"Aldaǵy ýaqytta Qytaidan qansha qazaq kelýi múmkin?.."

"Aldaǵy ýaqytta Qytaidan qansha qazaq kelýi múmkin?.."

Qazir qytaida 1.5 million hám 2 million ainalasynda qazaq bar desek, aldaǵy ýaqytta sonyń uzasa shamamen 500 myńdaiy ǵana Qazaq eline oralady. Men bul 500 myńdaiy dep uialǵanymnan, memleketshil jandardyń kóńiline sý seppeiin dep oilaǵanymnan kóbeitip aityp otyrmyn. Al, qalǵan 1 million nemese odan da kóp qazaq áli de bolsa qytaida turmys-tirshiligin jalǵastyra beredi.

1991-jyldan soń Qazaqstanǵa oralǵan Qytai qazaqtarynyń uzyn sany uzasa 200 myńnyń ainalasy ǵana eken. Olar kimder:

* Ultshyl Jastar; 
* Ultshyl Ziialylar; 
* Týysshyldar (1955-1962jj Sábetke qashqandardyń týystary); 
* Stýdentter (oqýǵa túskender); 
*Qarapaiym jandar (malshy, eginshi);

Qytaidan osyndai bir býyn urpaq iriktelip ketip qalǵandyqtan olardyń qytaidaǵy ornyn qytai men uiǵyr jastary, ziialylary basyp ketti. Al, qytai qazaqtarynda sol úńireigen ketiktiń ornyn tolyqtyrý protsessi ǵana júrildi de, ary qarai kemeldený, ulǵaiý, irilený úrdisi toqtap qaldy. Qytai qazaqtarynyń ult retinde tolysyp, óte mańyzdy qadamdarǵa bara alǵan kezeńi 1978-1998 jj arasy (nebári 20 jyl). Al, 1978-ge deiingi tarihy qara túnek zaman boldy (kommýnistik júie ornaǵannan keiingi dáýirdi aitam).

*1949-1954 jj arasy - Ulttyq Avtonomiia qurý jolyndaǵy talas kezeń; 
*1954-1958 jj arasy - taptyq jáne jergilikti ultshyl kadrlarmen kúres dáýiri; 
*1958-1962 jj arasy - asharshylyq pen qýǵyn-súrgin dáýiri; 
*1962-1978 jj arasy -órkeniettiń joǵalý dáýiri;

Osy tórt úlken qiyn kezeńnen aman ótken Qytai qazaqtarynyń es jiiý, ult retinde óz-ózine kelý kezeńi 1978-den soń bastaldy, durysy 1984-ten bastap jurt bolyp kóterildi: joǵalǵan tabyldy, azaiǵan kóbeidi, sondai bir erkin demokratiiamen qaýyshqan kezeń boldy. Ulttyń demografiialyq kórsetkishi sharyqtap, millionnan asqan kezeńi osy mezgil-di. Shetelmen barys-kelis jiiledi, tipti sol kezderi alystaǵy Túrkiia qazaqtarymen barys-kelis kúsheiip, qudandaly súiek jańǵyrýlar oryn alyp jatty. Ult endi-endi es jiyp ádebietten mádenietke, ulttyq sana men ult aldyndaǵy mindetterge jańǵyryp jatqanda 1991-jyly Qazaq Eli táýelsiz el boldy. Sonymen endi-endi tolysyp ulǵaiyp, qanaty qataiyp qytaidyń elitasynan oryn ala bastaǵan kezde, isi qazaqtyń nazary tek qana Qazaqstanǵa aýdy. Elge kósh bastaldy. Qytaidaǵy ultshyl qazaq ziialylary Pekin, Úrimji, Altai, Sháýeshek, Qulja jáne Kúitin siiaqty qytai qazaǵy úshin jan tamyrǵa ainalǵan iri shaharlardaǵy jumystaryn tastap, bir-aq kúnde bir tal shabadanymen elge tartty (aýdan, aýyldy aitpai-aq qoiaiyn). Shyny kerek, biraz mekemedegi qazaqtyń orny bosap ógeisip ketti. Sol kezde qytai ultshyldary ishtartyp qaldy, onyń sońy qazaqty mańyzdy, joǵary jumysqa qoimaý, ósirmeý, almaý saiasatyn bastady (qazaq báribir eline ketedi dep sanady).

Já, qaramaqqa búkil qytai qazaǵy Qazaqstanǵa aǵylǵandai sezilgenmen, 25 jyldan beri (1992-1993) 200 myńdaiy ǵana Qazaqstan azamaty atana bildi. Al, qalǵan bir jarym million Qazaq jurt jańalanǵan joq. Biz qyzyqpyz, jalań túrde Qazaqstanǵa oralǵan qazaqty eseptep nemese solardyń Qazaqstandaǵy túitkilderin jyrlap júre berippiz de qytaida qanshasy qaldy, olardyń áleýmettik, saiasi, ekonomikalyq jáne geo-strategiialyq aqýaly qandai, ne kúi keship jatyr, kóshken eldyń yqpaly olarǵa qalai áser etýde degendei ǵylmi suraqqa (áleýmettanýǵa) durys izdenis pen jaýap tappappyz. Syńar ezý qazaq kele berse eken dei berippiz. Bizdiń ornymyzda bir jóiit ne bolmasa frantsýz, eemis bolǵanda báriniń ǵylmi ólshemin (grafikasyn) jasaityn edi. Mysaly:

*Qanshasy oraldy, qanshasy qaldy?; 
*Kelgen qazaqtyń basty problemasy men qalǵan qazaqtyń naqty problemasy; 
*Kelip alǵandar qalyp qoiǵandarǵa, qalyp qoiǵandar kóship ketkenderge qalai yqpal etip jatyr?; 
*Naqty kóship kelýshiler (jas, oqyǵan, ónerli, malshy, diqan, tb); 
*Qalýshylar (jas, oqyǵan, ónerli, malshy, diqan, tb);
*Kóship kelýshilerdiń naqty qandai, qai salada, qandai múmkindigi bar?; 
*Kóship kelmegender qandai salada, shekteýli me, qaǵytpa bar ma? Dárejesi (barlyq saladaǵy orny); 
*Kóship kelýshilerdiń ósimi; 
*Kóshpegenderdiń ósimi (ósý-toqyraý); 
*Kóshkender men kóshpei qalyp qoiǵandar arasyndaǵy bailanys (týys, dos, qudandaly, tb) nemese bailanystyń shydamy (uzaq ýaqyt, qysqa ýaqyt, úziledi); 

Endi, osy bir kúrdeli barysty ótkerip, alda Qytai qazaǵynan kóshtiń bastalýyn kútip jatyrmyz. Menińshe aldaǵy ýaqytta esik ashylsa, eki el arasynyń jaǵdaiy jaqsara berse, keletin eldiń uzyn qarasy 500 myńdai ǵana bolady. Bul da sozyp-sozyp shyǵarǵan sanaiǵaǵym. Olar kimder:

*Saiasi jáne rýhani qysymnan qashqandar; 
* Ultshyl jastar; 
*Týysshyldar; 
*Ziialy qaýym ókilderi; 
*Orta jáne shaǵyn biznesmender; 
*Stýdentter;

Osyndai sanattaǵy azamattar oralady jáne sany da millionǵa barmaidy. Qalǵan 1 nemese 1.5 million Qazaq úshin ne isteý kerek. Meniń jeke pikirimshe, tórt eldiń qazaǵyn túp-tamyrymen kóshirip alýǵa bolmaidy. Olar:

*Mońǵoliia; 
*Qytai; 
*Resei; 
*Ózbekstan;

Osy tórt elden keletin qazaqqa barlyq jeńildikti jasap qabyldaý kerek, biraq túbegeiili jáne túp-tamyrymen emes. Sebebi, osy elderden sońǵy bir qazaq qalǵansha kóship keledi deý - múmkin emes jáne kúlkili. Osy elderdegi qazaqtardy túp-tuqiianymen kóshirem degenshe (kelem deýshiler kele bersin) olardyń sol elde ult retinde óz-ózin ustaýyna, ózin joǵaltpaýyna jaǵdai jasaýymyz kerek. Olar qazaqtyń osy tórt eldegi tulǵalyq yqpalyn saqtap, Qazaqstandyq salmaq salyp turady. Mine, sonyń biri - Qytai qazaqtary.

Qytaidan keletin kósh alda jandanady, biraq barlyq Qazaq qoparylyp kóship kelmeidi dedik, endi qalyp qoiǵan Qazaqtarǵa ne istei alamyz:

*Ulttyq Rýhani sabaqtastyqty úzbeý; 
*Ulttyq Mádeni Sabaqtastyqty úzbeý; 
*Til-jazýdy birlikke keltirý (Álipbi, Terminjasam); 
*Aqparattyq keńistikti biriktirý (arna, radio, veb-sait, tb); 
*Ekonomikalyq múddelestikti arttyrý (saýda-biznes, qarjy, tb); 
*Senim kepildigin ornatý (dini kúshter, ekstremizm, radikal toptardan ada); 
*Qarym-qatynas kepildigin ornatý (týrist, viza, servis, til, jol, ótkel);

Osy jáne basqada múmkindikterge ie bolyp tiimdilik jasasaq, elge kóship kelýshilerge de, kóshpei sonda ómir keship jatqan aǵaiyndarǵa da tolyq tynys (tynys-tirshilik) bergen bolamyz. Jáne biri, qytaiǵa geo-strategiialyq qaýip tóndirip turǵan qytaidaǵy "Qazaq Qaýpi" máselesin de túp tamyrymen joiyp jibermei, ony óz kádemizge jarata bilgen bolamyz. Sonymen qatar Qytaidyń Ortalyq Aziiaǵa mádeni, saýda (ekonomikalyq) yqpalyn qazaqtardyń ishki-syrtqy potentsial kúshi arqyly tejep otyra alamyz. Qytai bizge áldebir ýaqyttarda ústem kelse, ol jaqtaǵy qazaqtardy qozǵap (qalai qozǵaitynymyzdy ózimiz bilemiz) óńirdegi tepe-teńdikti tejep (kontroldap) otyramyz. Bul - ári Qazaq eline tiimdi ári qytaidaǵy qazaqtarǵa da múmkindik. Biraq, bir shart bar, alys-jaqyn sheteldegi zańdy emes alyp qashpa uiymdar aralaspaýy, irtki salmaýy kerek, buǵan eki el de kepildik etýi shart.

Qazaqstannyń resmi bilik aýzynan "qytai qazaqtarynyń máselesi" degen terminniń sirek aitylýy - Qazaqstannyń úlken jeńisi! Eger, bilik óz tilimen "qazaq máselesin" aýyzǵa alsa, qytai ekinshi-úshinshi taktikaǵa aýysyp, Qazaqstandy basqa strategiialyq tuzaqqa tartatyn edi. Bul máseleni beiresmi qoǵamdyq uiymdar aýzynan aitqyzyp jáne máseleni qoǵamdyq uiymdar men jekelegen tulǵalardy alǵa shyǵaryp sheshýi - Qazaqstan biliginiń saiasi diplomatiialyq biliktiligi sanalady. Qytai bizden bundaidy kútpegen edi. Qytaidyń qalaýy - Qazaqstandaǵy bilik ókilderiniń máselege suranyp kelýi edi jáne ol kezde qytai aqsiyp bizge basqa talapty kóldeneń tartar edi. Joq, olai bolmai qoǵamdyq uiymdar máseleni tótesinen qoiyp jatyr, qytai qoǵamdyq uiymǵa ondai bultań jasap, máseleni kóldeneń tarta almaidy... Sondyqtan, bul máseleni Qazaqstanda Ádilet ministirligine tirkelgen zańdy qoǵamdyq uiymdar aralasyp kótere bergeni durys.

Alda Qytaidaǵy seń jibidi, Qytai bul máseleni sheshýge ózi múddeli bolady, óitkeni partiia men bilik ishindegi baqtalastyq bul máseleniń erte jaryqta toqtaýyna múmkindik jaratady. Qytaida múlde basqa saiasi-áleýmettik formattar ornai bastaidy. Biz Qazaq Eli sol kezde qandai strategiialyq saiasi ustanym ustaýymyzdy qazirden bastap anyqtai berýimiz kerek. Sońynda, Qytaidan nebári 500 myńdai qazaq kele alady degenim úshin oqyrmanymnan keshirim suraimyn, biraq shyndyǵy sol.

Eldes Ordanyń feisbýktaǵy jazbasynan