Qyrǵyzstan parlamenti burynǵy prezidentterdi tiispeýshilik quqyǵynan aiyratyn zań jobasyn úshinshi oqylymda maquldady. Biraq ideia avtorlary qujatty qaitaryp, tolyqtyrý qajettigin aitady.
4 sáýirde qyrǵyz parlamenti "Qyrǵyzstan prezidentiniń qyzmetine kepildik berý týraly" zańǵa ózgerister engizý týraly zań jobasyn maquldady. Oǵan 120 depýtattyń 111-i - qoldap, úsheýi qarsy daýys berdi.
Qujat avtorlary Kýrmankýl Zýlýshev jáne Ishak Masaliev "Qyrǵyzstan prezidentiniń qyzmetine kepildik berý týraly" zańnan burynǵy prezidenttiń tiispeýshiligi týraly normany alyp tastaýdy usynǵan. Biraq ekinshi oqylym kezinde normany tutas almaǵanmen jaýapqa tartý mehanizmi týraly jazylǵan bólikti tolyqtyrý týraly sheshim qabyldanǵan.
Atap aitqanda, memlekettiń burynǵy basshysyn eger Jogorký Kenesh men bas prokýratýra "aýyr qylmys jasady" dep aiyptasa, mundai jaǵdaida eks-prezident qylmystyq jaýapkershilikke tartylýy múmkin.
EKS-PREZIDENT TE QARAPAIYM AZAMATTAR SIIaQTY JAÝAP BERÝI TIIS
Alaida qujat avtorlary zań jobasynyń dál osyndai kúide qabyldanǵanyna qarsy. Depýtat Ishak Masaliev "tiispeýshiliktiń kez kelgen formasy bolmaýy tiis" dep esepteidi.
- Biz 2006 jyly ony joiǵanbyz, muny bári de biledi. Biraq qazir kúrdeli amaldarmen [eks-prezidentti] qazirgi prezidentke teńestirip tastadyq, bul durys emes. 12-baptyń ataýynyń ózi durys emes - mazmunymen sáikes kelmeidi. Osyny eskerińizder. Bálkim, zań jobasyn qaitaryp, tolyqtyrý qajet shyǵar. Árbir zań jobasy minsiz bolýy tiis, - dedi ol.
Ótken jyldyń jeltoqsan aiynda parlament birinshi oqylymda eks-prezidenttiń tiispeýshiligine kepildik beretin 12-baptyń kúshin joiýdy maquldaǵan. Túzetýler prezidenttik ókileti kezinde qylmys jasaǵan eks-prezidentti qylmystyq jaýapkershilikke tartý múmkindigin qarastyrady jáne sonymen birge prezidenttik ókiletin aiaqtaǵan soń saiasatpen ainalysýyna tyiym salýdy kózdeidi.
Masalievtiń pikirinshe, zań jobasynyń qazirgi nusqasynyń alǵashqy nusqasynan qatty aiyrmashylyǵy bar. Onyń sózinshe, eks-prezident qarapaiym azamattar siiaqty óz áreketine jaýap berýi tiis.
"Qazir Jogorký Kenesh jáne bas prokýratýranyń kelisimimen eks-prezidentti jaýapkershilikke tartýǵa bolatyn norma engizilip jatyr. Men óz pikirimdi ózgertpeimin. Eks-prezidentti qarapaiym azamattar siiaqty jaýapqa tartýdy talap etem, qarapaiym azamattar bolsyn, saiasatkerler bolsyn, eshkimde tiispeýshilik quqyǵy bolmaýy tiis. Qazir eks-prezidentti qazirgi prezidentke teńestirý talpynysy bar" dedi ol.
2018 jyly qazan aiynda Qyrǵyzstannyń konstitýtsiialyq palatasy eks-prezidenttiń tiispeýshilik quqyǵyna kepildik beretin "Qyrǵyzstan prezidentiniń qyzmetine kepildik berý týraly" zańdaǵy 12-bapty konstitýtsiiaǵa qaishy dep tapqan. Palata eks-prezidentti tiispeýshilik quqyǵynan aiyrýǵa bolady, biraq impichment siiaqty kúrdeli bolýy tiis.
Konstitýtsiialyq palata parlament pen úkimetke osyǵan orai zańnamaǵa qajetti túzetýler engizý týraly usynys aitqan. Buǵan keibir depýttar narazy boldy. Olar palata "óz ókiletin asyra qoldandy" dep synady.
Depýtat Dastan Bekeshevtiń oiynsha, eks-prezidentke saiasatpen ainalysýyna tyiym salýdyń kúrdeli saldary bolýy múmkin.
- Partiiaǵa múshe bolýǵa, memlekettik organdarda isteýge tyiym salynbaq. Biraq bul konstitýtsiiada jazylmaǵan ǵoi. Azamattar sol úshin sotqa berýi múmkin, - dedi ol.
Talqylaý kezinde zańnyń barlyq eks-prezidentterge qoldanylýy múmkin ekeni anyqtaldy. Buǵan qosa, prezidenttik ókileti kezinde jasaǵan qylmysy úshin jaýapkershilikke tartylǵan eks-prezidentke shyǵarylǵan úkim kúshine engen jaǵdaida aiyptalýshynyń barlyq memlekettik artyqshylyqtardan airylatyny da belgili boldy.
Zań ǵylymdarynyń doktory, professor Bekbosyn Borýbashevtiń oiynsha, tiispeýshilik quqyǵy prezident ókiletin atqarý kezinde berilip, ókiletin toqtatqan soń avtomatty túrde kúshi joiylýy tiis.
- Bizde "absoliýtti tiispeýshilik" degen bolmaýy tiis. Biz respýblikalyq qurylymy bar demokratiialyq memleketpiz. Tiispeýshilik laýazymdy tulǵaǵa beriledi, ol ony óziniń jeke maqsatynda qoldanýy múmkin, al bizdegi sheneýnikter tek óz múddeleri úshin ǵana jumys isteidi. Eger biz shynaiy demokratiialyq memleket bolsaq, onda tiispeýshilikti tek ókileti kúshinde bolǵan kezde berýimiz qajet. Qyzmetinen ketti me - tiispeýshilik quqyǵynan aiyrylýy tiis. Biz tiispeýshilikten bólek, memlekettik saiajai men kúzetpen qamtamasyz etemiz. Bul da jeńildikterdiń bir túri, - deidi Borýbashev.
Eks-prezidentti tiispeýshilik quqyǵynan aiyrý máselesi Almazbek Atambaevtyń Bishkek TETs-in modernizatsiialaýǵa tikelei qatysy bary týraly málimdemeden keiin kúsheigen. Qyrǵyzstan quqyq qorǵaý organdary "TETs-ti modernizatsiialaý kezinde sybailas jemqorlyq qylmysy bolǵan" dep kúdiktenedi. Atambaev aiypty joqqa shyǵarady. Qoǵamda muny Almazbek Atambaevqa qarsy baǵyttalǵan bastama retinde qabyldaǵandar da bar.
Endi parlament qabyldaǵan zań jobasyna prezident Sooronboi Jeenbekov qol qoiýy tiis. Sodan keiin qujat kúshin enedi.
