قىتايلار ٶزدەرٸن حانزۋ (汉族) نەمەسە حانرٸن (汉人) دەيدٸ. مەملەكەت اتاۋىن جۇڭ حۋا (中华), مەملەكەت شەكاراسى ٸشٸندەگٸ xالىقتى حۋا رٸن (华人), شەكارادان بەلگٸلٸ سەبەپتەرمەن شەتەلگە قونىستانعان قىتايلىق قانداستارىن حۋا چيياو (华侨) دەيدٸ. ۇلتتىڭ ارعى تٷپ-تۇقييانىن حۋا شييا (华夏) دەيدٸ. قىتايدا حۋا شييا دەگەن ۇلتتىق بانك (华夏银行) دە, حۋا چيياو دەيتٸن ۋنيۆەرسيتەت (华侨大学) دە بار. بۇنداي ۇلتتىق ۇران مەن بٸرٸگۋگە شاقىراتىن يدەيالوگييالىق باعىتتار قىتايدا 19-ع سوڭىندا قالىپتاسا باستادى. قىتايدىڭ شەتەلدە بٸلٸم العان زييالىلارى مەملەكەت پەن ۇلتتى مانجۇرلاردىڭ بيلٸگٸنەن بٶلٸپ الىپ مٷلدە باسقا ساپالىق دەڭگەيدەگٸ جاڭاشا ۇلت پەن ۇلتتىق مەملەكەت جاساۋدى كٶزدەدٸ. سودان بەرگٸ جٷز جىلدان استام ۋاقىتتا قىتايدا ۇلتتىق بٸرٸڭعايلانۋ ياعني قىتاي گلوبالزاتسسيياسى ٶتە تەز جىلدامدىقپەن جٷرگٸزٸلٸپ جاتىر. قىتاي xالقى - جٷزدەن استام تاريxي ۇلتتاردىڭ توعىسۋ بارىسىنان پايدا بولعان. سوندىقتان بٸرٸڭعاي ۇلتتىق تۇتاستىق بولمايدى, ايماقتىق-اۋماقتىق ايىرماشىلىقتار ساقتالعان. سونشالىق ايىرماشىلىق ساقتالسا دا ٶزدەرٸن قىتاي سەزٸنەدٸ ەرٸ تاعدىرىن قىتايمەن تٸكە بايلانىستىرادى. سونىمەن بٸز "ٶزدەرٸن قىتاي سەزٸنٸپ جٷرگەن" بٸزدٸڭ تٷركٸ (突厥), عۇن (匈奴/胡人) اتا-بابامىز تۋرالى ازداپ سٶز قوزعاپ ولاردىڭ بٷگٸنگٸ قىتاي xالقىنا جاساعان ىقپالى تۋرالى از-كەم اقتارىپ شىقپاقشىمىز.
اكتسەنت*
قىتاي ەلٸ ەكٸ مىڭنان استام اكتسەنتٸ بار ٶتە تاڭعاجايىپ مەملەكەت. قىتايدا "قىتاي قورعانى" اتانعان ۇزىن قامالدىڭ تٷستٸك ٶڭٸرٸندە جالعامالى تٸلدەر توبىنا جاتاتىن قىتاي تٸلٸ بار. نەگٸزٸندە قىتاي تٸلٸ تٷبٸردەن قوپارىلمالى تٸلدەر كاتەگوريياسىنا جاتادى, ال قىتاي قامالى ماڭىنداعى جالعامالى تٸلدەر جٷيەسٸمەن سٶيلەيتٸن قىتايلار قايدان پايدا بولعان دەگەن سۇراق تۋىندايدى... ولار عۇندار مەن تٷركٸلەردٸڭ ۇرپاقتارى. بٷگٸنگٸ سٸبٸر مەن مۇڭعولييا دالاسىنان بەلگٸلٸ سەبەپتەرمەن نەشە ون مىڭداپ قىتاي قورعانى سالىنعان ٶڭٸر مەن سارى دەرييا الابىنا ٸرگە تەپكەن. كٷنٸ بٷگٸن ولار ٶزدەرٸن قىتاي سەزٸنسە دە تٷپ-تۇقيياندارىنىڭ كٶشپەلٸ عۇندار مەن تٷركٸلەر ەكەنٸن بٸلەدٸ. وسىندايدا قوسا كەتۋ كەرەك بٸر مەسەلەنٸ, تٷركٸ-قىتاي تٸلٸنە ورتاق نەشە جٷزدەگەن سٶزدەر بار.
مەڭگٸ- ۋەن گۋ (万古)
قۇدىق- حۋ تۇڭ (胡同)
شاڭىراق/چاڭىراق- چۋاڭ (窗)
بٸتٸك- بي (笔)
زۋلاۋ, زىمىراۋ- زوۋ (走)
سۋ- شۋي/سٷي (水)
شەي- چا يە (茶叶)
ت.ب
عۇلارشا نەمەسە تٷركٸلەرشە كيٸنۋ*
عۇلارشا كيٸنۋ دەگەن اتاۋ تاڭ تاريxىن (唐朝) وقىساڭىز ارنايى وقىتىلاتىن جەكە دارا تاراۋ سانالادى. بۇنى تٷركٸ گلوبالزاتسسييانىڭ قىتايداعى كٶرٸنٸسٸ دەپ ايتساق دا بولادى. باسىنا تىماق كيٸپ, اتقا مٸنٸپ قىلىش پەن ساداق اسىنۋ ەڭ ٷلكەن مەرتەبە سانالعان. عۇلارشا كيٸنۋگە قاتىستى بٸرقانشا سۋرەتتەردى سالىپ قويدىم, كٶرٸڭٸزدەر.
مۋزىكا ەۋەنٸ جەنە مۋزىكا اسپاپتارى*
بٷگٸنگٸ قىتايدىڭ تەرٸستٸك بەتكەيٸندەگٸ ۇلتتىق ەۋەندەر, xالىق ەۋەندەرٸ, دەستٷرلٸ مۋزىكالارىندا عۇندار مەن تٷركٸلەردٸڭ ىقپالى تۇنىپ تۇر. مۋزىكا ەۋەزٸنەن شەكسٸز سۇلۋ تابيعات, عاشىقتىق جىرلار, دالانىڭ قوڭىر ەۋەندەرٸ ت.ب بٸزبەن ورتاق قۇبىلىستار ەسٸپ تۇرادى. سىبىزعى, سىرناي, دومبىرا, قوبىز, جەتٸگەن مەن شەرتەرگە ٷلگٸلەس, بٸتٸم سۇلباسى تۇلعالاس بٸرمۇنشا مۋزىكا اسپاپتارى بار. سونىمەن بٸرگە قىتاي ەدەبيەتٸنە ٷلكەن ٶزگەرٸس ەكەلگەن اقىندار مەن اۋدارماشىلاردىڭ كٶبٸ عۇندار مەن تٷركٸلەر.
ەسكەري قوسىن*
قىتاي تاريxىندا ەسكەري بيلٸك تە, ەسكەري قوسىن دا تٸپتٸ ەسكەري جابدىق اتاۋلىنىڭ بەرٸ عۇندار مەن تٷركٸلەردەن بارعان. سوعىسقا باپتالاتىن اتتار, ات ەبزەلدەرٸ مەن سوعىس جاساقتارى كيەتٸن ساۋىت-سايماندار بٷتكٸلدەي عۇندار مەن تٷركٸلەردەن الىنعان. تٷركٸلەرشە دۋىلعا ساۋىت كيٸپ, تٷركٸلەرشە ات ەبزەلدەرٸن جاساقتاۋ ەڭ ٷلكەن قۇدٸرەتتٸلٸكتٸڭ بەلگٸسٸ سانالعان.
Eldeç Orda
