Byltyr Shyǵys Qazaqstandaǵy bes birdei tarihi orynǵa aýqymdy arheologiialyq jumystar júrgizilgen edi. Solardyń biri – Abai aýdanyndaǵy Qyryqúńgir qorymy.
Qorym Toqtamys batyr aýylynan soltústikke qarai eki shaqyrym jerde, qos musylman ziratynyń ortasynda ornalasqan. Jerge at qoiýǵa kelgende qazaqtai sheber halyq joq shyǵar bul dúniede. Taý betindegi qýys-qýys úńgirlerdiń kóptiginen-aq Qyryqúńgir ataýynyń qalaisha dál qoiylǵanyn ańǵarasyz. Jergilikti turǵyndar arasynda bul jerdiń Qyryq eki úńgir nemese Bestamaq deitin de ataýy bar kórinedi.
Arheolog ǵalymdardyń aitýyna qaraǵanda, Shyńǵystaýdaǵy qazba jumystary buǵan deiin tek Sarykól mańynda ǵana júrgizilgen. Bul isti eń áýeli ekinshi dúniejúzilik soǵystan keiin belgili ǵalym, uzaq jyldar Almaty qalasyndaǵy Ortalyq memlekettik murajaidy basqarǵan Ábýsaǵit Jirenshin bastap, atalǵan murajaidyń qyzmetkeri L.Nifontova Sarykól mańy eskertkishterin ǵylymi ainalymǵa engizedi.
80-jyldardyń sońynda Shyńǵystaýdyń týmasy, arheolog Ábdimanap Orazbaev Sarykól, Kóldeneń, Bazaraly aimaqtaryndaǵy erte temir dáýiriniń qorǵandaryna arheologiialyq qazba jumystaryn júrgizedi. Elimiz táýelsizdik alǵannan keiingi jyldary bul óńirde áýeli Ábdesh Tóleýbaev pen Ǵani Omarov, 2004 jyly «Mádeni mura» memlekettik baǵdarlamasy boiynsha «Shyńǵystaý ólkesindegi túrki dáýiriniń eskertkishteri» jobasy aiasynda Zeinolla Samashevtiń basshylyǵymen 3 jyl boiy qazba jumystary qolǵa alynady.
Úsh myń jyldyq tarihy bar asyqtar
Biz sóz etkeli otyrǵan Qyryqúńgir qorymyndaǵy arheologiialyq jumystar 2014 jyly Astanadaǵy Eýraziia ýniversitetiniń rektory Erlan Sydyqovtyń qoldaýymen jasaqtalǵan «Shyńǵystaý arheologiialyq ekspeditsiiasy» aiasynda bastalǵan eken. Ekspeditsiia jetekshisi – atalǵan ýniversitettiń arheologiia jáne etnologiia kafedrasynyń meńgerýshisi Ulan Úmitqalievtiń aitýynsha, bir sharshy shaqyrym aýmaqta ornalasqan qorymnan qola jáne erte temir dáýirleriniń 500-den astam eskertkishteri tizimge alynypty. Qazirgi tańda saq, ǵun-sarmat jáne túrki dáýirleriniń eskertkishterine zertteý jumystary júrgizilip jatqan kórinedi.
Qyryqúńgir qorymynyń basty ereksheligi – bul jerden este joq eski zamandardan syr shertetin asyqtardyń tabylǵandyǵy. 2014 jylǵy qazba jumystary kezinde osyndaǵy qorymdardyń birinen qola dáýirine jatatyn tas jáshiktiń ishinen 140 asyq tabylypty. Bir tańǵalarlyǵy, bul jádigerlerdiń barlyǵy qynamen boialǵan ári tesilgen bolyp shyqqan. 2015, 2016 jyldary júrgizilgen qazba jumystary kezinde de asyqtar tabylǵan, qazirgi ýaqytta olardyń uzyn sany 200-den asypty.
– Qyryqúńgir obasynyń basty jańalyǵy – asyqtar tek egde adamdardyń qabirinen, tas jáshiktiń ishinen, jerlengen kisiniń aiaǵynyń qasynda úiilgen kúide tabyldy. I.Kovaleva, Iu.Kiriýshin, N.Rosliakova, S.Sotnikova syndy Resei zertteýshileri jerleý oryndarynan tabylǵan asyqtardyń tek qana balalar oiynyna qoldanylǵanyn aityp kelgen edi. Sebebi, osyǵan deiin asyqtar kóbinese balalardyń qabirinen tabylǵan bolatyn. Bul jolǵy asyqtar eresek adamdardyń qabirinen tabylyp otyrǵandyqtan jáne bir shetinde tumar retinde taǵylǵan tesikteri bar, eki shetiniń egelgeni, qyzyl túske boialǵandaryn eskere kele asyqtyń tek bala oiyny úshin emes, sonymen birge ǵuryptyq, dúnietanymdyq máni bar dep joramaldaýǵa negiz bolyp otyr, – deidi Ulan Úmitqaliev.
Qazaqta asyqqa qatysty dúnie kóp. «Asyǵyń alshysynan tússin» dep tilek aityp jatamyz bir-birimizge. Ońtústik óńirde Asyq ata degen mazar bar. Ulttyq aspabymyz jetigenniń ár sheginiń astyna asyq qoiylǵanyn birimiz ańǵarsaq, birimizdiń baiqai bermeitinimiz de ras.
«Munyń bári beker emes. Asyl muramyz asyqqa tek balanyń oiyny retinde ǵana qarap, jóndi mán bermei kelemiz. Asyqty balalar ǵana oinamaǵan. Ertede han talapai, sasyr, qumar sekildi ústel ústinde oinalatyn asyq oiyndary da bolǵan. Onyń bári qazir bizdiń sanamyzdan óshti. Bizdiń muratymyz – tek qana qazba jumystaryn júrgizý emes, halqymyzdyń ádet-ǵuryptaryna qatysty qundy maǵlumattardy jinaqtap, umytyla bastaǵan ulttyq qundylyqtarymyzdy qaita jańǵyrtýǵa úlesimizdi qosý», deidi arheolog.
Bizdiń arheologtar asyqtardyń nelikten múrdemen birge jerlengeniniń syryn áli asha qoimaǵan syńaily. Orys zertteýshisi S.Sotnikova asyqpen jerleýdi balalardyń jas erekshelikterine qarai eki topqa bólip qarastyryp, óziniń eńbekterinde «5-6 jastaǵy balalar az asyqtarmen jerlengen, iaǵni, ata-anasy qabirge balanyń jasyna qarai 1-den 5-ke deiin asyqtar qoiǵan. Ekinshi, 7-14 jastaǵy balalardyń qabirinde asyqtardyń kóptep kezdesýi ózderiniń oinap, utqan asyqtary bolýy múmkin», degen joramal aitqan eken. Alaida zertteýshiler tarapynan eresek adamdardyń qabirlerinde kezdesetin asyqtar týraly tolyq túsinik bergen eshkim joq.
Sondyqtan, Qyryqúńgir qorymynan tabylǵan asyqtardy aldaǵy ýaqytta elimizdiń ǵalymdary men tarihshylary, etnograftary jan-jaqty zerdelep, qupiiasyn asha jatar dep oilaimyz.
Babalarymyz qola dáýirinde kiiz basyp, ota jasaǵan
Arheologtarymyzdyń Qyryqúńgir qorymynan tapqan qundy oljalarynyń qatarynda súiekten jasalǵan skalpel men kiiz qaldyǵyn erekshe aitýǵa bolady. Iaǵni, bul bizdiń babalarymyzdyń osydan 3 myń jyl buryn meditsinany meńgerip, ota jasaǵanyn, sonaý zamandarda kiiz basýdy da bir kisidei bilgenin anyq ańǵartsa kerek.
Jalpy, Qyryqúńgir qorymyna qazba jumystary júrgizilgen úsh jyldyń muǵdarynda qupiiasy áli ashylmaǵan asyqtardan bólek adam men jylqy súiekteriniń qaldyqtary, qysh jáne qoladan jasalǵan áshekei buiymdardyń synyqtary, súiekten jasalǵan jebeniń ushtary sekildi baǵaly jádigerler tabylǵan. 2016 jylǵy qazba jumystary kezinde qoladan, súiekten, biriýzadan jasalǵan monshaqtar men bir qorǵannan adam múrdesiniń bas jaǵynan qola aina, qańqanyń oń jaq búiirinen altyn syrǵa, qabyrǵasynyń astynan ań stilinde jasalǵan altyn qapsyrma tabylypty.
Reti kelgende aita keteiik, Qyryqúńgir qorymyndaǵy qazba jumystary ótken jyly aimaq basshysy Danial Ahmetovtiń bastamasymen qolǵa alynǵan arheologiiany damytýdyń 2016-2018 jyldarǵa arnalǵan óńirlik baǵdarlamasy aiasynda júrgizilip, oǵan oblystyq biýdjetten 4 million teńgeden astam qarajat bólingen-di. Qazba jumystaryna AQSh, Ulybritaniia, Polsha elderiniń ǵalymdary da qatysqan edi.
Ulan Úmitqalievtiń aitýynsha, Qyryqúńgirdegi qazba jumystary biyl da jalǵasyn tabady. Qorymnan tabylǵan artefaktiler aldaǵy ýaqytta elimizdiń jáne shet elderdiń zamanaýi tehnologiialarmen jaraqtandyrylǵan zerthanalarynda jan-jaqty zertteýden ótedi. Keibir jádigerler qazirgi kezde L.N.Gýmilev atyndaǵy Eýraziia ulttyq ýniversitetiniń janyndaǵy arheologiialyq qalpyna keltirý jáne saqtaý zerthanasynda alǵashqy kameralyq zertteýden ótip jatqan kórinedi.
Azamat QASYM,
«Egemen Qazaqstan»
Shyǵys Qazaqstan oblysy
