كٷيشٸ قۇرمانعازى قاي جەردە دٷنيەگە كەلگەن?

كٷي اتاسى قۇرمانعازى ساعىر­باەۆتىڭ ٶمٸرٸ مەن شىعارماشىلىعى جايلى جەتە زەرتتەپ, ونى وقىرمان قاۋىمعا ۇسىنعان قازاق مۋزىكا ٶنەرٸنٸڭ دٷلدٷلٸ اكادەميك احمەت جۇبانوۆتىڭ ەڭبەگٸ دە ودان كەيٸن ول تۋرالى تاريحي دەرەكتەرگە زەرتتەۋ جٷرگٸزگەن بٸردەن-بٸر جالعىز تاريحشى عالىم, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى يساتاي كەنجاليەۆتٸڭ دە ەڭبەكتەرٸ بارشاعا بەلگٸلٸ. سٶز ەتٸپ وتىرعان بابامىزدىڭ تۋعان جەرٸ تۋرالى تالاي جارييالانىپ, ناقتىلانعان سيياقتى ەدٸ. ەيتسە دە باسقا مەلٸمەت بەرٸپ وتىرعان بۇل جازۋشى اعامىزدىڭ ناقتى قانداي دەرەككە سٷيەنٸپ جازعانىن تٷسٸنە المادىق.

ونىڭ «بٸر ەدەبيەتتەردە اتىراۋ وبلىسىنىڭ قۇرمانعازى اۋدانىندا تۋعان دەلٸنسە, ەندٸ بٸرٸندە باتىس قازاقستاننىڭ جاڭاقالا اۋدانىندا دٷنيەگە كەلگەن دەپ جازىلادى», دەگەن سٶزٸنە توقتالىپ, «قازاقستان مەدەنيەتٸ», «قازاقستان ۇلتتىق ەنتسيكلوپەديياسى», «ەن-كٷي ساپارى», «باتىس قازاقستان وبلىسى ەنتسيكلوپەديياسى» سيياقتى كٸتاپتارمەن قاتار, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, تاريحشى-ەتنوگراف ج.ارتىقباەۆ پەن تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ە.پٸرمانوۆتىڭ, اكادەميك ا.جۇ­بانوۆتىڭ, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ي.كەنجاليەۆتٸڭ ەڭبەكتەرٸن دە قاراپ شىقتىم. جوعارىدا اتالعان ەدەبيەتتەردٸڭ بارلىعىندا دا كٷيشٸنٸڭ تۋعان جەرٸ «باتىس قازاقستان وبلىسى, جاڭاقالا اۋدانى, جيدەلٸ نەمەسە جاڭاقالا اۋدانى, نوۆايا كازانكا اۋىلى­نان وڭتٷستٸككە قاراي 60-70 شاقىرىم قاشىقتىقتا» دەپ جازىلعان. ورىس تٸلٸندەگٸ «كازاحسكايا مۋزىكالنايا ليتەراتۋرا» ەدەبيەتٸندە: «كۋرمانگازى روديلسيا ۆ 1823 گودۋ ۆ ۋروچيششە جيدەلي بۋكەەۆسكوي وردى (نىنە جانگالينسكيي رايون ۋرالسكوي وبلاستي) ۆ سەمە باتراكا ساگىربايا», دەلٸنگەن.

وسى ەڭگٸمە تٶڭٸرەگٸندە كٶپتەگەن ماقالالار دا جارىق كٶردٸ. ورال پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ اعا وقىتۋشىسى م.قادٸربەرگەنوۆتٸڭ ەڭبەگٸندە: «بٸرەۋلەر ونى گۋرەۆ وبلىسىنىڭ تەڭٸز اۋدانىندا تۋعان دەسە, ەكٸنشٸلەرٸ باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى جاڭاقالا اۋدانىندا ٶمٸرگە كەلگەن دەسەدٸ. وسىنى دەلەلدەۋ, انىقتاۋ ماقساتىمەن بٸز بٸرنەشە قارييالارمەن كەزدەسٸپ سٶيلەسكەنٸمٸزدە, ولار جيدەلٸ دەگەن جەر اتىنىڭ شاتاس­تىرىلىپ جٷرگەنٸن, قايشى پٸكٸر سودان تۋعانىن ايتتى. ٶيتكەنٸ, بەكەتاي قۇمىندا جيدەلٸ دەگەن جەر بولسا, ساسىقتاۋ, تايبۇرات جاقتا جيدەلٸ اۋىل سوۆەتٸ بار. جيدەلٸ (№28-اۋىل) سوۆەتٸنٸڭ جەرٸ رەۆوليۋتسييادان بۇرىن ەكٸنشٸ پريمورسكيي وكرۋگٸنە قاراعان. ونىڭ بەسشوقى, جيدەلٸ دەگەن جەرلەرٸ 1923-1925 جىلدارى اۋدان شەكارالارىن تەرتٸپتەۋدە جيدەلٸ سوۆەتٸ دەگەن اتپەن جاڭاقالا اۋدانىنا قارادى, ال قوسشولاق دەگەن جەر تەڭٸز اۋدانىنا ٶتتٸ. جيدەلٸ اۋىلدىق سوۆەتٸنٸڭ جەرٸندە 1930-1952 جىلدارى چكالوۆ اتىنداعى, پارتييانىڭ حVٸٸٸ سەزٸ اتىنداعى كولحوزدار بولدى. 1952 جىلى پارتييانىڭ حVٸٸٸ سەزٸ اتىنداعى كولحوزدىڭ حامزا پۋنكتٸ جاڭاقالا اۋدانىنان گۋرەۆ وبلىسىنىڭ تەڭٸز اۋدانىنا بەرٸلدٸ. ول جەردە قازٸر كولحوز ورنالاسقان.

بەكەتايداعى العاباس كولحوزىنىڭ تەرريتوريياسىندا جيدەلٸ دەگەن جەر بار. قۇرمانعازى وسى بەكەتاي جيدەلٸسٸندە تۋعان. اتالمىش كولحوز جەرٸندەگٸ بەكقالي, بالتاباي (بالتاباي – قۇرمانعازىنىڭ تٶرتٸنشٸ اتاسى) دەگەن اتاۋلار كارتادا كەزدەسەدٸ. …بۇل ٷزٸندٸلەردەن قۇرمانعازىنىڭ قاي جيدەلٸدە تۋعانىن انىق بٸلۋگە بولادى. كٷي اتاسىنىڭ تۋعان جەرٸ بەكەتاي جيدەلٸسٸ ەكەندٸگٸن حالىق ەلٸ ەسٸنەن شىعارماعان», دەپ جازادى. ال تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى يساتاي كەنجاليەۆ ٶز ماقالاسىندا: «1979 جىلى جاڭاقالا اۋدانىندا قۇرمانعازىعا ارنالعان سلەتكە گۋرەۆ وبلىسىنىڭ تەڭٸز اۋدانىنان كەلگەندەر: «قۇرمانعازى – بەسشوقى كەرەي اشىق ارالىعىنداعى جيدەلٸدە تۋدى. سول جەردەن توپىراق الىپ كەلدٸك, وسىندا قويامىز», دەگەن ەڭگٸمە ايتتى. وسىنداي ۇلى تۇلعانىڭ ٶمٸربايانىنا قاعاز بەتٸنە ازعانتاي بولسا دا ٶزگەرٸس كٸرگٸزۋ ٷشٸن, ەرينە, كٶز سەنەرلٸك, كٶڭٸل تولارلىق دەلەل كەرەك. ونداي دەلەل قولدارىندا بولماي, تەڭٸزدٸكتەر قۇر سٶزبەن عانا كٷيشٸگە ارنالعان جيىنعا كەلۋشٸلەردٸ سەندٸرمەك بولدى», دەپ جازعان.

ۇلى كٷيشٸ اتىراۋدا تۋعان دەپ جازعان كٷيشٸ-دومبىراشى, قازاق­ستان­نىڭ حالىق ەرتٸسٸ ق.احمەديياروۆتىڭ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سٸڭٸرگەن ٶنەر قاي­راتكەرٸ ك.ساحارباەۆا مەن جازۋشى-جۋرناليست ٶ.ەلٸمگەرەەۆتٸڭ ەڭبەكتەرٸندە جەنە ۇ.شٷلەنباەۆانىڭ ماقالاسىندا دا ا.جۇبانوۆتىڭ: «ۇلى كٷيشٸ, دارىندى كومپوزيتور – قۇرمانعازى اتىراۋ وبلىسى, تەڭٸز اۋدانى, جيدەلٸ دەگەن جەردە تۋعان» دەگەن 1962 جىلعى العاشقى «قۇرمانعازى» كٸتابىنداعى دەرەكتەرگە سٷيەنٸپ جازعان. ال ول ەڭبەكتەردٸ كەيٸن قايتا باسىپ شىعارعان سەتتە ونداعى سول بٶلٸم الىنىپ تاستالعان.

بۇنداي جاعداي تەك ەدەبي زەرتتەۋ­لەردە عانا كەزدەسپەيدٸ. سونىمەن بٸرگە, قازاق راديوسىنىڭ «ٶلكەتانۋ» باعدارلاماسى بۇرىنعى تەرٸس تٷسٸنٸك جەتەگٸندە كەتٸپ, قاتە ايتىپ جاتقانىن دا قۇلاعىمىز شالدى. تەلەديدارداعى «كٶزقاراس» باعدارلاماسىنىڭ قوناعى دا كٷيشٸنٸڭ تۋعان جەرٸ تۋرالى شىندىققا سەيكەسپەيتٸن اقپارات بەرٸپ جاتقانىن كٶرٸپ قالدىق.

قازاقتىڭ ماڭدايىنا بٸتكەن ۇلى كٷيشٸ-كومپوزيتوردىڭ تۋعان جەرٸن ەلٸ كٷنگە ولاي تارتىپ, بىلاي تارتىپ جٷرگەنٸمٸزدٸڭ ٶزٸ بٸزگە ۇيات. كەلەشەكتە جاس ۇرپاق ناقتى قانداي مەلٸمەت الماق? بۇل سۇراق ۇبت-دا كەزدەسكەن جاعدايدا نە دەيمٸز?! سول كەزدە بۇدان دا ٷلكەن داۋدىڭ تۋارى انىق. بابامىزدىڭ ٶمٸرگە كەلگەن جەرٸ تۋرالى تاريحتا جازىلعان دەرەكتەرگە قارسى پٸكٸرلەر جازۋدى قويىپ, الداعى ۋاقىتتا كٷيشٸنٸڭ ٶمٸردەرەگٸ تۋرالى «قازاقستان تاريحى», «قازاقستان ەنتسيكلوپەديياسى» سەكٸلدٸ ٸرٸ ەڭبەكتەردە قاتە مەلٸمەتتەردٸڭ تارالۋىنا جول بەرٸلمەي, ۇلى كٷيشٸ قۇرمانعازىنىڭ تۋعان جەرٸ تۋرالى اقپارات ماقالالاردا, زەرتتەۋلەردە, تەلەارنادا, دەرەكتٸ فيلمدەردە ايتىلىپ, حالىققا كٶبٸرەك جارييالانسا ەكەن دەيمٸز.

تاعى ايتا كەتۋ كەرەك, وسىنداي جاع­دايدا «اتىراۋ ەنتسيكلوپەديياسى», «اتىراۋ ەن-كٷي مۇحيتى» ەڭبەكتەرٸندە جەرلەسٸمٸز, قازاقتىڭ جەزتاڭداي, كٷمٸس كٶمەي ەنشٸسٸ عاريفوللا قۇرمان­عاليەۆتٸ دە اتىراۋدا دٷنيەگە كەلگەن دەپ جازعان. وعان نە سەبەپ بولدى ەكەن? ەنشٸنٸڭ تۋعان جەرٸ باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ قاراتٶبە اۋدانىندا ەكەنٸ بارشا قازاققا مەلٸم.

الداعى ۋاقىتتا جوعارىدا ايتىلعان جايتتار قايتالانباسا دەيمٸز. كٷيشٸ تۋرالى وقىرمان حالىق دۇرىس تاريحي مەلٸمەت السا ەكەن دەگەن نيەتتەن تۋعان ويلار عوي بٸزدٸكٸ.

اسقار كەنجەعاليەۆ,
دينا نٷرپەيٸسوۆا اتىنداعى 

بالالار ساز مەكتەبٸنٸڭ وقىتۋشىسى, دومبىراشى-ۇستاز

باتىس قازاقستان وبلىس

etjendi.egemen.kz