵan ekinshi bilim – zań bilimi boldy. Britandyq dástúr - zańdy qurmetteý jáne onyń aldyndaǵy teńdik. Sondyqtan Li Kýan Iu Ulybritaniia biliginen muraǵa qalǵan quqyqtyq júiedegi qyzmetkerlerden basqa eshteńe ózgergen joq. Ol jemqorlyq, paraqorlyq jáne urlyqpen aiaýsyz kúres júrgizdi.
Tipti, Li Kýan Iu ózi bilik basynda bolǵan kezde " biligin teris paidalanǵan" dep kúdiktengende de, jumysyn ýaqytsha toqtatyp, qyzmetin tekserýge táýelsiz komissiia qurýdy usynǵan. Komissiia eshqandai zań buzýshylyq tappady.
«Singapýrdyń tarihy: úshinshi álemnen birinshige deiin» memýarynda Li Kýan Iu Aziiadaǵy jemqorlyq dástúrdiń ǵasyrlar boiy damyp kele jatqanyn atap kórsetedi. Búgingi kúni Singapýr jemqorlyqtyń minimaldy deńgeii tirkelgen ondaǵan memlekettiń qatarynda. Singapýr bul másele boiynsha Shvetsiia, Niderlandy, Kanada, Ulybritaniia jáne Germaniia sekildi elderdi artta qaldyryp otyr.
Ońtústik-Shyǵys Aziia elderiniń problemalarynyń biri – triadalar (uiymdasqan qylmystyq toptar) dep atalatyn mafiia toptary. Kezinde olardyń Singapýrdyń ómirinde róli zor bolatyn edi. Singapýr biligi jergilikti triadalardy qurtyp jiberdi, endi elde osyndai problema joq. Singapýrdyń tájiribesi kórsetkendei, jalpy sybailas jemqorlyq pen mafiianyń kúshi sabyndy kópirshik sekildi jarylyp ketedi. Singapýrda biznestiń biryńǵai erejeleri boiynsha, barlyq nárse teń jáne barlyq jerde birdei ekenin kórsetti. Eger kásipkerdiń bedeldi adammen bailanysy bar bolsa, bul jaǵdai bizneske eshqandai kómegin tigizbeýi kerek.
Kez kelgen memleket úshin onyń barlyq azamattary kásipkerlikke arnalǵan qyzmetkerler siiaqty. Memleket olarǵa jumyskerge qaraǵanda biznesten áldeqaida kóp jaýapkershilik júkteidi. Eń bastysy - kompaniia qyzmetkerleri siiaqty, azamattardyń motivatsiiasy qajet.
Singapýrlyq áleýmettik pakette qol jetimdi bilim, meditsinalyq kómek, turǵyn úi, laiyqty, qaýipsiz kárilik jáne t.b. jaǵdailar qarastyrylǵan.
Li Kýan Iu premer-ministr qyzmetinen ketse de, úkimette báribir óz jumysyn jalǵastyrdy. Ol 2015 jyly qaitys boldy.
Ár biznesmenniń, onyń qaitys bolǵan kezinde, ómir boiǵy tabysynyń kórsetkishi bolady eken. Li Kýan Iu týraly ondai derekter joq. Li Kýan Iu úshin basty kórsetkish - ol qaitys bolǵanda Singapýrdyń qandai jaǵdaida qalǵany bolsa kerek.
Kerimsal Jubatqanov,
tarih ǵylymnyń kandidaty, Qazaq-Orys Halyqaralyq Ýniversitetiniń dotsenti.
Uqsas jazbalar:
