Qytailar ózderin Hanzý (汉族) nemese Hanrin (汉人) deidi. Memleket ataýyn Juń Hýa (中华), memleket shekarasy ishindegi xalyqty Hýa Rin (华人), shekaradan belgili sebeptermen shetelge qonystanǵan qytailyq qandastaryn Hýa Chiiao (华侨) deidi. Ulttyń arǵy túp-tuqiianyn Hýa Shiia (华夏) deidi. Qytaida Hýa Shiia degen ulttyq bank (华夏银行) de, Hýa Chiiao deitin ýniversitet (华侨大学) de bar. Bundai ulttyq uran men birigýge shaqyratyn ideialogiialyq baǵyttar qytaida 19-ǵ sońynda qalyptasa bastady. Qytaidyń shetelde bilim alǵan ziialylary memleket pen ultty Manjurlardyń biliginen bólip alyp múlde basqa sapalyq deńgeidegi jańasha ult pen ulttyq memleket jasaýdy kózdedi. Sodan bergi júz jyldan astam ýaqytta qytaida ulttyq birińǵailaný iaǵni qytai globalzatssiiasy óte tez jyldamdyqpen júrgizilip jatyr. Qytai xalqy - júzden astam tarixi ulttardyń toǵysý barysynan paida bolǵan. Sondyqtan birińǵai ulttyq tutastyq bolmaidy, aimaqtyq-aýmaqtyq aiyrmashylyqtar saqtalǵan. Sonshalyq aiyrmashylyq saqtalsa da ózderin qytai sezinedi ári taǵdyryn qytaimen tike bailanystyrady. Sonymen biz "ózderin qytai sezinip júrgen" bizdiń Túrki (突厥), Ǵun (匈奴/胡人) ata-babamyz týraly azdap sóz qozǵap olardyń búgingi qytai xalqyna jasaǵan yqpaly týraly az-kem aqtaryp shyqpaqshymyz.
Aktsent*
Qytai eli eki myńnan astam aktsenti bar óte tańǵajaiyp memleket. Qytaida "qytai qorǵany" atanǵan uzyn qamaldyń tústik óńirinde jalǵamaly tilder tobyna jatatyn qytai tili bar. Negizinde qytai tili túbirden qoparylmaly tilder kategoriiasyna jatady, al qytai qamaly mańyndaǵy jalǵamaly tilder júiesimen sóileitin qytailar qaidan paida bolǵan degen suraq týyndaidy... Olar Ǵundar men Túrkilerdiń urpaqtary. búgingi Sibir men Muńǵoliia dalasynan belgili sebeptermen neshe on myńdap qytai qorǵany salynǵan óńir men Sary dáriia alabyna irge tepken. Kúni búgin olar ózderin qytai sezinse de túp-tuqiiandarynyń kóshpeli Ǵundar men Túrkiler ekenin biledi. Osyndaida qosa ketý kerek bir máseleni, Túrki-qytai tiline ortaq neshe júzdegen sózder bar.
Máńgi- Ýán Gý (万古)
Qudyq- Hý Tuń (胡同)
ShAŃyraq/ChAŃyraq- Chýań (窗)
Bitik- Bi (笔)
Zýlaý, zymyraý- Zoý (走)
Sý- Shýi/Súi (水)
Shái- Cha Ie (茶叶)
t.b
Ǵularsha nemese Túrkilershe kiiný*
Ǵularsha kiiný degen ataý Tań tarixyn (唐朝) oqysańyz arnaiy oqytylatyn jeke dara taraý sanalady. Buny Túrki globalzatssiianyń qytaidaǵy kórinisi dep aitsaq da bolady. Basyna tymaq kiip, atqa minip qylysh pen sadaq asyný eń úlken mártebe sanalǵan. Ǵularsha kiinýge qatysty birqansha sýretterdy salyp qoidym, kórińizder.
Mýzyka áýeni jáne mýzyka aspaptary*
Búgingi qytaidyń teristik betkeiindegi ulttyq áýender, xalyq áýenderi, dástúrli mýzykalarynda Ǵundar men Túrkilerdiń yqpaly tunyp tur. Mýzyka áýezinen sheksiz sulý tabiǵat, ǵashyqtyq jyrlar, dalanyń qońyr áýenderi t.b bizben ortaq qubylystar esip turady. Sybyzǵy, syrnai, dombyra, qobyz, jetigen men sherterge úlgiles, bitim sulbasy tulǵalas birmunsha mýzyka aspaptary bar. Sonymen birge qytai ádebietine úlken ózgeris ákelgen aqyndar men aýdarmashylardyń kóbi Ǵundar men Túrkiler.
Áskeri qosyn*
Qytai tarixynda áskeri bilik te, áskeri qosyn da tipti áskeri jabdyq ataýlynyń bári Ǵundar men Túrkilerden barǵan. Soǵysqa baptalatyn attar, at ábzelderi men soǵys jasaqtary kietin saýyt-saimandar bútkildei Ǵundar men Túrkilerden alynǵan. Túrkilershe dýylǵa saýyt kiip, túrkilershe at ábzelderin jasaqtaý eń úlken qudirettiliktiń belgisi sanalǵan.
Eldeç Orda
