سايراگٷل اپايدىڭ جەڭٸسٸمەن شىن جٷرەكتەن قۇتتىقتايمىن. سوت شەشٸمٸنەن كەيٸنگٸ قۋانىشتى بەينەسٸن قايتا-قايتا كٶرٸپ قاتتى قۋاندىم. قۋانباعان جۇرت جوق ەكەن سول ماڭدا. سايراگٷل اپايدىڭ بەينەسٸنە قاراپ سان ويعا باتتىم...
قىتاي قازاقتارىنىڭ مەسەلەسٸ تۋرالى وسىعان دەيٸن دە ازاماتتىق پٸكٸرٸمدٸ ايتقانمىن.
مەنٸڭ جەكە پٸكٸرٸمشە قىتاي قازاقتارىنىڭ مەسەلەسٸ "سايراگٷلگە دەيٸن جەنە سايراگٷلدەن كەيٸن" دەپ دەۋٸر بٶلگٸشتٸك سيپاتقا ٶزگەرۋٸ مٷمكٸن. قازٸر بٸزدٸڭ جۇرت تەك قانا قۋانىشتى قۇتتىقتاپ تويلاۋمەن ەبٸگەر بولىپ جاتىر ەكەن, بٸراق مەسەلەگە ٷلكەن ماسشتابتان قاراپ, ستراتەگييالىق تالداۋ-ساراپتاۋ جاساۋ جاعى جەتپەي تۇر.
قىتايدان زاڭسىز شەكارا بۇزىپ ٶتۋ وقيعاسى سايراگٷلگە دەيٸن دە بولعان (مەنٸڭشە سايراگٷلدەن كەيٸن دە بولادى...), سەبەت-قىتاي اراسىنداعى قىرعيقاباق كەزٸندە قىتايداعى سەبەتشٸل قازاق ۇلتشىلدارى مەن جاس زييالىلاردىڭ بٸرازى زاڭسىز نەمەسە بٸر جاپىراق تاڭبالى انىقتامامەن (قاعاز) شەكارانى كەسٸپ ٶتكەن. ەرينە سول تۇستا قازاقتار عانا ەمەس, كەمپەسكٸلەۋگە تايتۇياعىمەن قارسى قىتايدىڭ بٸرقاتار كاپيتاليستەرٸ, بۋرجۋازدارى نەمەسە ٷشٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستى اڭداپ, جاڭ قايشىنىڭ امەريكانى يەك ارتىپ, قايتا تاپ بەرۋٸن كٷتٸپ جاتقان ٸشكٸ سىبايلاستار دا بار ەدٸ. سولار 50-60 جج ٶزٸندە اق تەڭٸز جولى ارقىلى الىس جاقىن شەتەلگە قاشىپ ٷلگٸردٸ. 1979-1989 جج اراسىندا قىتاي شەكاراسىن بۇزىپ, تەڭٸز جولى ارقىلى سوتسياليستٸك لاگەردەن قاشقاندار تٸپتەن كٶپ بولدى. اۆسترالييا, وڭتٷستٸك-شىعىس ازييا مەن امەريكا جەنە ەۋروپاعا بەتتەگەندەر كٶپ. بيلٸكتەگٸ كەيبٸر شەندٸ-شەكپەندٸ وليگارح توپتاردىڭ دا شەتەلگە قاشۋ وقيعاسى كٶپ تۋىندادى. مىسالى, مەملەكەتتٸڭ بٷكٸل ٸشكٸ قۇپيياسىن الىپ سەبەتكە قاشىپ بارا جاتقان جولدا مۇڭعولييا جەرٸندە (ٶندٸرقان) وپات بولعان لين بيياو-دىڭ وقيعاسى سول كٷيٸ بٷگٸنگە دەيٸن قۇپييا قالدى...
كوممۋنيستٸك رەجيمدەگٸ قىتاي تاريحىندا (1949'دان بەرٸ) قىتايدان قاشپاعان ادام ٶتە سيرەك. ماو-دىڭ قاسىنداعى تٶس قاعىسقان دوسىنان تارتىپ ەڭ قاراپايىم قاتارداعى زييالىعا دەيٸن تالاي ادام شەتەلگە زاڭسىز قاشتى. شەتەلگە قاشۋداعى نەگٸزگٸ ماقسات - قىتاي قۇپيياسىن بٸلۋٸندە عانا ەمەس, سوتسياليستٸك سٷردەك جٷيەدەن ەبدەن شارشاپ مەزٸ بولۋىنان دا تۋىنداپ وتىر.
قىتايدا 1949-2009 اراسى شەتەلگە قاشۋ وقيعاسىن بٸرنەشە كاتەگوريياعا بٶلٸپ قاراستىرۋعا بولادى;
ۇلت قۇرامى جاعىنان:
شەتەلگە قاشقان قىتايلار;
شەتەلگە قاشقان قىتاي ەمەستەر (مانجۋر, تيبەت, ۇيعىر, موڭعول جەنە قازاق);
ساياسي سيپاتى جاعىنان:
مەملەكەتتٸك قۇپييانى بٸلەتٸندەر;
بيلٸككە بالاما كٷشتەر (وليگارح, كلون);
انتيكوممۋنيستشٸلدەر;
انتيقىتايشىل سەبەتشٸلدەر;
ۇلتشىلدار;
ەۋروپاشىل ليبەرالدى كٷشتەر;
ەركٸندٸك اڭساعان قاراپايىم ازاماتتار;
سەنٸم سيپاتى جاعىنان:
دٸني ميسسيونەرلەر (حريستييان);
ھيجراشىلدار (مۇسىلماندار);
1989-2019 اراسىندا قىتايدان شەتەلگە قاشۋ وقيعاسى تٸپتەن كٷردەلٸ, جٸڭٸشكەلٸكپەن كاتەگوريياعا بٶلٸپ قاراستىرىپ زەرتتەسەڭٸز ٶتە قىزىق تاقىرىپ. شەتەلگە توپتالعان قىتايدىڭ ۇلتشىل, مەملەكەتشٸل وليگارحتارىنىڭ ٶز تەلەارناسى, تەۋەلسٸز باسپاسٶزٸ جەنە عىلمي زەرتتەۋ ورتالىقتارى جەنە وندا اكادەمييالىق ٶلشەمدە تالداۋ جاسايتىن ەر سالانىڭ كەسٸبي ماماندارى بار. ولار قىتاي كومۋنيستتەرٸنٸڭ قىلت ەتكەن ساياساتىن كٷنٸگە دٶڭگەلەك ٷستەلدە تالداپ, ساراپقا ساپ جاتادى. قىتايدىڭ شەتەلگە زاڭسىز قاشىپ ٶتكەندەر ٷشٸن ۇستانعان ساياسي پوزيتسيياسىن جەكە تاقىرىپ رەتٸندە زەرتتەپ قاراستىرۋعا بولادى.
ەندٸ, سايراگٷل اپايعا كەلەيٸك. قىتاي تاراپى وسى وقيعادان سوڭ قانداي رەاكتسيياسى تانىتۋى مٷمكٸن:
بٸرٸنشٸ, سايراگٷلدٸڭ قازاقستان اۋماعىندا قالۋى - قازاقستاننىڭ جەڭٸسٸ, كەلەسٸ بٸر جاعىنان قىتايدىڭ دا جەڭٸسٸ سانالادى. ساياساتتا "بٸر قۋانىشتىڭ قاسىندا بٸر ٶكٸنٸش" بار ەكەنٸن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. ەرينە, قازاقستاننىڭ تەۋەلسٸز, دەربەس ٷكٸمەتٸ بٸر سايراگٷلگە اراشا تٷسكەنٸمەن قىتايداعى قانشا مىڭ, تٸپتٸ, ودان دا كٶپ سايراگٷل تاعدىرلاستارعا اراشا تٷسە المايدى. قىتايدىڭ ساياسي تەحنولوگتارى بٸزدٸ "بٸر سايراگٷلدٸڭ تاعدىرىمەن قۋاندىرىپ قويىپ, مىڭ سايراگٷلدٸڭ تاعدىرىمەن ازاپتاۋى مٷمكٸن". قىتايدا ساياسي مەحانيزم مەن ساياسي تاكتيكا ٶتە دامىعان. بٸز تەۋەلسٸز ەل, دەربەس مەملەكەت رەتٸندە قىتايدىڭ بارلىق رەاكتسيياسىنا دايىن بولۋىمىز كەرەك. "سايراگٷل قىتايعا قايتارىلسا دا - قىتايدىڭ جەڭٸسٸ, قىتايعا قايتارىلماسا دا - قىتايدىڭ جەڭٸسٸ" دەۋٸم مىنادا, ەگەر قايتارىلسا, قىتاي سايراگٷلدٸ جازالايدى, ەگەر قايتارىلماسا, قىتاي "سايراگٷلدەردٸ" جازالايدى. ٶزٸڭٸز ويلاڭىز, قىتايدىڭ سايراگٷلدٸ جازالاسا دا, سايراگٷلدەردٸ جازالاسا دا تيٸمدٸ جاعى قىتايدا بولىپ تۇر. ال, قازاقستان سايراگٷلدٸ قۇتقاردى, بٸراق سايراگٷلدەردٸ قۇتقارا الا ما? جۇرت ٶزٸ ايتسىن.
ەكٸنشٸسٸ, بۇل مەسەلە قازاقستان-قىتاي اراسىنداعى ساۋدا-بيزنەس نارقىنداعى بەسەكەلەستٸكتٸ عانا ەمەس, ساياسي الاڭداعى كٷرەس بەسەكەلەستٸگٸن دە ودان سايىن ارتتىرادى. قىتاي باستاپقىدا جەڭٸلگەن سىڭاي تانىتادى, شەگٸنشەكتەيدٸ, بٸراق وسال تۇسىڭنان وڭدىرمايدى, سوندىقتان ساياسي تاكتيكانى, قىراعىلىقتى ارتتىرۋ كەرەك. قىتايدىڭ ەنەرگييا مەن گەو-جاعرافييالىق تاسىمالعا بولعان سۇرانىسىن سەتتٸ پايدالانىپ, جالاڭ ۇلت مەسەلەسٸن جىلتىڭداتا بەرمەي, باسقا تاكتيكاعا كٶشۋ كەرەك. بۇل مەسەلە الماتى-استانا كٶشەلەرٸندەگٸ ەكٸ تال قىتايعا دىق كٶرسەتۋمەن نەمەسە بٸر قىتايدى اساۋ جامباسقا ساپ الىپ ۇرعانىنا مەز بولۋمەن شەشٸلمەيدٸ. بيلٸك ەل تاعدىرى ٷشٸن شىنايى تاكتيكالارعا كٶشۋ كەرەك, ستراتەگ مامان, تەۋەلسٸز ساراپشى, ساتىلۋدى بٸلمەيتٸن ۇلت ينتەللەگەنتتەرٸ كەرەك. ەرينە قاراماققا ٶتە ازبىز, بٸر پەكيننٸڭ قالا سانىنا دا تولمايمىز. بٸراق, حالقىمىز از بولسا دا, دانالىعىمىز كەندە حالىق ەمەسپٸز. بٸر مايا شٶپتٸ بٸر تال سٸرٸڭكەمەن ٶرتەي سالۋعا بولادى, كٶل-كٶسٸر دارييانى بٸر كٷرەكپەن ارىق قازىپ قۇلاعىن بايلاپ اعىزا سالۋعا بولادى. قىتاي بٸزگە - مٷمكٸندٸك, بٸز قىتايمەن جاعالاسۋ ارقىلى ٶز ۇلتىمىزدىڭ ەرٸك-جٸگەرٸن, سابىرىن, ساۋاتىن, مەدەنيەتٸن ھام ساياسي تاكتيكاسىن سىنايمىز, جەتٸلدٸرەمٸز, مەملەكەتشٸلدٸك قۇدٸرەتٸمٸز ارتادى.
ٷشٸنشٸ, ەكٸ بولجام الدا, قىتايدان كەلەتٸن كٶش نە تٷبەگەيلٸ توقتايدى, نە بولماسا كٶش جاندانادى. ەكەۋٸنە دە دايىن بولۋ كەرەك. كٶش توقتاسا, ونى كوممۋنيستٸك بيلٸك توقتاتادى, ەرتەڭ كوممۋنيستتەر كەتسە, ليبەرالدار كٶشتٸڭ ەسٸگٸن بەرٸبٸر اشىپ بەرەدٸ. سونى قاداعالاپ, زەرتتەپ, گرافيكاسىن سىزىپ وتىرۋ كەرەك. كٶش توقتاسا, قازاقتارمەن مەدەني, رۋحاني بايلانىستى باسقا قىرىنان جالعاپ ەكەتۋ كەرەك, ال, كٶش توقتاماي جاندانعان جاعدايدا ٸشكٸ كٶشٸ-قون مەسەلەسٸ مەن سىرتقى كٶشٸ-قون مەسەلەسٸن تٷبەگەيلٸ رەتتەپ دايىن وتىرۋ كەرەك. تٸركەۋ, ورالمان كۋەلٸك, ازاماتتىق الۋ كٶنە سٷردەك كٷيٸندە قالا بەرسە, قىتايداعى قازاق مەسەلەسٸ قايتىپ "قازاقستانداعى قازاق مەسەلەسٸنە" اينالىپ كەتەدٸ.
تٶرتٸنشٸ, ۇلى تٷركٸستاندىق پوتەنتسيال كٷشٸن بٸرٸكتٸرۋ.
قىتاي جاعى قازاق-قىرعىز, قازاق-ٶزبەك حالىقتارىنىڭ بٸرٸگٸپ ورتاق كٷشكە اينالۋىنان قاتتى الاڭدايدى. سوندىقتان ولاردىڭ اراسىنداعى جٸككە سىزات سالىپ وتىرۋ ٷشٸن "قىتايلىق تٷركٸستان پروتەجەسٸن" دايىنداپ وتىرادى. ورتالىق ازيياعا ىقپالىن ارتتىرۋ ٷشٸن ٷرٸمجٸ مەن قاشقاردىڭ ٶڭٸرلٸك جەنە باسقا مٷمكٸندٸكتەرٸن پايدالانادى, ۇيعىردىڭ ورتا جەنە شىعىن بۋرجۋازييالىق بيزنەستەرٸ ارقىلى ورتالىق ازيياعا ەكونوميكالىق ھام ساۋدا-بيزنەس "سوعىسىن" اشادى. ورتالىق ازييانى نە قاشقار ارقىلى, نە ٷرٸمجٸ ارقىلى ٶزٸنە تەۋەلدٸ ەتۋگە تىرىسادى. وسى مٷمكٸندٸكتەردٸ ٸسكە اسىرۋ ٷشٸن "قىتاي تٷرٸكشٸلدٸگٸن" قولدان جاساپ تۇتاس تٷركٸستاندى (ورتالىق ازييانى) ۇيعىرلار ارقىلى شاۋجايلاي باستايدى. سٸز قازاقستانداعى جەنە الىس-جاقىنداعى ۇيعىرلاردىڭ قازاقتى ۇيعىردان تاراتۋىن, بٷكٸل الماتى وبلىسىنىڭ جەر-سۋ اتاۋىن ۇيعىرشادان كەپ شىققان دەۋٸنٸڭ ارتىندا قىتايداعى "قىتاي تٷرٸكشٸلدٸگٸ" پروتەجەسٸ تۇرعانىن بٸلمەيسٸز بە? قىتايدىڭ ساياسي تەحنولوگتارى باسقا كٶپتەگەن ساياسي ويىندى الدا ەلٸ جاساپ شىعاراتىن بولادى. بۇل كٷرەسكە بالاما رەتٸندە بٸرٸنشٸدەن قازاقستان ٶزٸنٸڭ جەكە پوتەنتسيال كٷشٸن ارتتىرۋ كەرەك, ەكٸنشٸسٸ بٸرتۇتاس تٷركٸستان تٷسٸنٸستٸگٸ مەن تاعدىرلاس, مٷددەلەس مٷمكٸندٸگٸن بٸرٸكتٸرە بٸلۋ كەرەك. كەش قالساق, قىتايدىڭ "قىتاي تٷرٸكشٸلدٸگٸ" پروتەجەسٸنە بٸر-بٸردەن جەلٸنٸپ بٸتەمٸز. ۇلى تٷركٸستان تٷسٸنٸستٸگٸ ارتسا جەنە قىتايعا ورتاق ساياسي كٷشكە اينالسا, قىتايدىڭ ەنەرگييا مەن گەو-ستراتەگييالىق ٶڭٸرلٸك تاسىمالعا مۇقتاج مٷمكٸندٸكتەرٸن شاۋجايلاۋعا بولادى جەنە ۇلى تٷركٸستان اۋماعىنداعى (ورتالىق ازييا) ٸشكٸ تەپە-تەڭدٸك كٶرسەتكٸشتەردٸ تولىقتاپ (مىسالى, ەڭبەككٷش, ورتا-شاعىن بينەس, تاريحي تۋريزم, ٶزەن-سۋ, تاسىمال, تب), سونىڭ ەرٸك-جٸگەرٸمەن قىتايعا مۇقتاجدىقتى ازايتۋعا بولادى.
"ٶزبەكتەسٸپ كەتەمٸز, قالانى قىرعىز باسىپ كەتەدٸ" دەيتٸن تاۋدىڭ قۋىسىنداعى ساسىق قورقىنىشتان ارىلۋ كەرەك.
ەلدەس وردانىڭ فەيسبۋكتاعى جازباسىنان
