Totalitarlyq qoǵamda qalam ieleri erekshe zardap shegedi. Ásirese, jýrnalistika salasy qyzmetkerleriniń taǵdyry qylyshtyń júzinde, ottyń ortasynda, arystannyń aýzynda júrgendei áser qaldyrady. Shyǵa bastaǵanyna biyl bir ǵasyr tolǵaly otyrǵan Batys Qazaqstan oblystyq «Oral óńiri» gazetiniń tarihyna úńilgenimizde osyndai oiǵa ábden bekidik.
Manaev Nuǵman Sársenuly 1894 jyly burynǵy Astrahan gýberniiasy Bókei ýezi Janbai aýylynda týǵan. 1929-30 jyldary Qazaq AKSR-y halyq aǵartý halyq komissary (bilim ministri).
Ýfadaǵy «Ǵaliia» medresesin bitirgen. «Sadaq» qoljazba jýrnalyn shyǵarýshylardyń biri. 1915 jyly Ýfadaǵy «Sharq» baspasynan «Iman-Islam» atty medrese oqýlyǵyn basyp shyǵarǵan. 1917 jyly shildede Orda qalasynda shyǵa bastaǵan «Uran» gazetinde redaktordyń orynbasary. Manaev Ýfadaǵy «Shyǵys baspasy» baspahanasynda árip terýshi, korrektor, «Oral» gazetinde jaýapty hatshy, «Qyzyl tý» gazetinde redaktordyń orynbasary (kei derekterde redaktor) bolǵan. 1938 jyly tutqyndalyp, 8 naýryz kúni atylǵan.
H. Esenbaev 1919 jyly Ordada «Qazaq durystyǵy», «Durystyq joly» gazetteri men «Muǵalim» jýrnalynyń alqa múshesi bolǵan. 1919 jylǵy 17 jeltoqsanda Orynborda «Ushqyn» gazetiniń birinshi nómiri H. Esenbaevtyń redaktorlyǵymen jaryqqa shyqty.
H. Esenbaev 1936 jyly Búkilqazaqstandyq II Keńester siezinde QASSR Ortalyq Atqarý komitetine múshe boldy. Aǵartý komissariaty basqarmasyn basqardy. 1938 jyly 3 naýryzda «Halyq jaýy» degen jalamen atylǵan.
Batys Alashorda qairatkeri, aǵartýshy, aqyn, jýrnalist Ahmet (Ahmetqali) Mamytuly (1895-1938 j. j.) Astrahan gýberniiasynyń Qoitoǵyt aýylynda týǵan. Ol – áigili qazaq batyry Mánshúk Mámetovanyń ákesi.
Ýfadaǵy Ǵaliia, Orynbordaǵy «Husaiyniia» medresesinde oqyǵan. 1912-1914 jyldary Qazandaǵy Kárimovter baspasynan «Keńes», «Ǵibrat» atty óleńder jinaǵy shyqqan. 1917-1918 jyldary Tashkentte «Birlik týy» gazeti basqarmasynda jumys isteidi. 1918 jyly kúzde «Oiyl ýálaiatyna» kelip, «Erkin qazaq» gazetiniń birneshe nómirin shyǵarady. 1920 jyly Oral qalasynda «Erik» gazetin shyǵaryp, redaktor bolady. 1921 jyly «Qyzyl tý» gazetinde jaýapty hatshy bolady. 1923-1927 jyldary Saratov ýniversiteti meditsina fakýltetinde oqidy.
1937 jyly «halyq jaýy» degen jalamen tutqyndalyp, 1938 jyly atylǵan.
Ýáli Zabirov keiin ǵylymmen ainalysqan, túrkolog, tarihshy jáne arheograf, Orta Aziialyq joǵary tehnikalyq maqta joǵary oqý ornynda jumysshy fakýltetiniń dekany, Shyǵystaný institýtynyń qyzmetkeri bolǵan. SSSR ǴA Tarih institýty Leningrad bóliminiń aǵa ǵylymi qyzmetkeri bolyp júrgen kezinde 1936 jyly tutqyndalǵan. 1937 jyly 4 qarashada atylǵan.
1938 jyldyń 17 sáýiri kúni oǵan RSFSR Qylmystyq kodeksiniń 58-baby, 2, 7, 8, 11-tarmaqtary boiynsha aiyp taǵylyp, 10 jylǵa sottalǵan. 1940 jyldyń 9 jeltoqsany kúni Sevostlag NKVD-synyń lagerinde qaza tabady.
Keiin Semei, Syrdariia, Almaty gýberniialarynda laýazymdy qyzmetter atqarǵan. 1937 jyly «halyq jaýy Júrgenov tobynyń múshesi» degen aiyppen tutqyndalyp, 1938 jyly 26 aqpanda atylǵan.
1921-1922 jyldary Orynborda «Eńbekshi qazaq» («Egemen Qazaqstan») gazetiniń redaktory bolyp istegen. 1922-1923 jyldary Oral oblystyq partiia komitetiniń úgit jáne nasihat bóliminiń meńgerýshisi, «Qyzyl tý» (qazirgi «Oral óńiri» gazeti) gazetiniń redaktory.
1929 jyly bastalǵan qýǵyn-súrgin kezinde «halyq jaýy» retinde aiyptalyp, 5 shildede tutqynǵa alynady. 1931 jyly 21 sáýirde atý jazasyna kesilgen.
1921-1923 jyldary Y. Mustambaev Oral gýberniialyq atqarý komiteti tóraǵasynyń orynbasary jáne Oral gýberniiasynyń prokýrory qyzmetin atqarǵan. Qosymsha gýberniialyq «Qyzyl tý» gazetine jaýapty redaktor retinde qol qoiǵan.
Mustambaev osy kezeńde Aron Qarataevtyń qyzy Shahzadaǵa úilengen. Osyǵan orai «Patsha úkimetiniń úlken sheneýnigi, saiasi senimsiz Aron Qarataevpen týysqandyq qarym-qatynasy bolǵandyǵy úshin Oral gýberniiasynan ketirilsin» degen qupiia sheshim shyqqan. Ydyrys Mustambaev Aqmola gýberniiasynyń prokýrory bolyp istep júrgen kezinde «tap jaýlarymen» týystyǵy bar degen ońdy-soldy qyr sońynan qalmai qoiǵan aiyptalýlardan keiin Shahzada Aronqyzymen ajyrasýǵa májbúr bolǵan.
Ydyrys Mustambaev Goloshekinniń «qyraǵy» kúzetinde bolyp, 1926 jyldan qýǵynǵa tústi. 1933 jyly Máskeý qalasynda ustalyp, 5 jylǵa bas bostandyǵynan aiyryldy. 1937 jyly 11 qarashada qaita sottalyp, atý jazasyna kesildi.
1904 jyly Torǵai oblysynyń Qostanai ýezinde týǵan Súgirov Rahym Súndetuly (1904-1938 j. j.) 1919-1921 jyldary aýyl mektebinen bilim alǵan. 1921 jyldyń qarasha aiynan 1923 jyldyń maýsymyna deiin «Jas alash» gazetiniń redaktsiia hatshysy bolǵan.
06.1924-07.1925 jyldar aralyǵynda «Eńbekshi qazaq» (qazirgi «Egemen Qazaqstan») gazeti redaktsiiasynyń hatshysy, 1925 jyldyń shildesinen bastap 1927 jylǵa deiin Oral gýberniialyq «Qyzyl tý» gazetiniń hatshysy. 1929 jyldyń jeltoqsanynan «Eńbekshi qazaq» gazeti bas redaktorynyń orynbasary.
R. Súgirov 1937 jyly 10 qazanda tutqyndalyp, 1938 jyly 34 jasynda atylǵan.
Eńbek jolyn Jympity aýdandyq Keńes atqarý komitetinde jaýapty qyzmetten bastaǵan. Keiin Oral qalasyna, oblystyq gazet qyzmetine aýysqan. «Qyzyl tý» («Ekpindi qurylys») gazetinde M. Oraldievtiń bólim bastyǵy laýazymynda qyzmet etkeni belgili. Partiia joldamasymen Almatyǵa, Semei, Qaraǵandy oblystaryna jiberilgen. Sońǵy qyzmeti – 1937 jyldyń 22 mamyryna deiin Qaraǵandy oblysy Qarqaraly aýdandyq «Eńbek maidany» atty gazettiń alǵashqy redaktory bolǵan.
Medesh Oraldiev 1937 jyly «Jastar arasynda alashordalyqtardyń kitaptaryn nasihattaǵany, alashordalyqtardyń kitaptaryn saqtaǵany, revoliýtsiiaǵa qarsy ulttyq uiymǵa qatysqany úshin» atý jazasyna kesilgen.
1922-1924 jyldary Orynborda rabfakta oqyǵan. 1925-1928 jyldary «Eńbekshi qazaq» gazetinde ádebi qyzmetker, 1929-1931 jyldary Petropavl okrýgtik «Keńes aýyly» gazetinde redaktordyń orynbasary, keiin redaktory boldy. 1931-1933 jyldary «Aýyl kommýnisi» jýrnalynda redaktordyń orynbasary bolady.
Eljas Bekenov 1933 jyly jeltoqsan aiynda Oraldyń oblystyq «Ekpindi qurylys» gazetiniń jaýapty redaktory bolyp taǵaiyndalady. 1935 jyly shilde aiynda Soltústik Qazaqstan oblysyna aýysqan.
Eljas Bekenov – Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi. 1938 jyly saiasi qýǵyn-súrginniń qurbany boldy.
Imanqulov Sátbek (Sátibek) Sársenuly (1904-1938 j. j.) Oral oblysy, Qaratóbe aýdany, Hankól aýyldyq sovetinde týǵan. 1919-1922 jyldary aýyldyq keńes hatshysy, 1922-1925 jyldary Orynbor qalasynda bilim alǵan. Keiin Jympity aýdanynda, Oral qalasynda túrli laýazymdyq jumystar atqarǵan.
Sátbek Imanqulov 1936-1937 jyldary «Ekpindi qurylys» gazetiniń jaýapty redaktory bolǵan. «Redaktor kezinde alashordashylardyń týystaryn qyzmetke alyp, halyq jaýlaryn áshkereleitin hattardy jariialamai jasyrdy» dep aiyptalǵan. 1937 jyly 5 qyrkúiekte qamaýǵa alynyp, 1938 jyly 8 naýryzda atylǵan.
I. Qoshanov 1927-1928 jyldary Adai ýezdik komsomol komitetiniń hatshysy bolǵan. 1935 jyly Batys Qazaqstan oblysyndaǵy Orda aýdandyq partiia komitetiniń I hatshysy. 1937 jyldyń basynda oblystyq «Ekpindi qurylys» gazetiniń redaktory bolyp taǵaiyndalady. Biraq kóp keshikpei «kontrrevoliýtsiialyq ultshyldardy búrkemelep, qoldaǵany úshin» 1938 jyldyń 7 qańtarynda partiia qatarynan shyǵarylǵan. 1938 jylǵy 13 qarasha kúni Almaty qalasynda atylǵan.
Daiyndaǵan Qazbek QUTTYMURATULY
"Oral óńiri" gazeti
