Sairagúl apaidyń jeńisimen shyn júrekten quttyqtaimyn. Sot sheshiminen keiingi qýanyshty beinesin qaita-qaita kórip qatty qýandym. Qýanbaǵan jurt joq eken sol mańda. Sairagúl apaidyń beinesine qarap san oiǵa battym...
Qytai qazaqtarynyń máselesi týraly osyǵan deiin de azamattyq pikirimdi aitqanmyn.
Meniń jeke pikirimshe Qytai qazaqtarynyń máselesi "Sairagúlge deiin jáne Sairagúlden keiin" dep dáýir bólgishtik sipatqa ózgerýi múmkin. Qazir bizdiń jurt tek qana qýanyshty quttyqtap toilaýmen ábiger bolyp jatyr eken, biraq máselege úlken masshtabtan qarap, strategiialyq taldaý-saraptaý jasaý jaǵy jetpei tur.
Qytaidan zańsyz shekara buzyp ótý oqiǵasy Sairagúlge deiin de bolǵan (menińshe Sairagúlden keiin de bolady...), Sábet-Qytai arasyndaǵy qyrǵiqabaq kezinde Qytaidaǵy sábetshil qazaq ultshyldary men jas ziialylardyń birazy zańsyz nemese bir japyraq tańbaly anyqtamamen (qaǵaz) shekarany kesip ótken. Árine sol tusta qazaqtar ǵana emes, kámpeskileýge taituiaǵymen qarsy qytaidyń birqatar kapitalisteri, býrjýazdary nemese úshinshi dúniejúzilik soǵysty ańdap, Jań Qaishynyń Amerikany iek artyp, qaita tap berýin kútip jatqan ishki sybailastar da bar edi. Solar 50-60 jj ózinde aq teńiz joly arqyly alys jaqyn shetelge qashyp úlgirdi. 1979-1989 jj arasynda qytai shekarasyn buzyp, teńiz joly arqyly sotsialistik lagerden qashqandar tipten kóp boldy. Avstraliia, Ońtústik-Shyǵys Aziia men Amerika jáne Eýropaǵa bettegender kóp. Biliktegi keibir shendi-shekpendi oligarh toptardyń da shetelge qashý oqiǵasy kóp týyndady. Mysaly, memlekettiń búkil ishki qupiiasyn alyp Sábetke qashyp bara jatqan jolda Muńǵoliia jerinde (Óndirqan) opat bolǵan Lin Biiao-dyń oqiǵasy sol kúii búginge deiin qupiia qaldy...
Kommýnistik rejimdegi qytai tarihynda (1949'dan beri) qytaidan qashpaǵan adam óte sirek. Mao-dyń qasyndaǵy tós qaǵysqan dosynan tartyp eń qarapaiym qatardaǵy ziialyǵa deiin talai adam shetelge zańsyz qashty. Shetelge qashýdaǵy negizgi maqsat - qytai qupiiasyn bilýinde ǵana emes, sotsialistik súrdek júieden ábden sharshap mezi bolýynan da týyndap otyr.
Qytaida 1949-2009 arasy shetelge qashý oqiǵasyn birneshe kategoriiaǵa bólip qarastyrýǵa bolady;
Ult quramy jaǵynan:
Shetelge qashqan qytailar;
Shetelge qashqan qytai emester (Manjýr, Tibet, Uiǵyr, Mońǵol jáne Qazaq);
Saiasi sipaty jaǵynan:
Memlekettik qupiiany biletinder;
Bilikke balama kúshter (oligarh, klon);
Antikommýnistshilder;
Antiqytaishyl sábetshilder;
Ultshyldar;
Eýropashyl Liberaldy kúshter;
Erkindik ańsaǵan qarapaiym azamattar;
Senim sipaty jaǵynan:
Dini missionerler (hristiian);
Hijrashyldar (musylmandar);
1989-2019 arasynda Qytaidan shetelge qashý oqiǵasy tipten kúrdeli, jińishkelikpen kategoriiaǵa bólip qarastyryp zertteseńiz óte qyzyq taqyryp. Shetelge toptalǵan Qytaidyń ultshyl, memleketshil oligarhtarynyń óz telearnasy, táýelsiz baspasózi jáne ǵylmi zertteý ortalyqtary jáne onda akademiialyq ólshemde taldaý jasaityn ár salanyń kásibi mamandary bar. Olar Qytai komýnistteriniń qylt etken saiasatyn kúnige dóńgelek ústelde taldap, sarapqa sap jatady. Qytaidyń shetelge zańsyz qashyp ótkender úshin ustanǵan saiasi pozitsiiasyn jeke taqyryp retinde zerttep qarastyrýǵa bolady.
Endi, Sairagúl apaiǵa keleiik. Qytai tarapy osy oqiǵadan soń qandai reaktsiiasy tanytýy múmkin:
Birinshi, Sairagúldiń Qazaqstan aýmaǵynda qalýy - Qazaqstannyń jeńisi, kelesi bir jaǵynan Qytaidyń da jeńisi sanalady. Saiasatta "bir qýanyshtyń qasynda bir ókinish" bar ekenin umytpaýymyz kerek. Árine, Qazaqstannyń táýelsiz, derbes úkimeti bir Sairagúlge arasha túskenimen Qytaidaǵy qansha myń, tipti, odan da kóp Sairagúl taǵdyrlastarǵa arasha túse almaidy. Qytaidyń saiasi tehnologtary bizdi "bir Sairagúldiń taǵdyrymen qýandyryp qoiyp, myń Sairagúldiń taǵdyrymen azaptaýy múmkin". Qytaida saiasi mehanizm men saiasi taktika óte damyǵan. Biz táýelsiz el, derbes memleket retinde Qytaidyń barlyq reaktsiiasyna daiyn bolýymyz kerek. "Sairagúl Qytaiǵa qaitarylsa da - Qytaidyń jeńisi, qytaiǵa qaitarylmasa da - Qytaidyń jeńisi" deýim mynada, eger qaitarylsa, Qytai Sairagúldi jazalaidy, eger qaitarylmasa, Qytai "Sairagúlderdi" jazalaidy. Ózińiz oilańyz, Qytaidyń Sairagúldi jazalasa da, Sairagúlderdi jazalasa da tiimdi jaǵy Qytaida bolyp tur. Al, Qazaqstan Sairagúldi qutqardy, biraq Sairagúlderdi qutqara ala ma? Jurt ózi aitsyn.
Ekinshisi, Bul másele Qazaqstan-Qytai arasyndaǵy saýda-biznes narqyndaǵy básekelestikti ǵana emes, saiasi alańdaǵy kúres básekelestigin de odan saiyn arttyrady. Qytai bastapqyda jeńilgen syńai tanytady, sheginshekteidi, biraq osal tusyńnan ońdyrmaidy, sondyqtan saiasi taktikany, qyraǵylyqty arttyrý kerek. Qytaidyń energiia men geo-jaǵrafiialyq tasymalǵa bolǵan suranysyn sátti paidalanyp, jalań ult máselesin jyltyńdata bermei, basqa taktikaǵa kóshý kerek. Bul másele Almaty-Astana kóshelerindegi eki tal Qytaiǵa dyq kórsetýmen nemese bir Qytaidy asaý jambasqa sap alyp urǵanyna máz bolýmen sheshilmeidi. Bilik el taǵdyry úshin shynaiy taktikalarǵa kóshý kerek, strateg maman, táýelsiz sarapshy, satylýdy bilmeitin ult intellegentteri kerek. Árine qaramaqqa óte azbyz, bir Pekinniń qala sanyna da tolmaimyz. Biraq, halqymyz az bolsa da, danalyǵymyz kende halyq emespiz. Bir maia shópti bir tal sirińkemen órtei salýǵa bolady, kól-kósir dariiany bir kúrekpen aryq qazyp qulaǵyn bailap aǵyza salýǵa bolady. Qytai bizge - múmkindik, biz Qytaimen jaǵalasý arqyly óz ultymyzdyń erik-jigerin, sabyryn, saýatyn, mádenietin ham saiasi taktikasyn synaimyz, jetildiremiz, memleketshildik qudiretimiz artady.
Úshinshi, eki boljam alda, Qytaidan keletin kósh ne túbegeili toqtaidy, ne bolmasa kósh jandanady. Ekeýine de daiyn bolý kerek. Kósh toqtasa, ony kommýnistik bilik toqtatady, erteń kommýnistter ketse, liberaldar kóshtiń esigin báribir ashyp beredi. Sony qadaǵalap, zerttep, grafikasyn syzyp otyrý kerek. Kósh toqtasa, qazaqtarmen mádeni, rýhani bailanysty basqa qyrynan jalǵap áketý kerek, al, kósh toqtamai jandanǵan jaǵdaida ishki kóshi-qon máselesi men syrtqy kóshi-qon máselesin túbegeili rettep daiyn otyrý kerek. Tirkeý, Oralman Kýálik, Azamattyq alý kóne súrdek kúiinde qala berse, Qytaidaǵy qazaq máselesi qaityp "Qazaqstandaǵy qazaq máselesine" ainalyp ketedi.
Tórtinshi, Uly Túrkistandyq Potentsial kúshin biriktirý.
Qytai jaǵy Qazaq-Qyrǵyz, Qazaq-Ózbek halyqtarynyń birigip ortaq kúshke ainalýynan qatty alańdaidy. Sondyqtan olardyń arasyndaǵy jikke syzat salyp otyrý úshin "qytailyq Túrkistan protejesin" daiyndap otyrady. Ortalyq Aziiaǵa yqpalyn arttyrý úshin Úrimji men Qashqardyń óńirlik jáne basqa múmkindikterin paidalanady, Uiǵyrdyń orta jáne shyǵyn býrjýaziialyq biznesteri arqyly Ortalyq Aziiaǵa ekonomikalyq ham saýda-biznes "soǵysyn" ashady. Ortalyq Aziiany ne Qashqar arqyly, ne Úrimji arqyly ózine táýeldi etýge tyrysady. Osy múmkindikterdi iske asyrý úshin "qytai túrikshildigin" qoldan jasap tutas Túrkistandy (Ortalyq Aziiany) Uiǵyrlar arqyly shaýjailai bastaidy. Siz Qazaqstandaǵy jáne alys-jaqyndaǵy Uiǵyrlardyń Qazaqty Uiǵyrdan taratýyn, búkil Almaty oblysynyń jer-sý ataýyn Uiǵyrshadan kep shyqqan deýiniń artynda qytaidaǵy "qytai túrikshildigi" protejesi turǵanyn bilmeisiz be? Qytaidyń saiasi tehnologtary basqa kóptegen saiasi oiyndy alda áli jasap shyǵaratyn bolady. Bul kúreske balama retinde birinshiden Qazaqstan óziniń jeke potentsial kúshin arttyrý kerek, ekinshisi birtutas Túrkistan túsinistigi men taǵdyrlas, múddeles múmkindigin biriktire bilý kerek. Kesh qalsaq, Qytaidyń "Qytai túrikshildigi" protejesine bir-birden jelinip bitemiz. Uly Túrkistan túsinistigi artsa jáne Qytaiǵa ortaq saiasi kúshke ainalsa, Qytaidyń energiia men geo-strategiialyq óńirlik tasymalǵa muqtaj múmkindikterin shaýjailaýǵa bolady jáne uly Túrkistan aýmaǵyndaǵy (Ortalyq Aziia) ishki tepe-teńdik kórsetkishterdi tolyqtap (mysaly, eńbekkúsh, orta-shaǵyn bines, tarihi týrizm, ózen-sý, tasymal, tb), sonyń erik-jigerimen Qytaiǵa muqtajdyqty azaitýǵa bolady.
"Ózbektesip ketemiz, qalany Qyrǵyz basyp ketedi" deitin taýdyń qýysyndaǵy sasyq qorqynyshtan arylý kerek.
Eldes Ordanyń feisbýktaǵy jazbasynan
