Kúishi Qurmanǵazy babamyzdyń týyp-ósken jeri týraly keibir basylym betterinde shyndyqqa sáikes kelmeitin málimetter jazylyp júrgeni jasyryn emes. Atyraýlyq jazýshy-jýrnalist Ótepbergen Álimgereev babamyzdyń 190 jyldyǵyna arnap jazǵan eńbeginde: «Qurmanǵazynyń kúishilik qyry birshama zerttelse de ómirbaiandyq joly áli bir izge túsken joq. Sonyń saldarynan ol bir ádebietterde Atyraý oblysynyń qazirgi Qurmanǵazy aýdanynda týǵan delinse, endi birinde Batys Qazaqstannyń Jańaqala aýdanynda dúniege kelgen. Olardyń qai-qaisysy da akademik Ahmet Jubanov pen tarihshy ǵalym Isatai Kenjalievtiń nusqalary. Shyndyǵynda kúishi qazirgi Qurmanǵazy aýdanynyń Jideli qumynda týǵan», dep jazypty.
Kúi atasy Qurmanǵazy Saǵyrbaevtyń ómiri men shyǵarmashylyǵy jaily jete zerttep, ony oqyrman qaýymǵa usynǵan qazaq mýzyka óneriniń dúldúli akademik Ahmet Jubanovtyń eńbegi de odan keiin ol týraly tarihi derekterge zertteý júrgizgen birden-bir jalǵyz tarihshy ǵalym, tarih ǵylymdarynyń kandidaty Isatai Kenjalievtiń de eńbekteri barshaǵa belgili. Sóz etip otyrǵan babamyzdyń týǵan jeri týraly talai jariialanyp, naqtylanǵan siiaqty edi. Áitse de basqa málimet berip otyrǵan bul jazýshy aǵamyzdyń naqty qandai derekke súienip jazǵanyn túsine almadyq.
Onyń «bir ádebietterde Atyraý oblysynyń Qurmanǵazy aýdanynda týǵan delinse, endi birinde Batys Qazaqstannyń Jańaqala aýdanynda dúniege kelgen dep jazylady», degen sózine toqtalyp, «Qazaqstan mádenieti», «Qazaqstan ulttyq entsiklopediiasy», «Án-kúi sapary», «Batys Qazaqstan oblysy entsiklopediiasy» siiaqty kitaptarmen qatar, tarih ǵylymdarynyń doktory, tarihshy-etnograf J.Artyqbaev pen tarih ǵylymdarynyń kandidaty Á.Pirmanovtyń, akademik A.Jubanovtyń, tarih ǵylymdarynyń kandidaty I.Kenjalievtiń eńbekterin de qarap shyqtym. Joǵaryda atalǵan ádebietterdiń barlyǵynda da kúishiniń týǵan jeri «Batys Qazaqstan oblysy, Jańaqala aýdany, Jideli nemese Jańaqala aýdany, Novaia Kazanka aýylynan ońtústikke qarai 60-70 shaqyrym qashyqtyqta» dep jazylǵan. Orys tilindegi «Kazahskaia mýzykalnaia literatýra» ádebietinde: «Kýrmangazy rodilsia v 1823 godý v ýrochishe Jideli Býkeevskoi ordy (nyne Jangalinskii raion Ýralskoi oblasti) v seme batraka Sagyrbaia», delingen.
Osy áńgime tóńireginde kóptegen maqalalar da jaryq kórdi. Oral pedagogikalyq institýtynyń aǵa oqytýshysy M.Qadirbergenovtiń eńbeginde: «Bireýler ony Gýrev oblysynyń Teńiz aýdanynda týǵan dese, ekinshileri Batys Qazaqstan oblysyndaǵy Jańaqala aýdanynda ómirge kelgen desedi. Osyny dáleldeý, anyqtaý maqsatymen biz birneshe qariialarmen kezdesip sóileskenimizde, olar Jideli degen jer atynyń shatastyrylyp júrgenin, qaishy pikir sodan týǵanyn aitty. Óitkeni, Beketai qumynda Jideli degen jer bolsa, Sasyqtaý, Taiburat jaqta Jideli aýyl soveti bar. Jideli (№28-aýyl) sovetiniń jeri revoliýtsiiadan buryn Ekinshi Primorskii okrýgine qaraǵan. Onyń Besshoqy, Jideli degen jerleri 1923-1925 jyldary aýdan shekaralaryn tártipteýde Jideli soveti degen atpen Jańaqala aýdanyna qarady, al Qossholaq degen jer Teńiz aýdanyna ótti. Jideli aýyldyq Sovetiniń jerinde 1930-1952 jyldary Chkalov atyndaǵy, partiianyń HVIII sezi atyndaǵy kolhozdar boldy. 1952 jyly partiianyń HVIII sezi atyndaǵy kolhozdyń Hamza pýnkti Jańaqala aýdanynan Gýrev oblysynyń Teńiz aýdanyna berildi. Ol jerde qazir kolhoz ornalasqan.
Beketaidaǵy Alǵabas kolhozynyń territoriiasynda Jideli degen jer bar. Qurmanǵazy osy Beketai Jidelisinde týǵan. Atalmysh kolhoz jerindegi Bekqali, Baltabai (Baltabai – Qurmanǵazynyń tórtinshi atasy) degen ataýlar kartada kezdesedi. …Bul úzindilerden Qurmanǵazynyń qai Jidelide týǵanyn anyq bilýge bolady. Kúi atasynyń týǵan jeri Beketai Jidelisi ekendigin halyq áli esinen shyǵarmaǵan», dep jazady. Al tarih ǵylymdarynyń kandidaty Isatai Kenjaliev óz maqalasynda: «1979 jyly Jańaqala aýdanynda Qurmanǵazyǵa arnalǵan sletke Gýrev oblysynyń Teńiz aýdanynan kelgender: «Qurmanǵazy – Besshoqy Kerei ashyq aralyǵyndaǵy Jidelide týdy. Sol jerden topyraq alyp keldik, osynda qoiamyz», degen áńgime aitty. Osyndai uly tulǵanyń ómirbaianyna qaǵaz betine azǵantai bolsa da ózgeris kirgizý úshin, árine, kóz senerlik, kóńil tolarlyq dálel kerek. Ondai dálel qoldarynda bolmai, teńizdikter qur sózben ǵana kúishige arnalǵan jiynǵa kelýshilerdi sendirmek boldy», dep jazǵan.
Uly kúishi Atyraýda týǵan dep jazǵan kúishi-dombyrashy, Qazaqstannyń halyq ártisi Q.Ahmediiarovtyń, Qazaqstannyń eńbek sińirgen óner qairatkeri K.Saharbaeva men jazýshy-jýrnalist Ó.Álimgereevtiń eńbekterinde jáne U.Shúlenbaevanyń maqalasynda da A.Jubanovtyń: «Uly kúishi, daryndy kompozitor – Qurmanǵazy Atyraý oblysy, Teńiz aýdany, Jideli degen jerde týǵan» degen 1962 jylǵy alǵashqy «Qurmanǵazy» kitabyndaǵy derekterge súienip jazǵan. Al ol eńbekterdi keiin qaita basyp shyǵarǵan sátte ondaǵy sol bólim alynyp tastalǵan.
Bundai jaǵdai tek ádebi zertteýlerde ǵana kezdespeidi. Sonymen birge, Qazaq radiosynyń «Ólketaný» baǵdarlamasy burynǵy teris túsinik jeteginde ketip, qate aityp jatqanyn da qulaǵymyz shaldy. Teledidardaǵy «Kózqaras» baǵdarlamasynyń qonaǵy da kúishiniń týǵan jeri týraly shyndyqqa sáikespeitin aqparat berip jatqanyn kórip qaldyq.
Qazaqtyń mańdaiyna bitken uly kúishi-kompozitordyń týǵan jerin áli kúnge olai tartyp, bylai tartyp júrgenimizdiń ózi bizge uiat. Keleshekte jas urpaq naqty qandai málimet almaq? Bul suraq UBT-da kezdesken jaǵdaida ne deimiz?! Sol kezde budan da úlken daýdyń týary anyq. Babamyzdyń ómirge kelgen jeri týraly tarihta jazylǵan derekterge qarsy pikirler jazýdy qoiyp, aldaǵy ýaqytta kúishiniń ómirderegi týraly «Qazaqstan tarihy», «Qazaqstan entsiklopediiasy» sekildi iri eńbekterde qate málimetterdiń taralýyna jol berilmei, uly kúishi Qurmanǵazynyń týǵan jeri týraly aqparat maqalalarda, zertteýlerde, telearnada, derekti filmderde aitylyp, halyqqa kóbirek jariialansa eken deimiz.
Taǵy aita ketý kerek, osyndai jaǵdaida «Atyraý entsiklopediiasy», «Atyraý án-kúi muhity» eńbekterinde jerlesimiz, qazaqtyń jeztańdai, kúmis kómei ánshisi Ǵarifolla Qurmanǵalievti de Atyraýda dúniege kelgen dep jazǵan. Oǵan ne sebep boldy eken? Ánshiniń týǵan jeri Batys Qazaqstan oblysynyń Qaratóbe aýdanynda ekeni barsha qazaqqa málim.
Aldaǵy ýaqytta joǵaryda aitylǵan jaittar qaitalanbasa deimiz. Kúishi týraly oqyrman halyq durys tarihi málimet alsa eken degen nietten týǵan oilar ǵoi bizdiki.
Asqar KENJEǴALIEV,
Dina Núrpeiisova atyndaǵy
balalar saz mektebiniń oqytýshysy, dombyrashy-ustaz
Batys Qazaqstan oblys
etjendi.egemen.kz
