بىلتىر شىعىس قازاقستانداعى بەس بٸردەي تاريحي ورىنعا اۋقىمدى ارحەولوگييالىق جۇمىستار جٷرگٸزٸلگەن ەدٸ. سولاردىڭ بٸرٸ – اباي اۋدانىنداعى قىرىقٷڭگٸر قورىمى.
قورىم توقتامىس باتىر اۋىلىنان سولتٷستٸككە قاراي ەكٸ شاقىرىم جەردە, قوس مۇسىلمان زيراتىنىڭ ورتاسىندا ورنالاسقان. جەرگە ات قويۋعا كەلگەندە قازاقتاي شەبەر حالىق جوق شىعار بۇل دٷنيەدە. تاۋ بەتٸندەگٸ قۋىس-قۋىس ٷڭگٸرلەردٸڭ كٶپتٸگٸنەن-اق قىرىقٷڭگٸر اتاۋىنىڭ قالايشا دەل قويىلعانىن اڭعاراسىز. جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىندار اراسىندا بۇل جەردٸڭ قىرىق ەكٸ ٷڭگٸر نەمەسە بەستاماق دەيتٸن دە اتاۋى بار كٶرٸنەدٸ.
ارحەولوگ عالىمداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, شىڭعىستاۋداعى قازبا جۇمىستارى بۇعان دەيٸن تەك سارىكٶل ماڭىندا عانا جٷرگٸزٸلگەن. بۇل ٸستٸ ەڭ ەۋەلٸ ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستان كەيٸن بەلگٸلٸ عالىم, ۇزاق جىلدار الماتى قالاسىنداعى ورتالىق مەملەكەتتٸك مۇراجايدى باسقارعان ەبۋساعيت جيرەنشين باستاپ, اتالعان مۇراجايدىڭ قىزمەتكەرٸ ل.نيفونتوۆا سارىكٶل ماڭى ەسكەرتكٸشتەرٸن عىلىمي اينالىمعا ەنگٸزەدٸ.
80-جىلداردىڭ سوڭىندا شىڭعىستاۋدىڭ تۋماسى, ارحەولوگ ەبدٸماناپ ورازباەۆ سارىكٶل, كٶلدەنەڭ, بازارالى ايماقتارىنداعى ەرتە تەمٸر دەۋٸرٸنٸڭ قورعاندارىنا ارحەولوگييالىق قازبا جۇمىستارىن جٷرگٸزەدٸ. ەلٸمٸز تەۋەلسٸزدٸك العاننان كەيٸنگٸ جىلدارى بۇل ٶڭٸردە ەۋەلٸ ەبدەش تٶلەۋباەۆ پەن عاني وماروۆ, 2004 جىلى «مەدەني مۇرا» مەملەكەتتٸك باعدارلاماسى بويىنشا «شىڭعىستاۋ ٶلكەسٸندەگٸ تٷركٸ دەۋٸرٸنٸڭ ەسكەرتكٸشتەرٸ» جوباسى اياسىندا زەينوللا ساماشەۆتٸڭ باسشىلىعىمەن 3 جىل بويى قازبا جۇمىستارى قولعا الىنادى.
ٷش مىڭ جىلدىق تاريحى بار اسىقتار
بٸز سٶز ەتكەلٸ وتىرعان قىرىقٷڭگٸر قورىمىنداعى ارحەولوگييالىق جۇمىستار 2014 جىلى استاناداعى ەۋرازييا ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ رەكتورى ەرلان سىدىقوۆتىڭ قولداۋىمەن جاساقتالعان «شىڭعىستاۋ ارحەولوگييالىق ەكسپەديتسيياسى» اياسىندا باستالعان ەكەن. ەكسپەديتسييا جەتەكشٸسٸ – اتالعان ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ ارحەولوگييا جەنە ەتنولوگييا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشٸسٸ ۇلان ٷمٸتقاليەۆتٸڭ ايتۋىنشا, بٸر شارشى شاقىرىم اۋماقتا ورنالاسقان قورىمنان قولا جەنە ەرتە تەمٸر دەۋٸرلەرٸنٸڭ 500-دەن استام ەسكەرتكٸشتەرٸ تٸزٸمگە الىنىپتى. قازٸرگٸ تاڭدا ساق, عۇن-سارمات جەنە تٷركٸ دەۋٸرلەرٸنٸڭ ەسكەرتكٸشتەرٸنە زەرتتەۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان كٶرٸنەدٸ.
قىرىقٷڭگٸر قورىمىنىڭ باستى ەرەكشەلٸگٸ – بۇل جەردەن ەستە جوق ەسكٸ زامانداردان سىر شەرتەتٸن اسىقتاردىڭ تابىلعاندىعى. 2014 جىلعى قازبا جۇمىستارى كەزٸندە وسىنداعى قورىمداردىڭ بٸرٸنەن قولا دەۋٸرٸنە جاتاتىن تاس جەشٸكتٸڭ ٸشٸنەن 140 اسىق تابىلىپتى. بٸر تاڭعالارلىعى, بۇل جەدٸگەرلەردٸڭ بارلىعى قىنامەن بويالعان ەرٸ تەسٸلگەن بولىپ شىققان. 2015, 2016 جىلدارى جٷرگٸزٸلگەن قازبا جۇمىستارى كەزٸندە دە اسىقتار تابىلعان, قازٸرگٸ ۋاقىتتا ولاردىڭ ۇزىن سانى 200-دەن اسىپتى.
– قىرىقٷڭگٸر وباسىنىڭ باستى جاڭالىعى – اسىقتار تەك ەگدە ادامداردىڭ قابٸرٸنەن, تاس جەشٸكتٸڭ ٸشٸنەن, جەرلەنگەن كٸسٸنٸڭ اياعىنىڭ قاسىندا ٷيٸلگەن كٷيدە تابىلدى. ي.كوۆالەۆا, يۋ.كيريۋشين, ن.روسلياكوۆا, س.سوتنيكوۆا سىندى رەسەي زەرتتەۋشٸلەرٸ جەرلەۋ ورىندارىنان تابىلعان اسىقتاردىڭ تەك قانا بالالار ويىنىنا قولدانىلعانىن ايتىپ كەلگەن ەدٸ. سەبەبٸ, وسىعان دەيٸن اسىقتار كٶبٸنەسە بالالاردىڭ قابٸرٸنەن تابىلعان بولاتىن. بۇل جولعى اسىقتار ەرەسەك ادامداردىڭ قابٸرٸنەن تابىلىپ وتىرعاندىقتان جەنە بٸر شەتٸندە تۇمار رەتٸندە تاعىلعان تەسٸكتەرٸ بار, ەكٸ شەتٸنٸڭ ەگەلگەنٸ, قىزىل تٷسكە بويالعاندارىن ەسكەرە كەلە اسىقتىڭ تەك بالا ويىنى ٷشٸن ەمەس, سونىمەن بٸرگە عۇرىپتىق, دٷنيەتانىمدىق مەنٸ بار دەپ جورامالداۋعا نەگٸز بولىپ وتىر, – دەيدٸ ۇلان ٷمٸتقاليەۆ.
قازاقتا اسىققا قاتىستى دٷنيە كٶپ. «اسىعىڭ الشىسىنان تٷسسٸن» دەپ تٸلەك ايتىپ جاتامىز بٸر-بٸرٸمٸزگە. وڭتٷستٸك ٶڭٸردە اسىق اتا دەگەن مازار بار. ۇلتتىق اسپابىمىز جەتٸگەننٸڭ ەر شەگٸنٸڭ استىنا اسىق قويىلعانىن بٸرٸمٸز اڭعارساق, بٸرٸمٸزدٸڭ بايقاي بەرمەيتٸنٸمٸز دە راس.
«مۇنىڭ بەرٸ بەكەر ەمەس. اسىل مۇرامىز اسىققا تەك بالانىڭ ويىنى رەتٸندە عانا قاراپ, جٶندٸ مەن بەرمەي كەلەمٸز. اسىقتى بالالار عانا ويناماعان. ەرتەدە حان تالاپاي, ساسىر, قۇمار سەكٸلدٸ ٷستەل ٷستٸندە وينالاتىن اسىق ويىندارى دا بولعان. ونىڭ بەرٸ قازٸر بٸزدٸڭ سانامىزدان ٶشتٸ. بٸزدٸڭ مۇراتىمىز – تەك قانا قازبا جۇمىستارىن جٷرگٸزۋ ەمەس, حالقىمىزدىڭ ەدەت-عۇرىپتارىنا قاتىستى قۇندى ماعلۇماتتاردى جيناقتاپ, ۇمىتىلا باستاعان ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى قايتا جاڭعىرتۋعا ٷلەسٸمٸزدٸ قوسۋ», دەيدٸ ارحەولوگ.
بٸزدٸڭ ارحەولوگتار اسىقتاردىڭ نەلٸكتەن مٷردەمەن بٸرگە جەرلەنگەنٸنٸڭ سىرىن ەلٸ اشا قويماعان سىڭايلى. ورىس زەرتتەۋشٸسٸ س.سوتنيكوۆا اسىقپەن جەرلەۋدٸ بالالاردىڭ جاس ەرەكشەلٸكتەرٸنە قاراي ەكٸ توپقا بٶلٸپ قاراستىرىپ, ٶزٸنٸڭ ەڭبەكتەرٸندە «5-6 جاستاعى بالالار از اسىقتارمەن جەرلەنگەن, ياعني, اتا-اناسى قابٸرگە بالانىڭ جاسىنا قاراي 1-دەن 5-كە دەيٸن اسىقتار قويعان. ەكٸنشٸ, 7-14 جاستاعى بالالاردىڭ قابٸرٸندە اسىقتاردىڭ كٶپتەپ كەزدەسۋٸ ٶزدەرٸنٸڭ ويناپ, ۇتقان اسىقتارى بولۋى مٷمكٸن», دەگەن جورامال ايتقان ەكەن. الايدا زەرتتەۋشٸلەر تاراپىنان ەرەسەك ادامداردىڭ قابٸرلەرٸندە كەزدەسەتٸن اسىقتار تۋرالى تولىق تٷسٸنٸك بەرگەن ەشكٸم جوق.
سوندىقتان, قىرىقٷڭگٸر قورىمىنان تابىلعان اسىقتاردى الداعى ۋاقىتتا ەلٸمٸزدٸڭ عالىمدارى مەن تاريحشىلارى, ەتنوگرافتارى جان-جاقتى زەردەلەپ, قۇپيياسىن اشا جاتار دەپ ويلايمىز.
بابالارىمىز قولا دەۋٸرٸندە كيٸز باسىپ, وتا جاساعان
ارحەولوگتارىمىزدىڭ قىرىقٷڭگٸر قورىمىنان تاپقان قۇندى ولجالارىنىڭ قاتارىندا سٷيەكتەن جاسالعان سكالپەل مەن كيٸز قالدىعىن ەرەكشە ايتۋعا بولادى. ياعني, بۇل بٸزدٸڭ بابالارىمىزدىڭ وسىدان 3 مىڭ جىل بۇرىن مەديتسينانى مەڭگەرٸپ, وتا جاساعانىن, سوناۋ زامانداردا كيٸز باسۋدى دا بٸر كٸسٸدەي بٸلگەنٸن انىق اڭعارتسا كەرەك.
جالپى, قىرىقٷڭگٸر قورىمىنا قازبا جۇمىستارى جٷرگٸزٸلگەن ٷش جىلدىڭ مۇعدارىندا قۇپيياسى ەلٸ اشىلماعان اسىقتاردان بٶلەك ادام مەن جىلقى سٷيەكتەرٸنٸڭ قالدىقتارى, قىش جەنە قولادان جاسالعان ەشەكەي بۇيىمداردىڭ سىنىقتارى, سٷيەكتەن جاسالعان جەبەنٸڭ ۇشتارى سەكٸلدٸ باعالى جەدٸگەرلەر تابىلعان. 2016 جىلعى قازبا جۇمىستارى كەزٸندە قولادان, سٷيەكتەن, بيريۋزادان جاسالعان مونشاقتار مەن بٸر قورعاننان ادام مٷردەسٸنٸڭ باس جاعىنان قولا اينا, قاڭقانىڭ وڭ جاق بٷيٸرٸنەن التىن سىرعا, قابىرعاسىنىڭ استىنان اڭ ستيلٸندە جاسالعان التىن قاپسىرما تابىلىپتى.
رەتٸ كەلگەندە ايتا كەتەيٸك, قىرىقٷڭگٸر قورىمىنداعى قازبا جۇمىستارى ٶتكەن جىلى ايماق باسشىسى دانيال احمەتوۆتٸڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان ارحەولوگييانى دامىتۋدىڭ 2016-2018 جىلدارعا ارنالعان ٶڭٸرلٸك باعدارلاماسى اياسىندا جٷرگٸزٸلٸپ, وعان وبلىستىق بيۋدجەتتەن 4 ميلليون تەڭگەدەن استام قاراجات بٶلٸنگەن-دٸ. قازبا جۇمىستارىنا اقش, ۇلىبريتانييا, پولشا ەلدەرٸنٸڭ عالىمدارى دا قاتىسقان ەدٸ.
ۇلان ٷمٸتقاليەۆتٸڭ ايتۋىنشا, قىرىقٷڭگٸردەگٸ قازبا جۇمىستارى بيىل دا جالعاسىن تابادى. قورىمنان تابىلعان ارتەفاكتٸلەر الداعى ۋاقىتتا ەلٸمٸزدٸڭ جەنە شەت ەلدەردٸڭ زاماناۋي تەحنولوگييالارمەن جاراقتاندىرىلعان زەرتحانالارىندا جان-جاقتى زەرتتەۋدەن ٶتەدٸ. كەيبٸر جەدٸگەرلەر قازٸرگٸ كەزدە ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ جانىنداعى ارحەولوگييالىق قالپىنا كەلتٸرۋ جەنە ساقتاۋ زەرتحاناسىندا العاشقى كامەرالىق زەرتتەۋدەن ٶتٸپ جاتقان كٶرٸنەدٸ.
ازامات قاسىم,
«ەگەمەن قازاقستان»
شىعىس قازاقستان وبلىسى
