كٷي ٶنەرٸ — شەكسٸز ٶنەر. كٷيدٸڭ ٶز تىڭداۋشىسى, ونى جانىمەن ۇعىپ باعالايتىن ٶنەر سٷيەر كاۋىمى بارشىلىق جەنە ولاردىڭ كٶكجيەگٸ كەڭەيە تٷسۋدە.
كٷي - بٸزدٸڭ مەدينەتٸمٸز بەن تاريحىمىز. سوندىقتان دا قازٸرگٸ زاماندا جاستاردىڭ بويىنا وسى رۋحاني بايلىعىمىزدى جەتكٸزە بٸلۋ كٷيشٸلەردٸڭ پارىزى بولا بەرمەك.
قازاقتىڭ كٷيشٸلٸك دەستٷرٸندە اتتارى اڭىزعا اينالعان بٸرتۋار ٸرٸ دارىنداردىڭ ەسٸمدەرٸ تاريح بەتتەرٸندە التىن ەرٸپتەرمەن جازىلىپ قالا بەرمەك.
جالپى قازٸرگٸ كەزدە قاراپايىم تىڭدارمان «كٷي ٶنەرٸن اسا قاتتى تٷسٸنە بەرمەيدٸ, دومبىرا نە دەيدٸ, نە ايتقىسى كەلەدٸ» دەيدٸ ٸشٸنەن. ەرينە بۇل ٶنەر كٶرٸنٸپ تۇرعانداي سۋرەت ەمەس, ەن دە ەمەس, سٶزٸ بار جىر دا ەمەس. قازٸرگٸ كەزدە كٷي ٶنەرٸن تەلەديدار, راديولاردان دا از بەرٸلەدٸ, سوندىقتان دا تىڭدارماندار مەن كٶرەرمەندەردٸ بۇل ٶنەردەن الىستاتىپ جٸبەرگەنٸ دە سەزٸلەدٸ. سەبەبٸ قازٸرگٸ كەزەڭدٸ ەسترادا ەندەرٸنٸڭ شارىقتاۋ كەزەڭٸ دەسەك تە بولادى.
بٷگٸندە «كٷي ٶنەرٸ دەگەنٸمٸز نە? كٷي ادامعا نە بەرە الادى? كٷي ٶنەرٸنٸڭ مەنٸ, كٷيشٸنٸڭ ٸشكٸ تابيعاتى» دەگەن سۇراقتار كٶپ تۋىندايدى.
كٷي ٶنەرٸ - تاريحتىڭ ٶتكەنٸ مەن بٷگٸنٸ. كٷي ٶنەرٸ سالت-دەستٷر مەن قوعامدىق ٶمٸردٸ رەتتەپ وتىرادى دەسەك تە بولادى. اتاقتى جىراۋ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سٸڭٸرگەن قايراتكەرٸ الماس الماتوۆ ايتقانداي, «سٶز ايتا المايتىن زامان بولعاندا, ايتاتىن ويدىڭ بەرٸ بارىپ اسپاپتىڭ كٶمەيٸنە تىعىلادى». سول سەبەپتٸ دە, كٷي - حالىقتىڭ تۇرمىسىن, تاريحىن, تاعدىرىن جەتكٸزە بٸلۋ. قازٸرگٸ كەزەڭدە جاقسى مەن جاماندى اجىراتا الماي قالعان زاماندا, جاستارىمىزدى ۇلتجاندىلىققا تەربيەلەپ, ماحابباتقا تولى جىرلارىمىزدى تىڭداتساق, قازاقتىڭ تاريحىن ايعاقتايتىن كٷيلەرٸن تىڭداتۋىمىز كەرەك. سول كەزدە ۇلت رەتٸندە مەڭگٸ ساقتالىپ قالا بەرەمٸز.
قازٸرگٸ كەزدە جەر بەتٸندە ٶز تەۋەلسٸزدٸگٸن الا الماي جٷرگەن قانشاما ۇلت بار. ال بٸز بولساق ٶز ەگەمەندٸگٸمٸزدٸ الدىق, تٸلٸمٸز مەملەكەتتٸك تٸل بولدى, شەكارامىز سىزىلدى, استانامىز سارىارقا تٶرٸنەن ويىپ تۇرىپ ورىن الدى. سوندىقتان دا ۇلتتىق ٶنەرٸمٸزدٸڭ مەرتەبەسٸن تٷسٸرٸپ الماۋ باستى پارىز.
قازاق حالقى كٷي ٶنەرٸن ەرەكشە كيە تۇتىپ, كٷيشٸسٸن ايرىقشا قاستەرلەگەن. جالپى كٷي ٶنەرٸنٸڭ دامۋى 18-20 عاسىرلار دەسەك تە بولادى. كٷي جايلى كٶپ ەڭبەك جازعان اقسەلەۋ سەيدٸمبەك اعامىز ەكەنٸ بارشامىزعا مەلٸم. «كٷي-شەجٸرەسٸ», «قازاقتىڭ كٷي ٶنەرٸ» جەنە ت.ب ەڭبەكتەرٸن اتاپ ٶتسەك بولادى.
حالىق دانالىعىندا «تٸك كٷي», «قوڭىر كٷي», «بويلاۋلىق كٷي» دەگەن اتاۋلاردى كٷيشٸلٸك مەكتەپتەردە كٶپ قولدانبايدى; «قوڭىر كٷي», «تٸك كٷي» جەنە «بويلاۋىق كٷي» اتاۋلارى ەربٸر جەكە كٷيدٸڭ ساز سارىنىن انىقتايدى, مەسەلەن, قوڭىر كٷيلەر فيلوسوفييالىق ويعا قۇرىلىپ, كٶبٸنەسە ٶمٸردٸڭ مەن ماعىناسىن زەردەگە ۇيالاتادى.
سوڭعى دەرەكتەر بويىنشا, عالىم-زەرتتەۋشٸلەرگە قازاق حالقىنىڭ بەس-التى مىڭداي كٷيٸ بەلگٸلٸ. بۇل, ەرينە, بەس-التى مىڭداي كٷيٸمەن قوسارلانا ايتىلاتىن اڭىز-ەڭگٸمەسٸ دە سونشاما. سوندىقتان دا, كٷي مەن كٷي اڭىزىن بٸر-بٸرٸنەن بٶلمەي قاراۋ قاجەت. عالىم-زەرتتەۋشٸ ە.مارعۇلان كٷيدٸڭ تاريحي كەزەڭدەرٸن بەس كەزەڭگە بٶلەدٸ:
بٸرٸنشٸ كەزەڭ كٷيلەرٸ ب.ز.د Vٸٸٸ - V عاسىرلار مەن بٸزدٸڭ زامانىمىزدىڭ Vٸ عاسىر ارالىعىن قامتيدى. بۇعان ەۆرازييانىڭ ۇلى دالاسىنداعى كٶشپەلٸلەر اراسىندا يسلام دٸنٸ تاراعانعا دەيٸنگٸ قييال-عاجايىپ تاقىرىپتارعا ارنالعان كٷيلەر جاتادى. مەسەلەن «قوس مٷيٸزدٸ ەسكەندٸر», «كٶك تٶبەت» «اققۋ» ت.ب. كٷيلەردٸ اتاۋعا بولادى. بۇلاردىڭ قايسىسى بولماسىن كٶنە ساز-سارىندارىمەن عانا ەمەس, قوسارلانا ايتىلاتىن اڭىز-ەڭگٸمەسٸمەن دە الىس زامانداردى مەڭزەيدٸ.
ەكٸنشٸ كەزەڭ وعىز-قىپشاق /Vٸ - Xٸٸ عع./ كٷيلەرٸ. بۇل كەزەڭگە قورقىت اتانىڭ سارىندارى «ابىز تولعاۋى», «سايماقتىڭ سارى ٶزەنٸ», «مالجىڭگەر» سيياقتى كٷيلەر جاتادى. بٷل كەزەڭ كٷيلەرٸنە تەن ارقاۋ بولعان تاقىرىپتار ٶمٸردٸڭ مەنٸ, باقىتتىڭ باياندىلىعى /قورقىتتىڭ مەڭگٸلٸك ٶمٸردٸ ٸزدەۋٸ/. وعىز-قىپشاق كەزەڭٸنەن جەتكەن كٷيلەر ٶزٸنٸڭ اڭىز-ەڭگٸمەسٸنٸڭ تاريحي سەيكەستٸلٸگٸمەن دە قورقىت سيياقتى تاريحي تۇلعانىڭ ٶمٸر شەجٸرەسٸمەن دە رۋحاني مۇرامىزدىڭ گەنەزيسٸن ناقتىلاي تٷسەدٸ.
ٷشٸنشٸ كەزەڭ, نوعايلى كەزەڭنٸڭ /Xٸٸٸ - حVٸ عع./ كٷيلەرٸ. وعىز-قىپشاق زامانىنىڭ الاساپىرانىنان كەيٸنگٸ قازاق دالاسىنداعى رۋلىق-تايپالىق تۇتاستانۋ, التىن وردا سيياقتى مەملەكەتتٸڭ بوي كٶتەرۋٸ وسى كەزەڭدەرگە تۇسپا-تۇس كەلەدٸ. تەك ول عانا ەمەس, ٸلگەرٸ عاسىرلار تالقىسىندا تاريحي تاعدىرىن ورتاقتاستىرعان دالالىق رۋ-تايپالاردىڭ ساياسي وداق قۇرىپ «قازاق» دەگەن ماعىنالى ەتنيكالىق اتاۋمەن تاريح ساحناسىنا شىعا باستاعان كەزٸ دە وسى كەز.
نوعايلى كەزەڭٸندە تۋعان مۋزىكالىق مۇرالارىمىزدىڭ ساناتىنا «جوشى حاننىڭ جورتۋىلى», «شورا باتىر» «قامبار كٷيٸ» سيياقتى حالىق كٷيلەرٸمەن بٸرگە كەتبۇعانىڭ «اقساق قۇلان», اسان قايعىنىڭ «ەل ايرىلعان», قازتۋعاننىڭ «ساعىنىش» كٷيلەرٸن جاتقىزۋعا بولادى. بۇل كٷيلەر ساز-سارىنىنىڭ شيرىققان ديناميكاسىمەن دە, قوسارلانا ايتىلاتىن اڭىز-ەڭگٸمەسٸمەن دە, تاريحي تۇلعالاردىڭ كٶرٸنٸس تابۋىمەن دە سول زاماننىڭ ساياسي-ەلەۋمەتتٸك, مەدەني-رۋحاني كٷيٸن ايقىن بەينەلەيدٸ.
تٶرتٸنشٸ كەزەڭ, جوڭعار شاپقىنشىلىعى كەزٸندەگٸ /حVٸٸ - حVٸٸٸ عع./ كٷيلەر. حVٸ عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىنان باستاپ قازاقتار مەن ويرات فەودالدارىنىڭ اراسىنداعى بەسەكە-باقتاستىق وسى ەكٸ حالىقتىڭ ەكٸ عاسىر بٸتپەس داۋىنا, بٸتپەس شايقاسىنا ۇلاستى. بۇل كەزەڭ كٷيلەرٸ ٶزٸنٸڭ ٶر مٸنەزٸمەن, تاريحي وقيعالارمەن ساباقتاستىعىمەن, ناقتىلى تۇلعالار ٶمٸرٸنە, قىزمەتٸنە دەرەكتٸلٸگٸمەن باۋرايدى. مۇنىڭ مۋزىكالىق مۇرامىزداعى ورنى رەتٸندە «ەلٸم – اي» ەنٸن, «قاراتاۋدىڭ شەرتپەسٸ», «قالماق بيٸ», «بەل اسار», «ابىلايدىڭ قارا جورعاسى», «كەڭەس» ت.ب. كٷيلەردٸ ايتۋعا بولادى. بۇل كەزەڭدەگٸ كٷيلەردٸڭ تيپولوگييالىق قاسيەتٸ رەتٸندە ەتيكالىق سابىر مەن تەرەڭدٸكتٸ ايتۋعا بولادى.
بەسٸنشٸ كەزەڭ, حVٸٸٸ - XٸX عاسىرلاردا جەنە XX عاسىر باسىندا تۋعان كٷيلەر. بۇل كەزەڭنٸڭ رۋحاني مۇرالارىندا ساياسي-ەلەۋمەتتٸك سارىننىڭ ايقىن كٶرٸنٸس تاۋىپ وتىراتىنىن باسا ايتۋ كەرەك. ەسٸرەسە ۇلتتىق دەربەستٸكتەن ايرىلعان حالىقتىڭ حان-سۇلتاندارعا, باي-پاتشالارعا دەگەن كٶزقاراسى, كٶڭٸل-كٷيٸ, ەلەۋمەتتٸك ايىرماشىلىقتىڭ ۇلعايۋى جالپى رۋحاني مۇرامىزدا, سونىڭ ٸشٸندە ەن-كٷيلەرٸمٸزدە ٶتە-مٶتە ايقىن كٶرٸنەدٸ. سودان دا بولۋ كەرەك, بۇل كەزەڭدەگٸ قازاقتىڭ مۋزىكالىق مۇراسى ەرەكشە مولدىعىمەن دە, تاقىرىپتىڭ ەر الۋاندىعىمەن دە, ەۋەن-سازىنىڭ مەيلٸنشە شىڭدالعان پروفەسسيونالدىق دەڭگەيٸمەن دە ايرىقشا نازار اۋدارادى. بۇل كەزەڭدە بايجٸگٸت, بوعدا, قۇرمانعازى, تەتتٸمبەت, دەۋلەتكەرەي, توقا, ىقىلاس, قازانعاپ, سەيتەك سيياقتى دەۋلەسكەر كٷيشٸلەر قازاق مۋزىكاسىنىڭ ۇلتتىق تٸلٸن بٸرجولاتا ورنىقتىرىپ, جالپى ادامزاتتىق مەنٸ بار رۋحاني فەنومەن دەڭگەيٸنە كٶتەرەدٸ.
ٶنەردٸڭ نەعۇرلىم كٶنە تٷرٸ رەتٸندە حالىقتىق كٷي ٶنەرٸ شىعارماشىلىعى ەربٸر حالىقتىڭ رۋحاني مەدەنيەتٸ تاريحىندا, ونىڭ ادامگەرشٸلٸك جەنە ەستەتيكالىق تەربيەسٸندە ايرىقشا ورىن الادى. سٸز كٷيدٸ تىڭداماي, بٸلمەي, دومبىرا تارتپاي-اق قويىڭىز دا, تەك كٷيدٸڭ اتىنا عانا مەن بەرٸپ, شولۋ جاساي وتىرىپ, بالاعا تەربيە بەرۋگە بولادى. مىسالى:
حالىق كٷيٸ «كەڭەس»
ەرتەرەكتە ەر اۋىلدىڭ ٶز كەڭەسٸ بولعان. اۋىل اقساقالدارى مەزگٸل-مەزگٸل جينالىپ ەلدە بولىپ جاتقان جاڭالىقتاردى ايتىپ وتىرعان. جاستارعا سانالى تەربيە بەرۋ, ەلەۋمەتتٸك مەسەلەلەر تۋرالى, وتباسى جايلى ەڭگٸمەلەر كەڭەستٸڭ ٶزەكتٸ مەسەلەلەرٸ بولعان.
قۇرمانعازىنىڭ كٷيٸ «امان بول شەشەم, امان بول»
كٷيشٸ كٷيٸن تەك ٶز اناسىنا عانا ەمەس, بارلىق اق جاۋلىقتى انالارىمىزعا ارناعان دەسەك تە بولادى. «جۇماقتىڭ كٸلتٸ انانىڭ تابانىنىڭ استىندا» دەگەندەي, كٷيدٸڭ اتىنا مەن بەرە وتىرىپ انانى سىيلاۋعا, قۇرمەتتەۋگە ٷيرەتەدٸ.
قۇرمانعازىنىڭ كٷيٸ «قىزىل قايىڭ»
قۇرمانعازى تٷرمەدەن قاشىپ كەلە جاتىپ, قىزىل قايىڭدى كٶرەدٸ. قايىڭنىڭ تٷبٸنە بارىپ تىعىلادى. قۋعىنشىلار كٶرمەي, ٶتٸپ كەتەدٸ. ٷيٸنە امان-ەسەن كەلگەن سوڭ «قىزىل قايىڭ» كٷيٸن شىعارادى. بۇل كٷيدە قۇرمانازى «مەنٸ ورىس قۋعىنشىلارىنان قورعاپ قالعان قازاقتىڭ كەڭ بايتاق جەرٸ مەن تابيعاتى» دەپ ايتقىسى كەلگەندەي ەسەر قالدىرادى.
تٶلەگەن مومبەكوۆتىڭ كٷيٸ «سالتانات»
تٶلەگەن مومبەكوۆتىڭ جارى قايتىس بولىپ, ارتىنان 5 بالاسى قالادى. بٸر كٷنٸ تٶلەگەن اعامىز جۇمىستان كەلەدٸ, قاراسا قايرات دەگەن ۇلى سالتانات دەگەن قىزىن جىلاتىپ قويىپتى. سالتانات بٸراز جىل ٶتسە دە, دٷنيە سالعان شەشەسٸن ۇمىتپاي, «اناما ايتام» دەپ جىلاپ وتىر ەكەن. قىزىن جۇباتا وتىرىپ, «قايتەمٸن, جانىم-اۋ» دەپ قوسىلا جىلايدى. سوسىن دومبىراسىن قولىنا الىپ سابالاي بەرەدٸ. ەرتەنٸنە جاڭا كٷي شىعادى. كٷيٸنٸڭ اتىن قىزىنا جۇباتۋ رەتٸندە «سالتانات» دەپ قويادى.
مٸنە, بٸز وسى ارقىلى كٷيدٸڭ وسىنداي قۇدٸرەتتٸلٸگٸن بايقايمىز.
قازاقتىڭ ۇلى اقىنى اباي: “قۇلاقتان كٸرٸپ بويدى الار, ەسەم ەن مەن تەتتٸ كٷي”, دەپ جىرلاعانداي, قازاقتاردىڭ سان بۋىنى قۇرمانعازى, دەۋلەتكەرەي, بايجٸگٸت, تەتتٸمبەت, قازانعاپ, سٷگٸر, توقا, ابىل سيياقتى حالقىمىزدىڭ اسىل ٶنەرٸن ۇستاعان ۇلى كٷيشٸلەردٸڭ مول مۇراسىمەن سۋسىنداپ ٶستٸ.
كٷي – كٶنە زامانداردان كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن حالقىمىزبەن بٸرگە جاساسىپ كەلە جاتقان ەڭ كيەلٸ دە قاستەرلٸ, سىرلى دا سۇلۋ ٶنەر. ۇلت مەدەنيەتٸنٸڭ ارعى-بەرگٸ تاريحىن زەرتتەپ, جٷيەلەپ, بٷگٸنگٸ جاس ۇرپاقتىڭ كەدەسٸنە جاراتۋ جەنە ونى ەلەمدٸك دەڭگەيدە ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا جاسالعان “مەدەني مۇرا” مەملەكەتتٸك باعدارلاماسى اياسىندا كٶپتەگەن جوبالار ٸسكە اسىرىلدى. وسىعان بٸر مىسال رەتٸندە 2010 جىلى استاناداعى پرەزيدەنتتٸك مەدەنيەت ورتالىعىندا “قازاقتىڭ دەستٷرلٸ 1000 كٷيٸ” اتتى انتولوگيياسىنىڭ تۇساۋكەسەرٸ ٶتكەن بولاتىن. بۇل اناتولوگييانى سول كەزدەگٸ مينيستر م.ا.قۇل-مۇحاممەد تانىستىردى. اناتولوگيياعا حالقىمىزدىڭ اسىل مۇراسى ەنگەن. ەرينە, بۇل تەك بٸر عانا مىسال.
بٸزدٸڭ قۇدٸرەتتٸ دە, قاسيەتتٸ ٶنەرٸمٸز جىلدان جىلعا دامۋدا. جەنە دە وسى كٷيٸمٸزدٸ ە.برۋسيلوۆسكيي وپەرالىق شىعارمالارعا تيٸمدٸ پايدالانا بٸلدٸ. مۇنىڭ ٶزٸ قازاقتىڭ ەن مەن كٷيٸن قاجەتٸڭە جاراتا الساڭ, قانداي شىعارمامەن دە ۇشتاسىپ كەتەتٸنٸن, اجارىن اشىپ, ايبىنىن اسىراتىنىن اڭعارۋعا بولادى. ٶنەردٸڭ شىڭى وپەرا دەيمٸز. سول وپەراعا, ناقتىلاي تٷسسەك ە.برۋسيلوۆسكييدٸڭ “قىز جٸبەك” وپەراسىنا 24-26 ەن-كٷي پايدالانىلسا, مۇقان تٶلەباەۆ “بٸرجان سارا” وپەراسىنا سوقىر ەسجاننىڭ يٸرٸمدەرٸ ەدەمٸ قولدانىلا بٸلدٸ. ال مەن “قامار سۇلۋ” وپەراما “دايرابايدى” قولدانعانىمدا ول جاڭا زامانعا قاراي اجارىن اشىپ, جۇرتتىڭ نازارىن بٸردەن اۋداردى. تٸپتٸ, بٸرتە-بٸرتە ەلەمدٸك دەڭگەيگە كٶتەرٸلٸپ, ٶزگە ۇلتتاردىڭ اسپابىندا دا كٷمبٸرلەپ, كٶڭٸلدٸڭ كٶكجيەگٸن كەڭەيتتٸ. قازٸردە كٶپ جاستارىمىز شەت ەل اسىپ, دەستٷرلٸ ٶنەرٸمٸزدٸ ناسيحاتتاۋدا. مىسالىعا ايتاتىن بولساق, «ۇلىتاۋ» ەتنو-روك توبى, «تۇران» ەتنو فولكلورلىق انسامبلٸ جەنە دە وسى ٶنەر جولىندا جٷرگەن كونسەرۆاتورييا, ٶنەر ۋنيۆەرسيتەتٸ سەكٸلدٸ وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرٸ دەستٷلٸ ٶنەرٸمٸزدٸ پاش ەتۋدە.
قازاقتىڭ كٷيٸ قۋانىشتا دا, قايعىدا دا قازاقپەن بٸرگە جاساپ, بوستاندىق سٷيگٸش ۇلىق ٶنەر بوستان زامانىمىزعا حالقىمىزبەن بٸرگە قادام باستى. ٶنەر اتاۋلىنىڭ ٸشٸندە كٷيدٸڭ مەرەيٸ جوعارى, كٷيدٸڭ رۋحى بيٸك. كٷي دەربەس مەملەكەت قۇرىپ مەرەيلەنگەن حالقىمىزدىڭ رۋحىن مەڭگٸلٸككە تولعاي بەرمەك. سەبەبٸ, كٷي – بٸزدٸڭ ەڭ ارداقتى, ەڭ ەلەۋەتتٸ, ەڭ سەۋلەتتٸ ۇلتتىق قۇندىلىعىمىز, ۇلتتىق كودىمىز, ۇلتتىق مەدەنيەتٸمٸزدٸڭ تٶرەسٸ. ەندەشە, جاھانداعى زاماناۋي قازاقستاندىق مەدەنيەتتٸڭ دە كٶش باسىندا جاۋھار كٷيلەرٸمٸز تۇرارى سٶزسٸز!
س.ر. جانبوبەكوۆ
