Biraz sóz Úrjardyń irisi, Semeidiń súleii – Qusmiliia Jyrǵalyuly Nurqasym týraly aitpaqpyn. «70-jas» degen iýbileiine júzden júirik, myńnan tulpar bolyp jetken azamat «Qusmiliia» atty kitabyn baspadan shyǵarǵan eken. Qalyń kitapqa oǵlan avtordyń óleńderi, ánderi, áńgimeleri hám pýblitsistikasy engen. Sońǵy kezderde kóz shirkin tez sharshap kitap, gazetti jaratpai, oqiyn deseń, «ái, toqta» degendei bizin shanshyp-shanshyp alady. Sonda da bolmai, Qusekeń kitabyn oqyp shyqtym. Meni qyzyqtyryp, baýraǵan nárse – avtorda ulttyq rýh, ulttyq namys ushqyndap tur. Qusmiliia fenomeni degenimde onyń osy ultshyldyǵyn aityp otyrmyn.
Bile bilsek, týǵan jerge degen úlken mahabbat ta, halyqqa paidam tise degen izgi niet te – ultshyldyqtan týady. Ózge qozǵaýshy qudiret káne, joq, taba almaisyz. Ultshyl, alashshyl, halyqshyl topqa antipod – egoister toby, iaǵni qaraqan basynyń qamyn ǵana oilaityn ózimshil minezdiń ieleri. Qoǵamdyq ómir – osy eki top ókilderi alysatyn maidan alańy esepti.
Endi «Qusmiliia» atty kitapqa keleiin. Ol qainaǵan ómirdiń ózi siiaqty san alýan taqyrypqa toly. Kitap úsh bólimdi, áýelgi bólimi – poeziia. Eger taý-tasqa, jasyl jelek jamylǵan dala men syldyrlap aqqan sýǵa til bitse, olar: «Ainalaiyn, adal perzentim, razymyz saǵan!» der edi-aý, sebebi, aqyn Úrjardyń ásem tabiǵaty men márt azamattaryn shalqyta jyrlaǵan. Ekinshi bólimi – proza. Onda óńirdiń tarihy men shejiresi, zamandastary jáne kózi kórgen kórnekti tulǵalar týraly syr shertedi. El ishiniń alýan oqiǵalaryn maiyn tamyza áńgimeleidi. Qazaqy ómir hikaiattary óz aldyna bir tóbe. «Oi-tolǵaý» atty sońǵy bólimde avtor ult taǵdyry, ulttyq qundylyqtar týraly tereńnen tolǵaǵan. Ultshyl, alashshyl, túrkishil rýh qaidan? Bul suraqqa Qusaǵań ózi jaýap aityp, ósý-órleýiniń dara soqpaǵyn jerine jetkize baiandap beredi. Eger stýdent kúnderde Qaiym, Qinaiat, Qýandyq syndy ustazdar, Oljastyń «AZiIa», Gýmilevtiń «Kóne túrkiler» siiaqty kitaptar sanaǵa sáýle túsirmese, kóp toǵyshardyń biri bolyp qala berer edim deidi.
Qoryta kelgende, sholý jasalǵan kitap ult taǵdyryn oilaǵan azamattyń beinesin beredi jáne eki ǵasyr toǵysynda ótken qazaq ómiriniń ainasy, shynaiy sýreti esepti. Janry ǵumyrnama ia derekti kitap ýaqytqa baǵynbai, bási tek arta túsedi. Nege? Óitkeni, keshegi ótken zamanda «Ne boldy, qalai boldy, ózi?» degen suraqty qoiatyn talai urpaq, onan izdegenin tabady.
Endigi aitar sóz, Úrjar óńiriniń eldi mekenderi attaryn qazaqshalaǵan qairatker – osy Qusaǵań bolatyn (bul is aiaqtalmaǵan aýmaq áli kóp). 2004 jyly Qusmiliia Nurqasym Semeige qyzmetke aýysty. Já, ne bitti, ne tyndy? Aldymen Alash arystaryn joqtady. 2008 jyly Úkimet «Alashtyń 90-jyldyǵy merekelensin» degen qaýlyny qabyldasa, ol – Qusannyń arqasy. Budan bólek, sheneýnik ortamen alysa júrip, eskertkish ornatty. Bul jaily kitabynda Qusekeń: «Óz tirshiligimde bitirgen bir sharýam bolsa, ol – Qaiymnyń eskertkishi!» dep atap aitypty. Telearnada tanymdyq jobany «Oian, qazaq!» dep atoilatyp júrgizgen taǵy ózi. Kópke aian, sońǵy jyldary Qusekeń qalamyzda qoǵam belsendisi Rahat Altai bastatqan toppen birge Álihan Bókeihannyń eskertkishi boi kóterýine belsene at salysty. Byltyr «Semeige – 300 jyl» degen data toilanbady. Nege? Óitkeni, kóp maqala jazylyp, qarsy ekpinniń beti áreń degende qaitty. Osy aitylǵandar Qusan – ulttyq qundylyqtardyń saqshysy deýge jetkilikti siiaqty. Sonymen, Qusekeń aqyn, qalamger, ánshi, seri ári jyraý degendei segiz qyrly ónerpaz. Oǵan bir syryn – ultshyl qairatkerligin qosyńyz. Halqyna qadirli, eline eleýli etken fenomendik kiltin osylai tabasyz.
Ultshyldyq degen ne, ultshyl kim? Osy máselege qaityp oralaiyn.
Kúlli adamzat órkenietin de, jekelei memleketterdi de órge súireitin bir kúsh bar. Ol – ulttyq múdde. Onsyz ósý, damý, kemeldený joq. Túp Iemiz solai jaratqan. Toqtańyz, Rýstaveli, Naýai, Shekspir, Gete, Pýshkin, Mitskevich, Abai, Shákárim, Tagor syndy uly tulǵalardyń árbiri óz ultynyń qamyn jep, onyń rýhyn kóterip, jan dúniesin baiytty emes pe. «Ultshyl kisi kim?» ekendigi osynyń ózinen-aq anyq. Ókinishke qarai, qazirgi tańda qazaq qoǵamy ulttyq múddeden alshaq, sonyń kesirinen ońbai utylýdamyz. Tipti qurdymǵa taqadyq. Ái-qap, nege? Onyń sebepteri qaisy?
Keńestik qyzyl ideologiia áý bastan ult pen ulys ataýlyny bir halyq qylmaqty oilady, aqyrynda osy ýtopiia Keńes Odaǵynyń túbine jetti. Stalindik júie ultshyl kisige «basqa ultqa qarsy turatyn adam» dep anyqtama berip, oǵan «halyq jaýy» degen qara kúieni jaqty. Nátijesinde Resei imperiiasyn mekendegen ulttardyń shili ziialylary «ultshyl» degen albaty aiyppen aidaldy, atyldy. Bul – máseleniń bir jaǵy.
Ekinshi, tap osy tusta «natsizm» ideiasy dúniege kelgenin qaitersiń. Ultshyl men natsistiń úsh qainasa sorpasy qosylmaq emes. Natsizm – bir ultty basqa ulttardan joǵary qoiyp, olardy ózine baǵyndyrýǵa, qanaýǵa umtylý. Fashistik Germaniiada kóktegen osy natsizm. Ol – adamzat qoǵamyn buzatyn, ádiletti aiaqqa basatyn qubyjyq qubylys. Óstip, Stalin men Gitler eki jaqtap búldirdi: «ultshyl» álem boiynsha jiirkenishti terminge ainaldy. Nátijesinde qoǵamdy damytýshy kúsh qaisy degen suraq týyndady.
Obaly neshik, san alýan teoriia dúniege keldi. Sonyń biri – ǵalym Lev Gýmilev taratqan «passionar» hám «passionarnost» teoriiasy. Ol boiynsha ideal úshin qurbandyqqa baratyn tulǵalar áldeqalai paida bolyp, solar ult pen qaýymdy jańartyp, ózgertedi-mis. Biraq bul tabiǵatta joq, demek, halyqty shatastyratyn jasandy uǵym. Osyndai joq nársege bola, ulttyq múddeni tárki etip, qapy qalýdamyz, baýyrlar. Ilkide aittyq, tabiǵatta bar jalǵyz kúsh – ulttyq múdde. Ony iske asyratyn, sóz joq, ultshyldar. Eger bilik ultshyl bolmasa, ulttyń – sory. Til, salt, tarih pen din kimge kerek? Kózimiz kúnde kóredi – ultshyldan ózgege kereksiz. Demek, «ulttyq múdde», «ultshyl» sózderine tabiǵi mánin qaitarý – qurdymǵa ketpeýdiń sharty.
Ult ustazy Abai: «Kóptiń qamyn áýelden Táńiri oilaǵan, Men súigendi súidi dep Ień súisin» demei me. Ultshyl degen – sol kóptiń qamyn jeitin adam. Taǵy Abai: «Dál osy qazaqtyń ishinde kimdi jaqsy kórip, kimdi qadirleimin dep oiladym» (22-sóz) deidi. Dál qazirgi ómir shyndyǵynda jaqsy kórip, qadirleýge laiyq Qusan syndy ultshyldar, senińiz. Jas óskin urpaqty ultshyl (kópshil) rýhta tárbieleiik, aǵaiyn. Áitpese joq.
Asan Omarov,
ǵalym-jýrnalist.
Semei qalasy.
