Joraly jurtymyzǵa jáne bútin túrki dúniesine kieli Ótúken qoinaýynan súiinshileitin aqjoltai jańalyǵymyz bar. Mońǵoliianyń Arhanǵai aimaǵyndaǵy Nomǵon alqabynan kóne túrki dáýirine jatatyn qundy eskertkish tabyldy. Bizge belgili bolǵan málimetter atalǵan tarihi keshenniń Kúltegin men Bilge qaǵannyń ákesi, Túrki qaǵanatynyń qýatyn eselep qaita jańǵyrtqan Qutlyq Elteris qaǵanǵa arnalǵanyna kóz jetkizip otyr. Bul tarihymyzdyń talai aqtańdaǵyn aiqyndaityn aitýly jańalyq, álemdik túrkologiianyń eleýli jetistigi.
Halyqaralyq Túrki akademiiasy men Mońǵoliia Ǵylym akademiiasynyń Arheologiia jáne tarih institýty birlesip júrgizgen ǵylymi arheologiialyq ekspeditsiia jumystary pendemiiaǵa bailanysty úzilisten keiin osyndai jaǵymdy jańalyqpen jalǵasyn taýyp otyr.
Bul keshen ejelgi túrki mádenietiniń irgeli nysany ekeni anyq. Birlesken ekspeditsiia úshin araǵa ǵasyr salyp tabylǵan zor olja. Osy rette aita keterlik bir jait, Qutlyq qaǵan degen jazýy bar hám túrk sózi alǵash aitylatyn bul keshendi tabý kezdeisoq júzege asqan joq. Munyń aldynda Halyqaralyq Túrki akademiiasy Shiveet-ýlan ǵuryptyq kesheninde arheologiialyq qazba jumystaryn júrgizdi. 2016 jyly atalǵan óńirge arnaiy ekspeditsiia uiymdastyrdy. Qutlyq qaǵannyń tusynda salynǵan saltanatty keshennen tańbalar, túrli artefaktiler tabylýmen qatar, olardyń merzimi anyqtaldy. Keshen 2018 jyly Túrki akademiiasy tarapynan qorshalyp, qamqorlyqqa alyndy.
Budan bólek Túrki akademiiasy Tonykók bitiktasynyń 1300 jyldyǵyn IýNESKO aiasynda keńinen atap ótip, eskertkish mátini aýdarmalarynyń jinaǵyn jaryqqa shyǵardy. Sonymen qatar biyl Kúltegin jazbalaryn álemniń birneshe tilindegi nusqada jinaqtap, oqyrman nazaryna qaita usyndyq. Osylaisha, 2019 jyly bastalǵan Nomǵon ekspeditsiiasy pandemiiaǵa bailanysty úzilis jariialaǵanymen, akademiianyń bul baǵyttaǵy izdenisteri jalǵasa berdi. Búgingi jańalyq - sonyń nátijesi.
Osyǵan orai keshe Ulanbatyr qalasynda arnaiy baspasóz máslihatyn ótkizip, túrki dúniesi túgel qulaq túrip otyrǵan osy eleýli jańalyǵymyzdy buqaralyq aqparat quraldary arqyly súiinshiledik.
Halyqaralyq Túrki akademiiasynyń Mońǵoliiada júrgizip jatqan zertteý jumystary týraly baiandap, jańadan ashylǵan kóne túrki dáýiri eskertkishin alǵash ret kópshilikke tanystyrdyq.
Ǵuryptyq keshenniń jalpy aýmaǵy 49h41.5 sharshy metr jerdi alyp jatyr. Batystan shyǵysqa qarai sopaqsha bolyp sozyla ornalasqan keshendi ainaldyra qorshap or qazyp, odan shyqqan topyraqty úiip qamal jasaǵan.
Keshenniń batys jaǵynda ortasynda oiyǵy bar tekshe tas (altar), adamnyń tas músinderi, qasynda eki kúshigi bar arystan músini jáne eki qoi músini ornalasqan. Keshenniń qaqpasynan shyǵysqa qarai 51 balbal tas tizbektele qoiylǵan. Olardyń ishinde bes balbaldan Ashina áýletine tiesili «taýteke» tańbasy anyqtaldy.
Sonymen qatar kóne keshen ornynan baryqtyń (tabyný orny) bolǵanyn aiqyndaityn qysh jabyndylar men jaiaý júrginshi jolyna tóselgen kirpishterdiń qaldyqtary qazylyp alyndy.
Baryqtyń aldynan eńseli jazba eskertkishtiń joǵarǵy bóligi men onyń tasbaqa beinesindegi tas tuǵyry tabyldy. Qundy oljanyń eki betinde 12 joldan turatyn kóne túrki bitik jazýy, al úshinshi qyrynda eski soǵdy jazýy qashalǵan. Ázirshe eskertkish mátininen «Táńir», «túrk», «Qutlyq», «túmen» sekildi birqatar sózderdi anyq oqydyq.
Jalpy alǵanda, Nomǵon ǵuryptyq kesheni barlyq belgileri jaǵynan Bilge qaǵan men Kúltegin ǵuryptyq keshenderine uqsas. Nomǵon jazba eskertkishiniń joǵarǵy tusynda tómen qaraǵan denesi aidahar beinesindegi eki bóriniń basy beinelengen. Dál osyndai qaǵandyq atribýtikalardyń – aidahar deneli, bóri basty siýjettiń Taspar qaǵan, Bilge, Kúltegin jáne basqa birqatar eskertkishterdiń joǵarǵy tusynda qashalǵany belgili.
Aldaǵy ýaqytta Halyqaralyq Túrki akademiiasy Nomǵon arhelogiialyq ekspeditsiiasynyń nátijelerine arnalǵan ǵylymi jinaq ázirlep, túrki memleketteriniń astanalarynda tanystyrýdy josparlap otyr.
Mońǵoliiadaǵy túrki dáýiriniń eskertkishterinde qazba jumystary budan ári qarai da jalǵasa beredi. «Altyn shyqqan jerdi belden qaz» degendei, aldaǵy ýaqytta Qutlyq Elteris qaǵan eskertkish kesheni de jan-jaqty zerttelip, tarihymyzǵa betburys ákeler talai tyń jańalyqtyń kýási bolarymyz anyq.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń tamyrlas Ázerbaijan eline sapary men túrki dúniesin eleń etkizgen osynaý aitýly jańalyqtyń tuspa-tus kelýin de jaqsylyqtyń nyshany dep kórýge bolady. Eki oqiǵa da túbi bir týys halyqtardy shyn qýantqany anyq, túrki elderiniń basylymdary jarysa jazyp jatyr.
Osy oraily sátte bizdiń jumysymyzǵa zor qoldaý kórsetken Mońǵoliia Úkimetine, Mońǵoliia Ǵylym akademiiasyna, sondai-aq jobaǵa jetekshilik jasaǵan A.Enhtór myrzaǵa, Arheologiia jáne tarih institýtynyń direktory G.Eregzin myrzaǵa, ekspeditsiia jumysyna belsendi qatysqan barsha áriptesterimizge rizashylyǵymyzdy bildiremiz.
Darhan Qydyráli,
Halyqaralyq túrki akademiiasynyń prezidenti
"Egemen Qazaqstan" gazeti
