Kezinde bizdiń babalarymyz Qytailardy «jiyrma tórt shúrshit», úndilerdi «on jeti deldir» dep ataǵan eken. Sonshama kóp halyqtyń tek jiyrma neshe familiiadan quralatyndyǵyn olar sol kezde-aq bilgen. Solardyń bir bóligi bolyp kelgen Altynhan eli ejelgi naiman-kerei handyqtarymen irgeles otyrǵandyqtan ári naimandardyń sol kezde eń úlken handyq ekendigin bilgendikten onyń hanyn «Daýań» (úlken kniaz) dep, al Kerei hanyn «Ýań» (jai kniaz) dep ataǵan. Qytailarda «Da» degen áripti «Dai» dep te oqidy. Osylaisha «Daýań» birtindep «Daiýań» onan baryp «Taian» bolyp qalyptasqan. Al Kerei hany «Ýań» (jai kniaz) birtindep «Ýań han Tuǵyryl» bolyp ózgergen. Ony tipti Evropanyń missonerleri «Ivan pop» dep atap ketken.
1204 jyly naiman handyǵy kúirep, Shyńǵyshan jaǵynan jeńilgennen keiin, Kúshilik han qazirgi Qazaqstannyń Ońtústik óńirindegi Kidan (qaraqytai) handyǵyna kelip panalap, sol handyqtyń biligin qolyna alǵan. Keshikpei shashylǵan naimandardy tóńiregine toptap 1218 jylǵa deiin dáýren súrgendigi jurtqa málim. Demek, 15 jylǵa taiaý ýaqyt osy handyq Kúshiliktiń bileýinde bolǵan. Ábilǵazy Bahadur hannyń jazǵan estelikterine qaraǵanda Kúshilikten Talosal, Álensal, Baiansal, Potogysal degen tórt tuǵyr qalǵan. «Sal» degen sózge Ábilǵazy «hanzada» dep túsinik bergen. Sonymen birge Kúshiliktiń Asis atty qaryndasy jáne onyń Abýǵan, Abyǵash, Eshmuhat atty uldary, sonymen birge qol astynda 2 myń adamdyq atty jasaǵy bolǵany jóninde de jazba derekter bar.
Shyńǵyshan bilik júiesindegi adamdardy taǵaiyndaýda han áýletine airyqsha mán bergen. Naiman, Kerei, Jalaiyr, Uńǵyt (ýaq) taipa kósemderiniń urpaqtaryn jerge qaldyrmai bárine de laiyqty mánsep bergen. Shyńǵys urpaqtary Orta Aziiany bilegen kezde naiman Jolym bidiń Merv óńirine, naiman Nazar bidiń balyq óńirine, naiman Qobyz bidiń ejelgi Mary qalasyna, naiman Tólegetai bidiń ejelgi Ózkent-Túrkistan óńirine, naiman Janmuhamed bidiń Shaibani han áskerlerine bilik júrgizýi bizdiń osy pikirimizdiń kýási.
Ózbekstandaǵy Samarqan qalasynyń túbinde «Ókiresh» jáne «Ókirek» atty eki qystaq bar kórinedi. Bul qystaqtardyń baiyrǵy turǵyndary bizdiń ózbek quramyna kirgen naiman aǵaiyndarymyz eken. Kóshpendi ómirdi bastan keshpegen olardyń aitýynsha «ókiresh» – úlken buqa degendi bildiredi. Iaǵni naiman hany Innanig Buqa hannyń urpaqtary degshen sóz.
1999 jyly Pekinnen jaryq kórgen «Torǵaýyt tarihy» degen kitap bar. Sol kitapta Qytaida turatyn «torǵaýyt» ulysy Kerei hany Tuǵyryldyń urpaǵy ekendigi aitylady. Olar – «Eki kere» «Bak kere» dep ekige bólingen. «Eki kere» – úlken Kerei, iaǵni Tuǵyryl hannyń tike urpaqtary, al «Baq kere» – kishi Kerei, iaǵni Tuǵyryl hannyń qaýymynyń urpaqtary dep túsinik berilgen. Kitap: «Birinshi áýlet – Marǵuz han, ekinshi áýlet – Qurshaquz han, úshinshi áýlet – Ýań han Tuǵyryl, tórtinshi áýlet – Arsalań, besinshi áýlet – Ámequlan…» dei kelip, altynshy áýletten bastap Mońǵol esimderi tirkelipti.
Dál joǵarydaǵydai jaǵdai Kúshiliktiń ortalyq Qytaiǵa bilik júrgizgen bir urpaǵynyń ómirinen de baiqaýǵa bolady. Taian han ólgennen keiin Gorbasý hanym Shyńǵys hannyń aiymy bolyp qala beredi. Ol óz shóberesi Kúshilik hannyń Saýys atty bir balasyn baýyryna alyp tárbieleidi. Saýys 25 jasqa shyqqan, iaǵni 1231 jyly Ógedei han Altyn han eline shabýyl jasaidy. Jastai jaqsy mashyq kórgen Kúshilik uly Saýys soǵys kezinde óziniń erligi jáne asqan sheberligimen kózge túsip, túmenbasylyqqa taǵaiyndalady. Ári ortalyq Qytaidaǵy Hynan óńiriniń ámirshisi bolyp belgilenedi. Biraq uzaq ómir súre almaidy. 1248 jyly naýqastan dúnie salady.
Saýystan Beden atty ul qalǵan. Ony da ájesi Gorbasý jastaiynan soǵys mashyǵyna tárbieleidi. Erjetken soń qol bastap joryqqa attanyp, jolbarys atyp Qytaidyń Iýýan handyǵy dáýirinde «Jolbarys atqan general» atanady. Ol da ákesi Saýystyń ornyn basyp, ortalyq Qytaiǵa bilik júrgizedi. Jazba derekterde: 1229-1309 jyldar aralyǵynda ómir súrgeni aitylypty. Bedenniń úlken uly ákimshilik qyzmette bolǵan, ekinshi uly Nanǵadai úlken oqymysty bolyp, balasy Bolaniń (Boranshy) ekeýi naiman shejiresin jazyp shyqqan.
Sol kezdegi Iýýan handyǵynyń eń áigili bádizshilerin taýyp: «naiman handyǵy qulady, handary óldi, urpaqtary sanaýly ǵana, Ielý hanym (Saýystyń sheshesi) bir ulyn jetelep tar jol taiǵaq keshýlerdi bastan keshirip aman qalǵanyna shúkirlik etedi» degen sózdi tasqa oidyrady. Sosyn, Saýys pen Bedenniń súiegi jerlengen Hybi ólkesiniń Damiń aýdanyna, osy qulpytasty ornatyp, urpaǵyna «tóre» sózin familiia retinde qoldanýdy uiǵarady. Bul naiman ámirleriniń qytailanýynyń bastamasy edi.
Álgi qulpytasty 1330 jyly sáýirde ornatqan eken. Osydan soń olardyń tuqymy tóre Shýgýań, tóre Shýli, tóre Iýichýan kete bergen. Bulardyń arasynan shyqqan ǵalym ári aqyn, qoǵam qairatkeri tóre Iýichýan bolǵan. Bul adam 1311-1382 jyldary aralyǵynda jasaǵan. 1342 jyly tóre Iýichýan ordany basqaratyn ulyq bolyp taǵaiyndalady. Ol ordada turǵan kezinde patshalyqtyń iri tulǵalary qarluq aqyny Náijan, qańlydan shyqqan áigili hatshy qańly Kóke, uiǵyrdan shyqqan iri qairatker sardar Haishińshi, qytai aqyny Li gofyń jáne sol kezdegi Qytai astanasy Hanbalyqtaǵy (qazirgi Pekin) basqa da ǵulama ǵalymdarmen tanys bolǵan. Odan keiin búkil patshalyǵy boiynsha jyr dúldili Kúńzi-Myńzy taǵylymynyń asqan bilgiri, atanyp, Qytai ádebieti dáýiriniń «asqar biigi» bolyp tanylady.
1368 jyly Iýýan handyǵy, iaǵni, Shyńǵys han áýletteriniń biligi qulap, ornyna Miń patshalyǵy keledi de burynǵy biliktegi Batys óńiri adamdaryn ordadan alastaidy. Biraq tóre Iýichýan bul alastaýdan aman qalady. Jańadan patshalyq tuǵyrǵa otyrǵan Joý iýan jań patsha tóre Iýichýandy ózine aqylshy etip taǵaiyndaidy. Ol tóre Iýichýannyń usynystary boiynsha bir qydyrý jańa zań-jarlyqtar shyǵarady, úkimet organdaryna reformalar júrgizedi.
Osy mezgil ishinde tóre Iýichýan sol patshalyqtyń bas soty bolyp ta isteidi. Sol jumystardy oidaǵydai oryndaǵandyǵy sebepti 373 jyly sáýirde, ekinshi ret 1381 jyly naýryzda patsha jaǵynan marapattalady. «Ejelgi Qytaidyń árqandai kitaptaryn túsindire alatyn, Kúńzi taǵylymynyń júirigi, sol zamannyń asqan bilgiri» atanǵan tóre Iýichýannyń óleńderin jinaý, retteý ózi ólgen soń 160 jyldan keiin bastalǵan.
Belgili Qytai ǵalymy Hýańshińrin (1490-1540 j.j.) sol jumysty atqaryp, ári onyń óleńder jinaǵyn baspadan shyǵardy. Tóre Iýichýan ómiriniń aqyry óz ata-babalary jatqan ortalyq Qytaidyń bir qystaǵyna ótken. Bir halyqtyń múlde quryp, eń sońǵy tuiaǵynyń jat jurtta qalyp jalǵyzsyraǵan ómiri, onyń jan dúniesinde toryǵýshylyq, úmitsizdik týdyrǵan. Kóne kitaptardan basqa ermegi, aqyl-keńes surarlyq adamy qalmaǵan. Óz taǵdyry týraly:
Tústikke attandy qyz tań sógile,
El-jurtqa qarai-qarai jan egile.
Kóńil kúpti, dármen az, asyl arý,
Kim ortaq bolar endi muń-sherine
***
Qolymnan kitap tastaman,
Oqimyn uzaq tolǵanam.
Har bolam dep zarlaman,
Bai-baǵlandyq sadaǵam.
Eskiniń sózi medetim,
Oqysam janym jadyrar.
Ermegim osy – bailyǵym,
Osymen únim qarlyǵar…
Demek, Kúshilik hannyń Hanbalyqqa, ortalyq Qytaiǵa bilik júrgizgen besinshi urpaǵy osylaisha ómirden ótken. Osydan keiin Qytai jazbalarynda naimandar týraly aitylmaidy. Tek sol kezde naiman tóreleri tórt rýly el, olardyń qaýymy 13 rýly elge ainalǵandyǵy jazylǵan. Qytaidyń Jilin ólkesi Jaýlai ózeni boiynda «Náminchi» iaǵni naiman aýdany degen aýdan aty osy ýaqytqa deiin saqtalǵan. Osy óńirde naimannan shyqqan Temýgy, Buqatemir degen iri áskeri sardarlar bilik júrgizgendigi málim. Bálkim bul solardan qalǵan iz shyǵar. Qytai jáne Mońǵyl derekterine qaraǵanda Jalaiyr Muqaly qytaidyń búkil shyǵys-soltústigin bilegen. Onyń urpaǵy sol jerde – Ordos óńirinde qalǵan. Shyńǵys hannyń toǵyz órliginiń biri kerei Sorhan sary óz kezinde uiǵyrlardy bilegen. Urpaqtardy solardyń arasynda qalǵan. Qytaidaǵy Ońtústik ShÝAR-dyń Merkit aýdanynyń baiyrǵy turǵyndary baiaǵy Shyńǵys dáýiriniń merkitteri ekendigi, ol jerdegi «Dolandyqtar» atalǵan halyqtyń «Tóleńgitter» ekendigi jóninde jańa zertteýler dúniege kelip jatyr. Olardyń tili, salt-dástúri uiǵyrlardan góri bizge jaqyn eken. Bul kúnderi uiǵyrlasyp ketken sol merkitter men tóleńgitter bálkim baiaǵy kerei Sorqan sarynyń bilik júrgizgen eli bolýy múmkin.
Zeinolla SÁNIK, zerteýshi
Úrimji qalasy
