Kúi óneri — sheksiz óner. Kúidiń óz tyńdaýshysy, ony janymen uǵyp baǵalaityn óner súier kaýymy barshylyq jáne olardyń kókjiegi keńeie túsýde.
Kúi - bizdiń mádinetimiz ben tarihymyz. Sondyqtan da qazirgi zamanda jastardyń boiyna osy rýhani bailyǵymyzdy jetkize bilý kúishilerdiń paryzy bola bermek.
Qazaqtyń kúishilik dástúrinde attary ańyzǵa ainalǵan birtýar iri daryndardyń esimderi tarih betterinde altyn áriptermen jazylyp qala bermek.
Jalpy qazirgi kezde qarapaiym tyńdarman «kúi ónerin asa qatty túsine bermeidi, dombyra ne deidi, ne aitqysy keledi» deidi ishinen. Árine bul óner kórinip turǵandai sýret emes, án de emes, sózi bar jyr da emes. Qazirgi kezde kúi ónerin teledidar, radiolardan da az beriledi, sondyqtan da tyńdarmandar men kórermenderdi bul ónerden alystatyp jibergeni de seziledi. Sebebi qazirgi kezeńdi estrada ánderiniń sharyqtaý kezeńi desek te bolady.
Búginde «Kúi óneri degenimiz ne? Kúi adamǵa ne bere alady? Kúi óneriniń máni, kúishiniń ishki tabiǵaty» degen suraqtar kóp týyndaidy.
Kúi óneri - tarihtyń ótkeni men búgini. Kúi óneri salt-dástúr men qoǵamdyq ómirdi rettep otyrady desek te bolady. Ataqty jyraý, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qairatkeri Almas Almatov aitqandai, «Sóz aita almaityn zaman bolǵanda, aitatyn oidyń bári baryp aspaptyń kómeiine tyǵylady». Sol sebepti de, kúi - halyqtyń turmysyn, tarihyn, taǵdyryn jetkize bilý. Qazirgi kezeńde jaqsy men jamandy ajyrata almai qalǵan zamanda, jastarymyzdy ultjandylyqqa tárbielep, mahabbatqa toly jyrlarymyzdy tyńdatsaq, qazaqtyń tarihyn aiǵaqtaityn kúilerin tyńdatýymyz kerek. Sol kezde ult retinde máńgi saqtalyp qala beremiz.
Qazirgi kezde jer betinde óz táýelsizdigin ala almai júrgen qanshama ult bar. Al biz bolsaq óz egemendigimizdi aldyq, tilimiz memlekettik til boldy, shekaramyz syzyldy, astanamyz Saryarqa tórinen oiyp turyp oryn aldy. Sondyqtan da ulttyq ónerimizdiń mártebesin túsirip almaý basty paryz.
Qazaq halqy kúi ónerin erekshe kie tutyp, kúishisin airyqsha qasterlegen. Jalpy kúi óneriniń damýy 18-20 ǵasyrlar desek te bolady. Kúi jaily kóp eńbek jazǵan Aqseleý Seidimbek aǵamyz ekeni barshamyzǵa málim. «Kúi-shejiresi», «Qazaqtyń kúi óneri» jáne t.b eńbekterin atap ótsek bolady.
Halyq danalyǵynda «tik kúi», «qońyr kúi», «boilaýlyq kúi» degen ataýlardy kúishilik mektepterde kóp qoldanbaidy; «qońyr kúi», «tik kúi» jáne «boilaýyq kúi» ataýlary árbir jeke kúidiń saz sarynyn anyqtaidy, máselen, qońyr kúiler filosofiialyq oiǵa qurylyp, kóbinese ómirdiń mán maǵynasyn zerdege uialatady.
Sońǵy derekter boiynsha, ǵalym-zertteýshilerge qazaq halqynyń bes-alty myńdai kúii belgili. Bul, árine, bes-alty myńdai kúiimen qosarlana aitylatyn ańyz-áńgimesi de sonshama. Sondyqtan da, kúi men kúi ańyzyn bir-birinen bólmei qaraý qajet. Ǵalym-zertteýshi Á.Marǵulan kúidiń tarihi kezeńderin bes kezeńge bóledi:
Birinshi kezeń kúileri b.z.d VIII - V ǵasyrlar men bizdiń zamanymyzdyń VI ǵasyr aralyǵyn qamtidy. Buǵan Evraziianyń uly dalasyndaǵy kóshpeliler arasynda islam dini taraǵanǵa deiingi qiial-ǵajaiyp taqyryptarǵa arnalǵan kúiler jatady. Máselen «Qos múiizdi Eskendir», «Kók tóbet» «Aqqý» t.b. kúilerdi ataýǵa bolady. Bulardyń qaisysy bolmasyn kóne saz-saryndarymen ǵana emes, qosarlana aitylatyn ańyz-áńgimesimen de alys zamandardy meńzeidi.
Ekinshi kezeń oǵyz-qypshaq /VI - XII ǵǵ./ kúileri. Bul kezeńge Qorqyt atanyń saryndary «Abyz tolǵaýy», «Saimaqtyń sary ózeni», «Maljyńger» siiaqty kúiler jatady. Búl kezeń kúilerine tán arqaý bolǵan taqyryptar ómirdiń máni, baqyttyń baiandylyǵy /Qorqyttyń máńgilik ómirdi izdeýi/. Oǵyz-qypshaq kezeńinen jetken kúiler óziniń ańyz-áńgimesiniń tarihi sáikestiligimen de Qorqyt siiaqty tarihi tulǵanyń ómir shejiresimen de rýhani muramyzdyń genezisin naqtylai túsedi.
Úshinshi kezeń, noǵaily kezeńniń /XIII - HVI ǵǵ./ kúileri. Oǵyz-qypshaq zamanynyń alasapyranynan keiingi qazaq dalasyndaǵy rýlyq-taipalyq tutastaný, Altyn Orda siiaqty memlekettiń boi kóterýi osy kezeńderge tuspa-tus keledi. Tek ol ǵana emes, ilgeri ǵasyrlar talqysynda tarihi taǵdyryn ortaqtastyrǵan dalalyq rý-taipalardyń saiasi odaq quryp «Qazaq» degen maǵynaly etnikalyq ataýmen tarih sahnasyna shyǵa bastaǵan kezi de osy kez.
Noǵaily kezeńinde týǵan mýzykalyq muralarymyzdyń sanatyna «Joshy hannyń jortýyly», «Shora batyr» «Qambar kúii» siiaqty halyq kúilerimen birge Ketbuǵanyń «Aqsaq qulan», Asan Qaiǵynyń «El airylǵan», Qaztýǵannyń «Saǵynysh» kúilerin jatqyzýǵa bolady. Bul kúiler saz-sarynynyń shiryqqan dinamikasymen de, qosarlana aitylatyn ańyz-áńgimesimen de, tarihi tulǵalardyń kórinis tabýymen de sol zamannyń saiasi-áleýmettik, mádeni-rýhani kúiin aiqyn beineleidi.
Tórtinshi kezeń, Jońǵar shapqynshylyǵy kezindegi /HVII - HVIII ǵǵ./ kúiler. HVI ǵasyrdyń alǵashqy jartysynan bastap qazaqtar men oirat feodaldarynyń arasyndaǵy báseke-baqtastyq osy eki halyqtyń eki ǵasyr bitpes daýyna, bitpes shaiqasyna ulasty. Bul kezeń kúileri óziniń ór minezimen, tarihi oqiǵalarmen sabaqtastyǵymen, naqtyly tulǵalar ómirine, qyzmetine derektiligimen baýraidy. Munyń mýzykalyq muramyzdaǵy orny retinde «Elim – ai» ánin, «Qarataýdyń shertpesi», «Qalmaq bii», «Bel asar», «Abylaidyń qara jorǵasy», «Keńes» t.b. kúilerdi aitýǵa bolady. Bul kezeńdegi kúilerdiń tipologiialyq qasieti retinde etikalyq sabyr men tereńdikti aitýǵa bolady.
Besinshi kezeń, HVIII - XIX ǵasyrlarda jáne XX ǵasyr basynda týǵan kúiler. Bul kezeńniń rýhani muralarynda saiasi-áleýmettik sarynnyń aiqyn kórinis taýyp otyratynyn basa aitý kerek. Ásirese ulttyq derbestikten airylǵan halyqtyń han-sultandarǵa, bai-patshalarǵa degen kózqarasy, kóńil-kúii, áleýmettik aiyrmashylyqtyń ulǵaiýy jalpy rýhani muramyzda, sonyń ishinde án-kúilerimizde óte-móte aiqyn kórinedi. Sodan da bolý kerek, bul kezeńdegi qazaqtyń mýzykalyq murasy erekshe moldyǵymen de, taqyryptyń ár alýandyǵymen de, áýen-sazynyń meilinshe shyńdalǵan professionaldyq deńgeiimen de airyqsha nazar aýdarady. Bul kezeńde Baijigit, Boǵda, Qurmanǵazy, Táttimbet, Dáýletkerei, Toqa, Yqylas, Qazanǵap, Seitek siiaqty dáýlesker kúishiler qazaq mýzykasynyń ulttyq tilin birjolata ornyqtyryp, jalpy adamzattyq máni bar rýhani fenomen deńgeiine kóteredi.
Ónerdiń neǵurlym kóne túri retinde halyqtyq kúi óneri shyǵarmashylyǵy árbir halyqtyń rýhani mádenieti tarihynda, onyń adamgershilik jáne estetikalyq tárbiesinde airyqsha oryn alady. Siz kúidi tyńdamai, bilmei, dombyra tartpai-aq qoiyńyz da, tek kúidiń atyna ǵana mán berip, sholý jasai otyryp, balaǵa tárbie berýge bolady. Mysaly:
HALYQ KÚII «KEŃES»
Erterekte ár aýyldyń óz keńesi bolǵan. Aýyl aqsaqaldary mezgil-mezgil jinalyp elde bolyp jatqan jańalyqtardy aityp otyrǵan. Jastarǵa sanaly tárbie berý, áleýmettik máseleler týraly, otbasy jaily áńgimeler keńestiń ózekti máseleleri bolǵan.
QURMANǴAZYNYŃ KÚII «AMAN BOL ShEShEM, AMAN BOL»
Kúishi kúiin tek óz anasyna ǵana emes, barlyq aq jaýlyqty analarymyzǵa arnaǵan desek te bolady. «Jumaqtyń kilti ananyń tabanynyń astynda» degendei, kúidiń atyna mán bere otyryp anany syilaýǵa, qurmetteýge úiretedi.
QURMANǴAZYNYŃ KÚII «QYZYL QAIYŃ»
Qurmanǵazy túrmeden qashyp kele jatyp, qyzyl qaiyńdy kóredi. Qaiyńnyń túbine baryp tyǵylady. Qýǵynshylar kórmei, ótip ketedi. Úiine aman-esen kelgen soń «Qyzyl qaiyń» kúiin shyǵarady. Bul kúide Qurmanazy «Meni orys qýǵynshylarynan qorǵap qalǵan qazaqtyń keń baitaq jeri men tabiǵaty» dep aitqysy kelgendei áser qaldyrady.
TÓLEGEN MOMBEKOVTYŃ KÚII «SALTANAT»
Tólegen Mombekovtyń jary qaitys bolyp, artynan 5 balasy qalady. Bir kúni Tólegen aǵamyz jumystan keledi, qarasa Qairat degen uly Saltanat degen qyzyn jylatyp qoiypty. Saltanat biraz jyl ótse de, dúnie salǵan sheshesin umytpai, «Anama aitam» dep jylap otyr eken. Qyzyn jubata otyryp, «qaitemin, janym-aý» dep qosyla jylaidy. Sosyn dombyrasyn qolyna alyp sabalai beredi. Ertenine jańa kúi shyǵady. Kúiiniń atyn qyzyna jubatý retinde «Saltanat» dep qoiady.
Mine, biz osy arqyly kúidiń osyndai qudirettiligin baiqaimyz.
Qazaqtyń uly aqyny Abai: “Qulaqtan kirip boidy alar, Ásem án men tátti kúi”, dep jyrlaǵandai, qazaqtardyń san býyny Qurmanǵazy, Dáýletkerei, Baijigit, Táttimbet, Qazanǵap, Súgir, Toqa, Abyl siiaqty halqymyzdyń asyl ónerin ustaǵan uly kúishilerdiń mol murasymen sýsyndap ósti.
Kúi – kóne zamandardan kúni búginge deiin halqymyzben birge jasasyp kele jatqan eń kieli de qasterli, syrly da sulý óner. Ult mádenietiniń arǵy-bergi tarihyn zerttep, júielep, búgingi jas urpaqtyń kádesine jaratý jáne ony álemdik deńgeide nasihattaý maqsatynda jasalǵan “Mádeni mura” memlekettik baǵdarlamasy aiasynda kóptegen jobalar iske asyryldy. Osyǵan bir mysal retinde 2010 jyly Astanadaǵy Prezidenttik mádeniet ortalyǵynda “Qazaqtyń dástúrli 1000 kúii” atty antologiiasynyń tusaýkeseri ótken bolatyn. Bul anatologiiany sol kezdegi ministr M.A.Qul-Muhammed tanystyrdy. Anatologiiaǵa halqymyzdyń asyl murasy engen. Árine, bul tek bir ǵana mysal.
Bizdiń qudiretti de, qasietti ónerimiz jyldan jylǵa damýda. Jáne de osy kúiimizdi E.Brýsilovskii operalyq shyǵarmalarǵa tiimdi paidalana bildi. Munyń ózi qazaqtyń án men kúiin qajetińe jarata alsań, qandai shyǵarmamen de ushtasyp ketetinin, ajaryn ashyp, aibynyn asyratynyn ańǵarýǵa bolady. Ónerdiń shyńy opera deimiz. Sol operaǵa, naqtylai tússek E.Brýsilovskiidiń “Qyz Jibek” operasyna 24-26 án-kúi paidalanylsa, Muqan Tólebaev “Birjan Sara” operasyna Soqyr Esjannyń iirimderi ádemi qoldanyla bildi. Al men “Qamar sulý” operama “Dairabaidy” qoldanǵanymda ol jańa zamanǵa qarai ajaryn ashyp, jurttyń nazaryn birden aýdardy. Tipti, birte-birte álemdik deńgeige kóterilip, ózge ulttardyń aspabynda da kúmbirlep, kóńildiń kókjiegin keńeitti. Qazirde kóp jastarymyz shet el asyp, dástúrli ónerimizdi nasihattaýda. Mysalyǵa aitatyn bolsaq, «Ulytaý» etno-rok toby, «Turan» etno folklorlyq ansambli jáne de osy óner jolynda júrgen konservatoriia, óner ýniversiteti sekildi oqý oryndarynyń stýdentteri dástúli ónerimizdi pash etýde.
Qazaqtyń kúii qýanyshta da, qaiǵyda da qazaqpen birge jasap, bostandyq súigish ulyq óner bostan zamanymyzǵa halqymyzben birge qadam basty. Óner ataýlynyń ishinde kúidiń mereii joǵary, kúidiń rýhy biik. Kúi derbes memleket quryp mereilengen halqymyzdyń rýhyn máńgilikke tolǵai bermek. Sebebi, kúi – bizdiń eń ardaqty, eń áleýetti, eń sáýletti ulttyq qundylyǵymyz, ulttyq kodymyz, ulttyq mádenietimizdiń tóresi. Endeshe, jahandaǵy zamanaýi qazaqstandyq mádeniettiń de kósh basynda jaýhar kúilerimiz turary sózsiz!
S.R. Janbobekov
