كەزٸندە بٸزدٸڭ بابالارىمىز قىتايلاردى «جيىرما تٶرت شٷرشٸت», ٷندٸلەردٸ «ون جەتٸ دەلدٸر» دەپ اتاعان ەكەن. سونشاما كٶپ حالىقتىڭ تەك جيىرما نەشە فاميلييادان قۇرالاتىندىعىن ولار سول كەزدە-اق بٸلگەن. سولاردىڭ بٸر بٶلٸگٸ بولىپ كەلگەن التىنحان ەلٸ ەجەلگٸ نايمان-كەرەي حاندىقتارىمەن ٸرگەلەس وتىرعاندىقتان ەرٸ نايمانداردىڭ سول كەزدە ەڭ ٷلكەن حاندىق ەكەندٸگٸن بٸلگەندٸكتەن ونىڭ حانىن «داۋاڭ» (ٷلكەن كنياز) دەپ, ال كەرەي حانىن «ۋاڭ» (جاي كنياز) دەپ اتاعان. قىتايلاردا «دا» دەگەن ەرٸپتٸ «داي» دەپ تە وقيدى. وسىلايشا «داۋاڭ» بٸرتٸندەپ «دايۋاڭ» ونان بارىپ «تايان» بولىپ قالىپتاسقان. ال كەرەي حانى «ۋاڭ» (جاي كنياز) بٸرتٸندەپ «ۋاڭ حان تۇعىرىل» بولىپ ٶزگەرگەن. ونى تٸپتٸ ەۆروپانىڭ ميسسونەرلەرٸ «يۆان پوپ» دەپ اتاپ كەتكەن.
1204 جىلى نايمان حاندىعى كٷيرەپ, شىڭعىسحان جاعىنان جەڭٸلگەننەن كەيٸن, كٷشٸلٸك حان قازٸرگٸ قازاقستاننىڭ وڭتٷستٸك ٶڭٸرٸندەگٸ كيدان (قاراقىتاي) حاندىعىنا كەلٸپ پانالاپ, سول حاندىقتىڭ بيلٸگٸن قولىنا العان. كەشٸكپەي شاشىلعان نايمانداردى تٶڭٸرەگٸنە توپتاپ 1218 جىلعا دەيٸن دەۋرەن سٷرگەندٸگٸ جۇرتقا مەلٸم. دەمەك, 15 جىلعا تاياۋ ۋاقىت وسى حاندىق كٷشٸلٸكتٸڭ بيلەۋٸندە بولعان. ەبٸلعازى باحادۇر حاننىڭ جازعان ەستەلٸكتەرٸنە قاراعاندا كٷشٸلٸكتەن تالوسال, ەلەنسال, بايانسال, پوتوگىسال دەگەن تٶرت تۇعىر قالعان. «سال» دەگەن سٶزگە ەبٸلعازى «حانزادا» دەپ تٷسٸنٸك بەرگەن. سونىمەن بٸرگە كٷشٸلٸكتٸڭ اسيس اتتى قارىنداسى جەنە ونىڭ ابۋعان, ابىعاش, ەشمۇحات اتتى ۇلدارى, سونىمەن بٸرگە قول استىندا 2 مىڭ ادامدىق اتتى جاساعى بولعانى جٶنٸندە دە جازبا دەرەكتەر بار.
شىڭعىسحان بيلٸك جٷيەسٸندەگٸ ادامداردى تاعايىنداۋدا حان ەۋلەتٸنە ايرىقشا مەن بەرگەن. نايمان, كەرەي, جالايىر, ۇڭعىت (ۋاق) تايپا كٶسەمدەرٸنٸڭ ۇرپاقتارىن جەرگە قالدىرماي بەرٸنە دە لايىقتى مەنسەپ بەرگەن. شىڭعىس ۇرپاقتارى ورتا ازييانى بيلەگەن كەزدە نايمان جولىم بيدٸڭ مەرۆ ٶڭٸرٸنە, نايمان نازار بيدٸڭ بالىق ٶڭٸرٸنە, نايمان قوبىز بيدٸڭ ەجەلگٸ مارى قالاسىنا, نايمان تٶلەگەتاي بيدٸڭ ەجەلگٸ ٶزكەنت-تٷركٸستان ٶڭٸرٸنە, نايمان جانمۇحامەد بيدٸڭ شايباني حان ەسكەرلەرٸنە بيلٸك جٷرگٸزۋٸ بٸزدٸڭ وسى پٸكٸرٸمٸزدٸڭ كۋەسٸ.
ٶزبەكستانداعى سامارقان قالاسىنىڭ تٷبٸندە «ٶكٸرەش» جەنە «ٶكٸرەك» اتتى ەكٸ قىستاق بار كٶرٸنەدٸ. بۇل قىستاقتاردىڭ بايىرعى تۇرعىندارى بٸزدٸڭ ٶزبەك قۇرامىنا كٸرگەن نايمان اعايىندارىمىز ەكەن. كٶشپەندٸ ٶمٸردٸ باستان كەشپەگەن ولاردىڭ ايتۋىنشا «ٶكٸرەش» – ٷلكەن بۇقا دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. ياعني نايمان حانى يننانٸگ بۇقا حاننىڭ ۇرپاقتارى دەگشەن سٶز.
1999 جىلى پەكيننەن جارىق كٶرگەن «تورعاۋىت تاريحى» دەگەن كٸتاپ بار. سول كٸتاپتا قىتايدا تۇراتىن «تورعاۋىت» ۇلىسى كەرەي حانى تۇعىرىلدىڭ ۇرپاعى ەكەندٸگٸ ايتىلادى. ولار – «ەكي كەرە» «باك كەرە» دەپ ەكٸگە بٶلٸنگەن. «ەكي كەرە» – ٷلكەن كەرەي, ياعني تۇعىرىل حاننىڭ تٸكە ۇرپاقتارى, ال «باق كەرە» – كٸشٸ كەرەي, ياعني تۇعىرىل حاننىڭ قاۋىمىنىڭ ۇرپاقتارى دەپ تٷسٸنٸك بەرٸلگەن. كٸتاپ: «بٸرٸنشٸ ەۋلەت – مارعۇز حان, ەكٸنشٸ ەۋلەت – قۇرشاقۇز حان, ٷشٸنشٸ ەۋلەت – ۋاڭ حان تۇعىرىل, تٶرتٸنشٸ ەۋلەت – ارسالاڭ, بەسٸنشٸ ەۋلەت – ەمەقۇلان…» دەي كەلٸپ, التىنشى ەۋلەتتەن باستاپ موڭعول ەسٸمدەرٸ تٸركەلٸپتٸ.
دەل جوعارىداعىداي جاعداي كٷشٸلٸكتٸڭ ورتالىق قىتايعا بيلٸك جٷرگٸزگەن بٸر ۇرپاعىنىڭ ٶمٸرٸنەن دە بايقاۋعا بولادى. تايان حان ٶلگەننەن كەيٸن گورباسۋ حانىم شىڭعىس حاننىڭ ايىمى بولىپ قالا بەرەدٸ. ول ٶز شٶبەرەسٸ كٷشٸلٸك حاننىڭ ساۋىس اتتى بٸر بالاسىن باۋىرىنا الىپ تەربيەلەيدٸ. ساۋىس 25 جاسقا شىققان, ياعني 1231 جىلى ٶگەدەي حان التىن حان ەلٸنە شابۋىل جاسايدى. جاستاي جاقسى ماشىق كٶرگەن كٷشٸلٸك ۇلى ساۋىس سوعىس كەزٸندە ٶزٸنٸڭ ەرلٸگٸ جەنە اسقان شەبەرلٸگٸمەن كٶزگە تٷسٸپ, تٷمەنباسىلىققا تاعايىندالادى. ەرٸ ورتالىق قىتايداعى حىنان ٶڭٸرٸنٸڭ ەمٸرشٸسٸ بولىپ بەلگٸلەنەدٸ. بٸراق ۇزاق ٶمٸر سٷرە المايدى. 1248 جىلى ناۋقاستان دٷنيە سالادى.
ساۋىستان بەدەن اتتى ۇل قالعان. ونى دا ەجەسٸ گورباسۋ جاستايىنان سوعىس ماشىعىنا تەربيەلەيدٸ. ەرجەتكەن سوڭ قول باستاپ جورىققا اتتانىپ, جولبارىس اتىپ قىتايدىڭ يۋۋان حاندىعى دەۋٸرٸندە «جولبارىس اتقان گەنەرال» اتانادى. ول دا ەكەسٸ ساۋىستىڭ ورنىن باسىپ, ورتالىق قىتايعا بيلٸك جٷرگٸزەدٸ. جازبا دەرەكتەردە: 1229-1309 جىلدار ارالىعىندا ٶمٸر سٷرگەنٸ ايتىلىپتى. بەدەننٸڭ ٷلكەن ۇلى ەكٸمشٸلٸك قىزمەتتە بولعان, ەكٸنشٸ ۇلى نانعاداي ٷلكەن وقىمىستى بولىپ, بالاسى بولانيڭ (بورانشى) ەكەۋٸ نايمان شەجٸرەسٸن جازىپ شىققان.
سول كەزدەگٸ يۋۋان حاندىعىنىڭ ەڭ ەيگٸلٸ بەدٸزشٸلەرٸن تاۋىپ: «نايمان حاندىعى قۇلادى, حاندارى ٶلدٸ, ۇرپاقتارى ساناۋلى عانا, يەلۋ حانىم (ساۋىستىڭ شەشەسٸ) بٸر ۇلىن جەتەلەپ تار جول تايعاق كەشۋلەردٸ باستان كەشٸرٸپ امان قالعانىنا شٷكٸرلٸك ەتەدٸ» دەگەن سٶزدٸ تاسقا ويدىرادى. سوسىن, ساۋىس پەن بەدەننٸڭ سٷيەگٸ جەرلەنگەن حىبي ٶلكەسٸنٸڭ داميڭ اۋدانىنا, وسى قۇلپىتاستى ورناتىپ, ۇرپاعىنا «تٶرە» سٶزٸن فاميلييا رەتٸندە قولدانۋدى ۇيعارادى. بۇل نايمان ەمٸرلەرٸنٸڭ قىتايلانۋىنىڭ باستاماسى ەدٸ.
ەلگٸ قۇلپىتاستى 1330 جىلى سەۋٸردە ورناتقان ەكەن. وسىدان سوڭ ولاردىڭ تۇقىمى تٶرە شۋگۋاڭ, تٶرە شۋلي, تٶرە يۋيچۋان كەتە بەرگەن. بۇلاردىڭ اراسىنان شىققان عالىم ەرٸ اقىن, قوعام قايراتكەرٸ تٶرە يۋيچۋان بولعان. بۇل ادام 1311-1382 جىلدارى ارالىعىندا جاساعان. 1342 جىلى تٶرە يۋيچۋان وردانى باسقاراتىن ۇلىق بولىپ تاعايىندالادى. ول وردادا تۇرعان كەزٸندە پاتشالىقتىڭ ٸرٸ تۇلعالارى قارلۇق اقىنى نەيجان, قاڭلىدان شىققان ەيگٸلٸ حاتشى قاڭلى كٶكە, ۇيعىردان شىققان ٸرٸ قايراتكەر ساردار حايشٸڭشي, قىتاي اقىنى لي گوفىڭ جەنە سول كەزدەگٸ قىتاي استاناسى حانبالىقتاعى (قازٸرگٸ پەكين) باسقا دا عۇلاما عالىمدارمەن تانىس بولعان. ودان كەيٸن بٷكٸل پاتشالىعى بويىنشا جىر دٷلدٸلٸ كٷڭزٸ-مىڭزى تاعىلىمىنىڭ اسقان بٸلگٸرٸ, اتانىپ, قىتاي ەدەبيەتٸ دەۋٸرٸنٸڭ «اسقار بيٸگٸ» بولىپ تانىلادى.
1368 جىلى يۋۋان حاندىعى, ياعني, شىڭعىس حان ەۋلەتتەرٸنٸڭ بيلٸگٸ قۇلاپ, ورنىنا ميڭ پاتشالىعى كەلەدٸ دە بۇرىنعى بيلٸكتەگٸ باتىس ٶڭٸرٸ ادامدارىن وردادان الاستايدى. بٸراق تٶرە يۋيچۋان بۇل الاستاۋدان امان قالادى. جاڭادان پاتشالىق تۇعىرعا وتىرعان جوۋ يۋان جاڭ پاتشا تٶرە يۋيچۋاندى ٶزٸنە اقىلشى ەتٸپ تاعايىندايدى. ول تٶرە يۋيچۋاننىڭ ۇسىنىستارى بويىنشا بٸر قىدىرۋ جاڭا زاڭ-جارلىقتار شىعارادى, ٷكٸمەت ورگاندارىنا رەفورمالار جٷرگٸزەدٸ.
وسى مەزگٸل ٸشٸندە تٶرە يۋيچۋان سول پاتشالىقتىڭ باس سوتى بولىپ تا ٸستەيدٸ. سول جۇمىستاردى ويداعىداي ورىنداعاندىعى سەبەپتٸ 373 جىلى سەۋٸردە, ەكٸنشٸ رەت 1381 جىلى ناۋرىزدا پاتشا جاعىنان ماراپاتتالادى. «ەجەلگٸ قىتايدىڭ ەرقانداي كٸتاپتارىن تٷسٸندٸرە الاتىن, كٷڭزٸ تاعىلىمىنىڭ جٷيرٸگٸ, سول زاماننىڭ اسقان بٸلگٸرٸ» اتانعان تٶرە يۋيچۋاننىڭ ٶلەڭدەرٸن جيناۋ, رەتتەۋ ٶزٸ ٶلگەن سوڭ 160 جىلدان كەيٸن باستالعان.
بەلگٸلٸ قىتاي عالىمى حۋاڭشٸڭرٸن (1490-1540 ج.ج.) سول جۇمىستى اتقارىپ, ەرٸ ونىڭ ٶلەڭدەر جيناعىن باسپادان شىعاردى. تٶرە يۋيچۋان ٶمٸرٸنٸڭ اقىرى ٶز اتا-بابالارى جاتقان ورتالىق قىتايدىڭ بٸر قىستاعىنا ٶتكەن. بٸر حالىقتىڭ مٷلدە قۇرىپ, ەڭ سوڭعى تۇياعىنىڭ جات جۇرتتا قالىپ جالعىزسىراعان ٶمٸرٸ, ونىڭ جان دٷنيەسٸندە تورىعۋشىلىق, ٷمٸتسٸزدٸك تۋدىرعان. كٶنە كٸتاپتاردان باسقا ەرمەگٸ, اقىل-كەڭەس سۇرارلىق ادامى قالماعان. ٶز تاعدىرى تۋرالى:
تٷستٸككە اتتاندى قىز تاڭ سٶگٸلە,
ەل-جۇرتقا قاراي-قاراي جان ەگٸلە.
كٶڭٸل كٷپتٸ, دەرمەن از, اسىل ارۋ,
كٸم ورتاق بولار ەندٸ مۇڭ-شەرٸنە
***
قولىمنان كٸتاپ تاستامان,
وقيمىن ۇزاق تولعانام.
حار بولام دەپ زارلامان,
باي-باعلاندىق ساداعام.
ەسكٸنٸڭ سٶزٸ مەدەتٸم,
وقىسام جانىم جادىرار.
ەرمەگٸم وسى – بايلىعىم,
وسىمەن ٷنٸم قارلىعار…
دەمەك, كٷشٸلٸك حاننىڭ حانبالىققا, ورتالىق قىتايعا بيلٸك جٷرگٸزگەن بەسٸنشٸ ۇرپاعى وسىلايشا ٶمٸردەن ٶتكەن. وسىدان كەيٸن قىتاي جازبالارىندا نايماندار تۋرالى ايتىلمايدى. تەك سول كەزدە نايمان تٶرەلەرٸ تٶرت رۋلى ەل, ولاردىڭ قاۋىمى 13 رۋلى ەلگە اينالعاندىعى جازىلعان. قىتايدىڭ جيلين ٶلكەسٸ جاۋلاي ٶزەنٸ بويىندا «نەمٸنچي» ياعني نايمان اۋدانى دەگەن اۋدان اتى وسى ۋاقىتقا دەيٸن ساقتالعان. وسى ٶڭٸردە نايماننان شىققان تەمۋگى, بۇقاتەمٸر دەگەن ٸرٸ ەسكەري ساردارلار بيلٸك جٷرگٸزگەندٸگٸ مەلٸم. بەلكٸم بۇل سولاردان قالعان ٸز شىعار. قىتاي جەنە موڭعىل دەرەكتەرٸنە قاراعاندا جالايىر مۇقالى قىتايدىڭ بٷكٸل شىعىس-سولتٷستٸگٸن بيلەگەن. ونىڭ ۇرپاعى سول جەردە – وردوس ٶڭٸرٸندە قالعان. شىڭعىس حاننىڭ توعىز ٶرلٸگٸنٸڭ بٸرٸ كەرەي سورحان سارى ٶز كەزٸندە ۇيعىرلاردى بيلەگەن. ۇرپاقتاردى سولاردىڭ اراسىندا قالعان. قىتايداعى وڭتٷستٸك شۋار-دىڭ مەركٸت اۋدانىنىڭ بايىرعى تۇرعىندارى باياعى شىڭعىس دەۋٸرٸنٸڭ مەركٸتتەرٸ ەكەندٸگٸ, ول جەردەگٸ «دولاندىقتار» اتالعان حالىقتىڭ «تٶلەڭگٸتتەر» ەكەندٸگٸ جٶنٸندە جاڭا زەرتتەۋلەر دٷنيەگە كەلٸپ جاتىر. ولاردىڭ تٸلٸ, سالت-دەستٷرٸ ۇيعىرلاردان گٶرٸ بٸزگە جاقىن ەكەن. بۇل كٷندەرٸ ۇيعىرلاسىپ كەتكەن سول مەركٸتتەر مەن تٶلەڭگٸتتەر بەلكٸم باياعى كەرەي سورقان سارىنىڭ بيلٸك جٷرگٸزگەن ەلٸ بولۋى مٷمكٸن.
زەينوللا سەنٸك, زەرتەۋشٸ
ٷرٸمجٸ قالاسى
