قازٸر قىتايدا 1.5 ميلليون ھەم 2 ميلليون اينالاسىندا قازاق بار دەسەك, الداعى ۋاقىتتا سونىڭ ۇزاسا شامامەن 500 مىڭدايى عانا قازاق ەلٸنە ورالادى. مەن بۇل 500 مىڭدايى دەپ ۇيالعانىمنان, مەملەكەتشٸل جانداردىڭ كٶڭٸلٸنە سۋ سەپپەيٸن دەپ ويلاعانىمنان كٶبەيتٸپ ايتىپ وتىرمىن. ال, قالعان 1 ميلليون نەمەسە ودان دا كٶپ قازاق ەلٸ دە بولسا قىتايدا تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸن جالعاستىرا بەرەدٸ.
1991-جىلدان سوڭ قازاقستانعا ورالعان قىتاي قازاقتارىنىڭ ۇزىن سانى ۇزاسا 200 مىڭنىڭ اينالاسى عانا ەكەن. ولار كٸمدەر:
* ۇلتشىل جاستار;
* ۇلتشىل زييالىلار;
* تۋىسشىلدار (1955-1962جج سەبەتكە قاشقانداردىڭ تۋىستارى);
* ستۋدەنتتەر (وقۋعا تٷسكەندەر);
*قاراپايىم جاندار (مالشى, ەگٸنشٸ);
قىتايدان وسىنداي بٸر بۋىن ۇرپاق ٸرٸكتەلٸپ كەتٸپ قالعاندىقتان ولاردىڭ قىتايداعى ورنىن قىتاي مەن ۇيعىر جاستارى, زييالىلارى باسىپ كەتتٸ. ال, قىتاي قازاقتارىندا سول ٷڭٸرەيگەن كەتٸكتٸڭ ورنىن تولىقتىرۋ پروتسەسسٸ عانا جٷرٸلدٸ دە, ارى قاراي كەمەلدەنۋ, ۇلعايۋ, ٸرٸلەنۋ ٷردٸسٸ توقتاپ قالدى. قىتاي قازاقتارىنىڭ ۇلت رەتٸندە تولىسىپ, ٶتە ماڭىزدى قادامدارعا بارا العان كەزەڭٸ 1978-1998 جج اراسى (نەبەرٸ 20 جىل). ال, 1978-گە دەيٸنگٸ تاريحى قارا تٷنەك زامان بولدى (كوممۋنيستٸك جٷيە ورناعاننان كەيٸنگٸ دەۋٸردٸ ايتام).
*1949-1954 جج اراسى - ۇلتتىق اۆتونومييا قۇرۋ جولىنداعى تالاس كەزەڭ;
*1954-1958 جج اراسى - تاپتىق جەنە جەرگٸلٸكتٸ ۇلتشىل كادرلارمەن كٷرەس دەۋٸرٸ;
*1958-1962 جج اراسى - اشارشىلىق پەن قۋعىن-سٷرگٸن دەۋٸرٸ;
*1962-1978 جج اراسى -ٶركەنيەتتٸڭ جوعالۋ دەۋٸرٸ;
وسى تٶرت ٷلكەن قيىن كەزەڭنەن امان ٶتكەن قىتاي قازاقتارىنىڭ ەس جييۋ, ۇلت رەتٸندە ٶز-ٶزٸنە كەلۋ كەزەڭٸ 1978-دەن سوڭ باستالدى, دۇرىسى 1984-تەن باستاپ جۇرت بولىپ كٶتەرٸلدٸ: جوعالعان تابىلدى, ازايعان كٶبەيدٸ, سونداي بٸر ەركٸن دەموكراتييامەن قاۋىشقان كەزەڭ بولدى. ۇلتتىڭ دەموگرافييالىق كٶرسەتكٸشٸ شارىقتاپ, ميلليوننان اسقان كەزەڭٸ وسى مەزگٸل-دٸ. شەتەلمەن بارىس-كەلٸس جيٸلەدٸ, تٸپتٸ سول كەزدەرٸ الىستاعى تٷركييا قازاقتارىمەن بارىس-كەلٸس كٷشەيٸپ, قۇداندالى سٷيەك جاڭعىرۋلار ورىن الىپ جاتتى. ۇلت ەندٸ-ەندٸ ەس جيىپ ەدەبيەتتەن مەدەنيەتكە, ۇلتتىق سانا مەن ۇلت الدىنداعى مٸندەتتەرگە جاڭعىرىپ جاتقاندا 1991-جىلى قازاق ەلٸ تەۋەلسٸز ەل بولدى. سونىمەن ەندٸ-ەندٸ تولىسىپ ۇلعايىپ, قاناتى قاتايىپ قىتايدىڭ ەليتاسىنان ورىن الا باستاعان كەزدە, يسٸ قازاقتىڭ نازارى تەك قانا قازاقستانعا اۋدى. ەلگە كٶش باستالدى. قىتايداعى ۇلتشىل قازاق زييالىلارى پەكين, ٷرٸمجٸ, التاي, شەۋەشەك, قۇلجا جەنە كٷيتٸن سيياقتى قىتاي قازاعى ٷشٸن جان تامىرعا اينالعان ٸرٸ شاھارلارداعى جۇمىستارىن تاستاپ, بٸر-اق كٷندە بٸر تال شابادانىمەن ەلگە تارتتى (اۋدان, اۋىلدى ايتپاي-اق قويايىن). شىنى كەرەك, بٸراز مەكەمەدەگٸ قازاقتىڭ ورنى بوساپ ٶگەيسٸپ كەتتٸ. سول كەزدە قىتاي ۇلتشىلدارى ٸشتارتىپ قالدى, ونىڭ سوڭى قازاقتى ماڭىزدى, جوعارى جۇمىسقا قويماۋ, ٶسٸرمەۋ, الماۋ ساياساتىن باستادى (قازاق بەرٸبٸر ەلٸنە كەتەدٸ دەپ سانادى).
جە, قاراماققا بٷكٸل قىتاي قازاعى قازاقستانعا اعىلعانداي سەزٸلگەنمەن, 25 جىلدان بەرٸ (1992-1993) 200 مىڭدايى عانا قازاقستان ازاماتى اتانا بٸلدٸ. ال, قالعان بٸر جارىم ميلليون قازاق جۇرت جاڭالانعان جوق. بٸز قىزىقپىز, جالاڭ تٷردە قازاقستانعا ورالعان قازاقتى ەسەپتەپ نەمەسە سولاردىڭ قازاقستانداعى تٷيتكٸلدەرٸن جىرلاپ جٷرە بەرٸپپٸز دە قىتايدا قانشاسى قالدى, ولاردىڭ ەلەۋمەتتٸك, ساياسي, ەكونوميكالىق جەنە گەو-ستراتەگييالىق اقۋالى قانداي, نە كٷي كەشٸپ جاتىر, كٶشكەن ەلدىڭ ىقپالى ولارعا قالاي ەسەر ەتۋدە دەگەندەي عىلمي سۇراققا (ەلەۋمەتتانۋعا) دۇرىس ٸزدەنٸس پەن جاۋاپ تاپپاپپىز. سىڭار ەزۋ قازاق كەلە بەرسە ەكەن دەي بەرٸپپٸز. بٸزدٸڭ ورنىمىزدا بٸر جٶيٸت نە بولماسا فرانتسۋز, ەەمٸس بولعاندا بەرٸنٸڭ عىلمي ٶلشەمٸن (گرافيكاسىن) جاسايتىن ەدٸ. مىسالى:
*قانشاسى ورالدى, قانشاسى قالدى?;
*كەلگەن قازاقتىڭ باستى پروبلەماسى مەن قالعان قازاقتىڭ ناقتى پروبلەماسى;
*كەلٸپ العاندار قالىپ قويعاندارعا, قالىپ قويعاندار كٶشٸپ كەتكەندەرگە قالاي ىقپال ەتٸپ جاتىر?;
*ناقتى كٶشٸپ كەلۋشٸلەر (جاس, وقىعان, ٶنەرلٸ, مالشى, ديقان, تب);
*قالۋشىلار (جاس, وقىعان, ٶنەرلٸ, مالشى, ديقان, تب);
*كٶشٸپ كەلۋشٸلەردٸڭ ناقتى قانداي, قاي سالادا, قانداي مٷمكٸندٸگٸ بار?;
*كٶشٸپ كەلمەگەندەر قانداي سالادا, شەكتەۋلٸ مە, قاعىتپا بار ما? دەرەجەسٸ (بارلىق سالاداعى ورنى);
*كٶشٸپ كەلۋشٸلەردٸڭ ٶسٸمٸ;
*كٶشپەگەندەردٸڭ ٶسٸمٸ (ٶسۋ-توقىراۋ);
*كٶشكەندەر مەن كٶشپەي قالىپ قويعاندار اراسىنداعى بايلانىس (تۋىس, دوس, قۇداندالى, تب) نەمەسە بايلانىستىڭ شىدامى (ۇزاق ۋاقىت, قىسقا ۋاقىت, ٷزٸلەدٸ);
ەندٸ, وسى بٸر كٷردەلٸ بارىستى ٶتكەرٸپ, الدا قىتاي قازاعىنان كٶشتٸڭ باستالۋىن كٷتٸپ جاتىرمىز. مەنٸڭشە الداعى ۋاقىتتا ەسٸك اشىلسا, ەكٸ ەل اراسىنىڭ جاعدايى جاقسارا بەرسە, كەلەتٸن ەلدٸڭ ۇزىن قاراسى 500 مىڭداي عانا بولادى. بۇل دا سوزىپ-سوزىپ شىعارعان سانايعاعىم. ولار كٸمدەر:
*ساياسي جەنە رۋحاني قىسىمنان قاشقاندار;
* ۇلتشىل جاستار;
*تۋىسشىلدار;
*زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸ;
*ورتا جەنە شاعىن بيزنەسمەندەر;
*ستۋدەنتتەر;
وسىنداي ساناتتاعى ازاماتتار ورالادى جەنە سانى دا ميلليونعا بارمايدى. قالعان 1 نەمەسە 1.5 ميلليون قازاق ٷشٸن نە ٸستەۋ كەرەك. مەنٸڭ جەكە پٸكٸرٸمشە, تٶرت ەلدٸڭ قازاعىن تٷپ-تامىرىمەن كٶشٸرٸپ الۋعا بولمايدى. ولار:
*موڭعولييا;
*قىتاي;
*رەسەي;
*ٶزبەكستان;
وسى تٶرت ەلدەن كەلەتٸن قازاققا بارلىق جەڭٸلدٸكتٸ جاساپ قابىلداۋ كەرەك, بٸراق تٷبەگەيٸلٸ جەنە تٷپ-تامىرىمەن ەمەس. سەبەبٸ, وسى ەلدەردەن سوڭعى بٸر قازاق قالعانشا كٶشٸپ كەلەدٸ دەۋ - مٷمكٸن ەمەس جەنە كٷلكٸلٸ. وسى ەلدەردەگٸ قازاقتاردى تٷپ-تۇقييانىمەن كٶشٸرەم دەگەنشە (كەلەم دەۋشٸلەر كەلە بەرسٸن) ولاردىڭ سول ەلدە ۇلت رەتٸندە ٶز-ٶزٸن ۇستاۋىنا, ٶزٸن جوعالتپاۋىنا جاعداي جاساۋىمىز كەرەك. ولار قازاقتىڭ وسى تٶرت ەلدەگٸ تۇلعالىق ىقپالىن ساقتاپ, قازاقستاندىق سالماق سالىپ تۇرادى. مٸنە, سونىڭ بٸرٸ - قىتاي قازاقتارى.
قىتايدان كەلەتٸن كٶش الدا جاندانادى, بٸراق بارلىق قازاق قوپارىلىپ كٶشٸپ كەلمەيدٸ دەدٸك, ەندٸ قالىپ قويعان قازاقتارعا نە ٸستەي الامىز:
*ۇلتتىق رۋحاني ساباقتاستىقتى ٷزبەۋ;
*ۇلتتىق مەدەني ساباقتاستىقتى ٷزبەۋ;
*تٸل-جازۋدى بٸرلٸككە كەلتٸرۋ (ەلٸپبي, تەرمينجاسام);
*اقپاراتتىق كەڭٸستٸكتٸ بٸرٸكتٸرۋ (ارنا, راديو, ۆەب-سايت, تب);
*ەكونوميكالىق مٷددەلەستٸكتٸ ارتتىرۋ (ساۋدا-بيزنەس, قارجى, تب);
*سەنٸم كەپٸلدٸگٸن ورناتۋ (دٸني كٷشتەر, ەكسترەميزم, راديكال توپتاردان ادا);
*قارىم-قاتىناس كەپٸلدٸگٸن ورناتۋ (تۋريست, ۆيزا, سەرۆيس, تٸل, جول, ٶتكەل);
وسى جەنە باسقادا مٷمكٸندٸكتەرگە يە بولىپ تيٸمدٸلٸك جاساساق, ەلگە كٶشٸپ كەلۋشٸلەرگە دە, كٶشپەي سوندا ٶمٸر كەشٸپ جاتقان اعايىندارعا دا تولىق تىنىس (تىنىس-تٸرشٸلٸك) بەرگەن بولامىز. جەنە بٸرٸ, قىتايعا گەو-ستراتەگييالىق قاۋٸپ تٶندٸرٸپ تۇرعان قىتايداعى "قازاق قاۋپٸ" مەسەلەسٸن دە تٷپ تامىرىمەن جويىپ جٸبەرمەي, ونى ٶز كەدەمٸزگە جاراتا بٸلگەن بولامىز. سونىمەن قاتار قىتايدىڭ ورتالىق ازيياعا مەدەني, ساۋدا (ەكونوميكالىق) ىقپالىن قازاقتاردىڭ ٸشكٸ-سىرتقى پوتەنتسيال كٷشٸ ارقىلى تەجەپ وتىرا الامىز. قىتاي بٸزگە ەلدەبٸر ۋاقىتتاردا ٷستەم كەلسە, ول جاقتاعى قازاقتاردى قوزعاپ (قالاي قوزعايتىنىمىزدى ٶزٸمٸز بٸلەمٸز) ٶڭٸردەگٸ تەپە-تەڭدٸكتٸ تەجەپ (كونترولداپ) وتىرامىز. بۇل - ەرٸ قازاق ەلٸنە تيٸمدٸ ەرٸ قىتايداعى قازاقتارعا دا مٷمكٸندٸك. بٸراق, بٸر شارت بار, الىس-جاقىن شەتەلدەگٸ زاڭدى ەمەس الىپ قاشپا ۇيىمدار ارالاسپاۋى, ٸرتكٸ سالماۋى كەرەك, بۇعان ەكٸ ەل دە كەپٸلدٸك ەتۋٸ شارت.
قازاقستاننىڭ رەسمي بيلٸك اۋزىنان "قىتاي قازاقتارىنىڭ مەسەلەسٸ" دەگەن تەرميننٸڭ سيرەك ايتىلۋى - قازاقستاننىڭ ٷلكەن جەڭٸسٸ! ەگەر, بيلٸك ٶز تٸلٸمەن "قازاق مەسەلەسٸن" اۋىزعا السا, قىتاي ەكٸنشٸ-ٷشٸنشٸ تاكتيكاعا اۋىسىپ, قازاقستاندى باسقا ستراتەگييالىق تۇزاققا تارتاتىن ەدٸ. بۇل مەسەلەنٸ بەيرەسمي قوعامدىق ۇيىمدار اۋزىنان ايتقىزىپ جەنە مەسەلەنٸ قوعامدىق ۇيىمدار مەن جەكەلەگەن تۇلعالاردى العا شىعارىپ شەشۋٸ - قازاقستان بيلٸگٸنٸڭ ساياسي ديپلوماتييالىق بٸلٸكتٸلٸگٸ سانالادى. قىتاي بٸزدەن بۇندايدى كٷتپەگەن ەدٸ. قىتايدىڭ قالاۋى - قازاقستانداعى بيلٸك ٶكٸلدەرٸنٸڭ مەسەلەگە سۇرانىپ كەلۋٸ ەدٸ جەنە ول كەزدە قىتاي اقسيىپ بٸزگە باسقا تالاپتى كٶلدەنەڭ تارتار ەدٸ. جوق, ولاي بولماي قوعامدىق ۇيىمدار مەسەلەنٸ تٶتەسٸنەن قويىپ جاتىر, قىتاي قوعامدىق ۇيىمعا ونداي بۇلتاڭ جاساپ, مەسەلەنٸ كٶلدەنەڭ تارتا المايدى... سوندىقتان, بۇل مەسەلەنٸ قازاقستاندا ەدٸلەت مينٸستٸرلٸگٸنە تٸركەلگەن زاڭدى قوعامدىق ۇيىمدار ارالاسىپ كٶتەرە بەرگەنٸ دۇرىس.
الدا قىتايداعى سەڭ جٸبيدٸ, قىتاي بۇل مەسەلەنٸ شەشۋگە ٶزٸ مٷددەلٸ بولادى, ٶيتكەنٸ پارتييا مەن بيلٸك ٸشٸندەگٸ باقتالاستىق بۇل مەسەلەنٸڭ ەرتە جارىقتا توقتاۋىنا مٷمكٸندٸك جاراتادى. قىتايدا مٷلدە باسقا ساياسي-ەلەۋمەتتٸك فورماتتار ورناي باستايدى. بٸز قازاق ەلٸ سول كەزدە قانداي ستراتەگييالىق ساياسي ۇستانىم ۇستاۋىمىزدى قازٸردەن باستاپ انىقتاي بەرۋٸمٸز كەرەك. سوڭىندا, قىتايدان نەبەرٸ 500 مىڭداي قازاق كەلە الادى دەگەنٸم ٷشٸن وقىرمانىمنان كەشٸرٸم سۇرايمىن, بٸراق شىندىعى سول.
ەلدەس وردانىڭ فەيسبۋكتاعى جازباسىنان
