جورالى جۇرتىمىزعا جەنە بٷتٸن تٷركٸ دٷنيەسٸنە كيەلٸ ٶتٷكەن قويناۋىنان سٷيٸنشٸلەيتٸن اقجولتاي جاڭالىعىمىز بار. موڭعولييانىڭ ارحانعاي ايماعىنداعى نومعون القابىنان كٶنە تٷركٸ دەۋٸرٸنە جاتاتىن قۇندى ەسكەرتكٸش تابىلدى. بٸزگە بەلگٸلٸ بولعان مەلٸمەتتەر اتالعان تاريحي كەشەننٸڭ كٷلتەگٸن مەن بٸلگە قاعاننىڭ ەكەسٸ, تٷركٸ قاعاناتىنىڭ قۋاتىن ەسەلەپ قايتا جاڭعىرتقان قۇتلىق ەلتەرٸس قاعانعا ارنالعانىنا كٶز جەتكٸزٸپ وتىر. بۇل تاريحىمىزدىڭ تالاي اقتاڭداعىن ايقىندايتىن ايتۋلى جاڭالىق, ەلەمدٸك تٷركولوگييانىڭ ەلەۋلٸ جەتٸستٸگٸ.
حالىقارالىق تٷركٸ اكادەميياسى مەن موڭعولييا عىلىم اكادەميياسىنىڭ ارحەولوگييا جەنە تاريح ينستيتۋتى بٸرلەسٸپ جٷرگٸزگەن عىلىمي ارحەولوگييالىق ەكسپەديتسييا جۇمىستارى پەندەميياعا بايلانىستى ٷزٸلٸستەن كەيٸن وسىنداي جاعىمدى جاڭالىقپەن جالعاسىن تاۋىپ وتىر.
بۇل كەشەن ەجەلگٸ تٷركٸ مەدەنيەتٸنٸڭ ٸرگەلٸ نىسانى ەكەنٸ انىق. بٸرلەسكەن ەكسپەديتسييا ٷشٸن اراعا عاسىر سالىپ تابىلعان زور ولجا. وسى رەتتە ايتا كەتەرلٸك بٸر جايت, قۇتلىق قاعان دەگەن جازۋى بار ھەم تٷرك سٶزٸ العاش ايتىلاتىن بۇل كەشەندٸ تابۋ كەزدەيسوق جٷزەگە اسقان جوق. مۇنىڭ الدىندا حالىقارالىق تٷركٸ اكادەميياسى شيۆەەت-ۋلان عۇرىپتىق كەشەنٸندە ارحەولوگييالىق قازبا جۇمىستارىن جٷرگٸزدٸ. 2016 جىلى اتالعان ٶڭٸرگە ارنايى ەكسپەديتسييا ۇيىمداستىردى. قۇتلىق قاعاننىڭ تۇسىندا سالىنعان سالتاناتتى كەشەننەن تاڭبالار, تٷرلٸ ارتەفاكتٸلەر تابىلۋمەن قاتار, ولاردىڭ مەرزٸمٸ انىقتالدى. كەشەن 2018 جىلى تٷركٸ اكادەميياسى تاراپىنان قورشالىپ, قامقورلىققا الىندى.
بۇدان بٶلەك تٷركٸ اكادەميياسى تونىكٶك بٸتٸكتاسىنىڭ 1300 جىلدىعىن يۋنەسكو اياسىندا كەڭٸنەن اتاپ ٶتٸپ, ەسكەرتكٸش مەتٸنٸ اۋدارمالارىنىڭ جيناعىن جارىققا شىعاردى. سونىمەن قاتار بيىل كٷلتەگٸن جازبالارىن ەلەمنٸڭ بٸرنەشە تٸلٸندەگٸ نۇسقادا جيناقتاپ, وقىرمان نازارىنا قايتا ۇسىندىق. وسىلايشا, 2019 جىلى باستالعان نومعون ەكسپەديتسيياسى پاندەميياعا بايلانىستى ٷزٸلٸس جارييالاعانىمەن, اكادەمييانىڭ بۇل باعىتتاعى ٸزدەنٸستەرٸ جالعاسا بەردٸ. بٷگٸنگٸ جاڭالىق - سونىڭ نەتيجەسٸ.
وسىعان وراي كەشە ۇلانباتىر قالاسىندا ارنايى باسپاسٶز مەسليحاتىن ٶتكٸزٸپ, تٷركٸ دٷنيەسٸ تٷگەل قۇلاق تٷرٸپ وتىرعان وسى ەلەۋلٸ جاڭالىعىمىزدى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى سٷيٸنشٸلەدٸك.
حالىقارالىق تٷركٸ اكادەميياسىنىڭ موڭعولييادا جٷرگٸزٸپ جاتقان زەرتتەۋ جۇمىستارى تۋرالى بايانداپ, جاڭادان اشىلعان كٶنە تٷركٸ دەۋٸرٸ ەسكەرتكٸشٸن العاش رەت كٶپشٸلٸككە تانىستىردىق.
عۇرىپتىق كەشەننٸڭ جالپى اۋماعى 49ح41.5 شارشى مەتر جەردٸ الىپ جاتىر. باتىستان شىعىسقا قاراي سوپاقشا بولىپ سوزىلا ورنالاسقان كەشەندٸ اينالدىرا قورشاپ ور قازىپ, ودان شىققان توپىراقتى ٷيٸپ قامال جاساعان.
كەشەننٸڭ باتىس جاعىندا ورتاسىندا ويىعى بار تەكشە تاس (التار), ادامنىڭ تاس مٷسٸندەرٸ, قاسىندا ەكٸ كٷشٸگٸ بار ارىستان مٷسٸنٸ جەنە ەكٸ قوي مٷسٸنٸ ورنالاسقان. كەشەننٸڭ قاقپاسىنان شىعىسقا قاراي 51 بالبال تاس تٸزبەكتەلە قويىلعان. ولاردىڭ ٸشٸندە بەس بالبالدان اشينا ەۋلەتٸنە تيەسٸلٸ «تاۋتەكە» تاڭباسى انىقتالدى.
سونىمەن قاتار كٶنە كەشەن ورنىنان بارىقتىڭ (تابىنۋ ورنى) بولعانىن ايقىندايتىن قىش جابىندىلار مەن جاياۋ جٷرگٸنشٸ جولىنا تٶسەلگەن كٸرپٸشتەردٸڭ قالدىقتارى قازىلىپ الىندى.
بارىقتىڭ الدىنان ەڭسەلٸ جازبا ەسكەرتكٸشتٸڭ جوعارعى بٶلٸگٸ مەن ونىڭ تاسباقا بەينەسٸندەگٸ تاس تۇعىرى تابىلدى. قۇندى ولجانىڭ ەكٸ بەتٸندە 12 جولدان تۇراتىن كٶنە تٷركٸ بٸتٸك جازۋى, ال ٷشٸنشٸ قىرىندا ەسكٸ سوعدى جازۋى قاشالعان. ەزٸرشە ەسكەرتكٸش مەتٸنٸنەن «تەڭٸر», «تٷرك», «قۇتلىق», «تٷمەن» سەكٸلدٸ بٸرقاتار سٶزدەردٸ انىق وقىدىق.
جالپى العاندا, نومعون عۇرىپتىق كەشەنٸ بارلىق بەلگٸلەرٸ جاعىنان بٸلگە قاعان مەن كٷلتەگٸن عۇرىپتىق كەشەندەرٸنە ۇقساس. نومعون جازبا ەسكەرتكٸشٸنٸڭ جوعارعى تۇسىندا تٶمەن قاراعان دەنەسٸ ايداھار بەينەسٸندەگٸ ەكٸ بٶرٸنٸڭ باسى بەينەلەنگەن. دەل وسىنداي قاعاندىق اتريبۋتيكالاردىڭ – ايداھار دەنەلٸ, بٶرٸ باستى سيۋجەتتٸڭ تاسپار قاعان, بٸلگە, كٷلتەگٸن جەنە باسقا بٸرقاتار ەسكەرتكٸشتەردٸڭ جوعارعى تۇسىندا قاشالعانى بەلگٸلٸ.
الداعى ۋاقىتتا حالىقارالىق تٷركٸ اكادەميياسى نومعون ارحەلوگييالىق ەكسپەديتسيياسىنىڭ نەتيجەلەرٸنە ارنالعان عىلىمي جيناق ەزٸرلەپ, تٷركٸ مەملەكەتتەرٸنٸڭ استانالارىندا تانىستىرۋدى جوسپارلاپ وتىر.
موڭعوليياداعى تٷركٸ دەۋٸرٸنٸڭ ەسكەرتكٸشتەرٸندە قازبا جۇمىستارى بۇدان ەرٸ قاراي دا جالعاسا بەرەدٸ. «التىن شىققان جەردٸ بەلدەن قاز» دەگەندەي, الداعى ۋاقىتتا قۇتلىق ەلتەرٸس قاعان ەسكەرتكٸش كەشەنٸ دە جان-جاقتى زەرتتەلٸپ, تاريحىمىزعا بەتبۇرىس ەكەلەر تالاي تىڭ جاڭالىقتىڭ كۋەسٸ بولارىمىز انىق.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تامىرلاس ەزەربايجان ەلٸنە ساپارى مەن تٷركٸ دٷنيەسٸن ەلەڭ ەتكٸزگەن وسىناۋ ايتۋلى جاڭالىقتىڭ تۇسپا-تۇس كەلۋٸن دە جاقسىلىقتىڭ نىشانى دەپ كٶرۋگە بولادى. ەكٸ وقيعا دا تٷبٸ بٸر تۋىس حالىقتاردى شىن قۋانتقانى انىق, تٷركٸ ەلدەرٸنٸڭ باسىلىمدارى جارىسا جازىپ جاتىر.
وسى ورايلى سەتتە بٸزدٸڭ جۇمىسىمىزعا زور قولداۋ كٶرسەتكەن موڭعولييا ٷكٸمەتٸنە, موڭعولييا عىلىم اكادەميياسىنا, سونداي-اق جوباعا جەتەكشٸلٸك جاساعان ا.ەنحتٶر مىرزاعا, ارحەولوگييا جەنە تاريح ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى گ.ەرەگزين مىرزاعا, ەكسپەديتسييا جۇمىسىنا بەلسەندٸ قاتىسقان بارشا ەرٸپتەستەرٸمٸزگە ريزاشىلىعىمىزدى بٸلدٸرەمٸز.
دارحان قىدىرەلٸ,
حالىقارالىق تٷركٸ اكادەميياسىنىڭ پرەزيدەنتٸ
"ەگەمەن قازاقستان" گازەتٸ
