بٸراز سٶز ٷرجاردىڭ ٸرٸسٸ, سەمەيدٸڭ سٷلەيٸ – قۇسمٸلييا جىرعالىۇلى نۇرقاسىم تۋرالى ايتپاقپىن. «70-جاس» دەگەن يۋبيلەيٸنە جٷزدەن جٷيرٸك, مىڭنان تۇلپار بولىپ جەتكەن ازامات «قۇسمٸلييا» اتتى كٸتابىن باسپادان شىعارعان ەكەن. قالىڭ كٸتاپقا وعلان اۆتوردىڭ ٶلەڭدەرٸ, ەندەرٸ, ەڭگٸمەلەرٸ ھەم پۋبليتسيستيكاسى ەنگەن. سوڭعى كەزدەردە كٶز شٸركٸن تەز شارشاپ كٸتاپ, گازەتتٸ جاراتپاي, وقيىن دەسەڭ, «ەي, توقتا» دەگەندەي بٸزٸن شانشىپ-شانشىپ الادى. سوندا دا بولماي, قۇسەكەڭ كٸتابىن وقىپ شىقتىم. مەنٸ قىزىقتىرىپ, باۋراعان نەرسە – اۆتوردا ۇلتتىق رۋح, ۇلتتىق نامىس ۇشقىنداپ تۇر. قۇسمٸلييا فەنومەنٸ دەگەنٸمدە ونىڭ وسى ۇلتشىلدىعىن ايتىپ وتىرمىن.
بٸلە بٸلسەك, تۋعان جەرگە دەگەن ٷلكەن ماحاببات تا, حالىققا پايدام تيسە دەگەن ٸزگٸ نيەت تە – ۇلتشىلدىقتان تۋادى. ٶزگە قوزعاۋشى قۇدٸرەت كەنە, جوق, تابا المايسىز. ۇلتشىل, الاششىل, حالىقشىل توپقا انتيپود – ەگويستەر توبى, ياعني قاراقان باسىنىڭ قامىن عانا ويلايتىن ٶزٸمشٸل مٸنەزدٸڭ يەلەرٸ. قوعامدىق ٶمٸر – وسى ەكٸ توپ ٶكٸلدەرٸ الىساتىن مايدان الاڭى ەسەپتٸ.
ەندٸ «قۇسمٸلييا» اتتى كٸتاپقا كەلەيٸن. ول قايناعان ٶمٸردٸڭ ٶزٸ سيياقتى سان الۋان تاقىرىپقا تولى. كٸتاپ ٷش بٶلٸمدٸ, ەۋەلگٸ بٶلٸمٸ – پوەزييا. ەگەر تاۋ-تاسقا, جاسىل جەلەك جامىلعان دالا مەن سىلدىرلاپ اققان سۋعا تٸل بٸتسە, ولار: «اينالايىن, ادال پەرزەنتٸم, رازىمىز ساعان!» دەر ەدٸ-اۋ, سەبەبٸ, اقىن ٷرجاردىڭ ەسەم تابيعاتى مەن مەرت ازاماتتارىن شالقىتا جىرلاعان. ەكٸنشٸ بٶلٸمٸ – پروزا. وندا ٶڭٸردٸڭ تاريحى مەن شەجٸرەسٸ, زامانداستارى جەنە كٶزٸ كٶرگەن كٶرنەكتٸ تۇلعالار تۋرالى سىر شەرتەدٸ. ەل ٸشٸنٸڭ الۋان وقيعالارىن مايىن تامىزا ەڭگٸمەلەيدٸ. قازاقى ٶمٸر حيكاياتتارى ٶز الدىنا بٸر تٶبە. «وي-تولعاۋ» اتتى سوڭعى بٶلٸمدە اۆتور ۇلت تاعدىرى, ۇلتتىق قۇندىلىقتار تۋرالى تەرەڭنەن تولعاعان. ۇلتشىل, الاششىل, تٷركٸشٸل رۋح قايدان? بۇل سۇراققا قۇساعاڭ ٶزٸ جاۋاپ ايتىپ, ٶسۋ-ٶرلەۋٸنٸڭ دارا سوقپاعىن جەرٸنە جەتكٸزە بايانداپ بەرەدٸ. ەگەر ستۋدەنت كٷندەردە قايىم, قينايات, قۋاندىق سىندى ۇستازدار, ولجاستىڭ «ازييا», گۋميلەۆتٸڭ «كٶنە تٷركٸلەر» سيياقتى كٸتاپتار ساناعا سەۋلە تٷسٸرمەسە, كٶپ توعىشاردىڭ بٸرٸ بولىپ قالا بەرەر ەدٸم دەيدٸ.
قورىتا كەلگەندە, شولۋ جاسالعان كٸتاپ ۇلت تاعدىرىن ويلاعان ازاماتتىڭ بەينەسٸن بەرەدٸ جەنە ەكٸ عاسىر توعىسىندا ٶتكەن قازاق ٶمٸرٸنٸڭ ايناسى, شىنايى سۋرەتٸ ەسەپتٸ. جانرى عۇمىرناما يا دەرەكتٸ كٸتاپ ۋاقىتقا باعىنباي, بەسٸ تەك ارتا تٷسەدٸ. نەگە? ٶيتكەنٸ, كەشەگٸ ٶتكەن زاماندا «نە بولدى, قالاي بولدى, ٶزٸ?» دەگەن سۇراقتى قوياتىن تالاي ۇرپاق, ونان ٸزدەگەنٸن تابادى.
ەندٸگٸ ايتار سٶز, ٷرجار ٶڭٸرٸنٸڭ ەلدٸ مەكەندەرٸ اتتارىن قازاقشالاعان قايراتكەر – وسى قۇساعاڭ بولاتىن (بۇل ٸس اياقتالماعان اۋماق ەلٸ كٶپ). 2004 جىلى قۇسمٸلييا نۇرقاسىم سەمەيگە قىزمەتكە اۋىستى. جە, نە بٸتتٸ, نە تىندى? الدىمەن الاش ارىستارىن جوقتادى. 2008 جىلى ٷكٸمەت «الاشتىڭ 90-جىلدىعى مەرەكەلەنسٸن» دەگەن قاۋلىنى قابىلداسا, ول – قۇساننىڭ ارقاسى. بۇدان بٶلەك, شەنەۋنٸك ورتامەن الىسا جٷرٸپ, ەسكەرتكٸش ورناتتى. بۇل جايلى كٸتابىندا قۇسەكەڭ: «ٶز تٸرشٸلٸگٸمدە بٸتٸرگەن بٸر شارۋام بولسا, ول – قايىمنىڭ ەسكەرتكٸشٸ!» دەپ اتاپ ايتىپتى. تەلەارنادا تانىمدىق جوبانى «ويان, قازاق!» دەپ اتويلاتىپ جٷرگٸزگەن تاعى ٶزٸ. كٶپكە ايان, سوڭعى جىلدارى قۇسەكەڭ قالامىزدا قوعام بەلسەندٸسٸ راحات التاي باستاتقان توپپەن بٸرگە ەليحان بٶكەيحاننىڭ ەسكەرتكٸشٸ بوي كٶتەرۋٸنە بەلسەنە ات سالىستى. بىلتىر «سەمەيگە – 300 جىل» دەگەن داتا تويلانبادى. نەگە? ٶيتكەنٸ, كٶپ ماقالا جازىلىپ, قارسى ەكپٸننٸڭ بەتٸ ەرەڭ دەگەندە قايتتى. وسى ايتىلعاندار قۇسان – ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ ساقشىسى دەۋگە جەتكٸلٸكتٸ سيياقتى. سونىمەن, قۇسەكەڭ اقىن, قالامگەر, ەنشٸ, سەرٸ ەرٸ جىراۋ دەگەندەي سەگٸز قىرلى ٶنەرپاز. وعان بٸر سىرىن – ۇلتشىل قايراتكەرلٸگٸن قوسىڭىز. حالقىنا قادٸرلٸ, ەلٸنە ەلەۋلٸ ەتكەن فەنومەندٸك كٸلتٸن وسىلاي تاباسىز.
ۇلتشىلدىق دەگەن نە, ۇلتشىل كٸم? وسى مەسەلەگە قايتىپ ورالايىن.
كٷللٸ ادامزات ٶركەنيەتٸن دە, جەكەلەي مەملەكەتتەردٸ دە ٶرگە سٷيرەيتٸن بٸر كٷش بار. ول – ۇلتتىق مٷددە. ونسىز ٶسۋ, دامۋ, كەمەلدەنۋ جوق. تٷپ يەمٸز سولاي جاراتقان. توقتاڭىز, رۋستاۆەلي, ناۋاي, شەكسپير, گەتە, پۋشكين, ميتسكەۆيچ, اباي, شەكەرٸم, تاگور سىندى ۇلى تۇلعالاردىڭ ەربٸرٸ ٶز ۇلتىنىڭ قامىن جەپ, ونىڭ رۋحىن كٶتەرٸپ, جان دٷنيەسٸن بايىتتى ەمەس پە. «ۇلتشىل كٸسٸ كٸم?» ەكەندٸگٸ وسىنىڭ ٶزٸنەن-اق انىق. ٶكٸنٸشكە قاراي, قازٸرگٸ تاڭدا قازاق قوعامى ۇلتتىق مٷددەدەن الشاق, سونىڭ كەسٸرٸنەن وڭباي ۇتىلۋدامىز. تٸپتٸ قۇردىمعا تاقادىق. ەي-قاپ, نەگە? ونىڭ سەبەپتەرٸ قايسى?
كەڭەستٸك قىزىل يدەولوگييا ەۋ باستان ۇلت پەن ۇلىس اتاۋلىنى بٸر حالىق قىلماقتى ويلادى, اقىرىندا وسى ۋتوپييا كەڭەس وداعىنىڭ تٷبٸنە جەتتٸ. ستاليندٸك جٷيە ۇلتشىل كٸسٸگە «باسقا ۇلتقا قارسى تۇراتىن ادام» دەپ انىقتاما بەرٸپ, وعان «حالىق جاۋى» دەگەن قارا كٷيەنٸ جاقتى. نەتيجەسٸندە رەسەي يمپەريياسىن مەكەندەگەن ۇلتتاردىڭ شٸلي زييالىلارى «ۇلتشىل» دەگەن الباتى ايىپپەن ايدالدى, اتىلدى. بۇل – مەسەلەنٸڭ بٸر جاعى.
ەكٸنشٸ, تاپ وسى تۇستا «ناتسيزم» يدەياسى دٷنيەگە كەلگەنٸن قايتەرسٸڭ. ۇلتشىل مەن ناتسيستٸڭ ٷش قايناسا سورپاسى قوسىلماق ەمەس. ناتسيزم – بٸر ۇلتتى باسقا ۇلتتاردان جوعارى قويىپ, ولاردى ٶزٸنە باعىندىرۋعا, قاناۋعا ۇمتىلۋ. فاشيستٸك گەرمانييادا كٶكتەگەن وسى ناتسيزم. ول – ادامزات قوعامىن بۇزاتىن, ەدٸلەتتٸ اياققا باساتىن قۇبىجىق قۇبىلىس. ٶستٸپ, ستالين مەن گيتلەر ەكٸ جاقتاپ بٷلدٸردٸ: «ۇلتشىل» ەلەم بويىنشا جيٸركەنٸشتٸ تەرمينگە اينالدى. نەتيجەسٸندە قوعامدى دامىتۋشى كٷش قايسى دەگەن سۇراق تۋىندادى.
وبالى نەشٸك, سان الۋان تەورييا دٷنيەگە كەلدٸ. سونىڭ بٸرٸ – عالىم لەۆ گۋميلەۆ تاراتقان «پاسسيونار» ھەم «پاسسيونارنوست» تەوريياسى. ول بويىنشا يدەال ٷشٸن قۇرباندىققا باراتىن تۇلعالار ەلدەقالاي پايدا بولىپ, سولار ۇلت پەن قاۋىمدى جاڭارتىپ, ٶزگەرتەدٸ-مٸس. بٸراق بۇل تابيعاتتا جوق, دەمەك, حالىقتى شاتاستىراتىن جاساندى ۇعىم. وسىنداي جوق نەرسەگە بولا, ۇلتتىق مٷددەنٸ تەركٸ ەتٸپ, قاپى قالۋدامىز, باۋىرلار. ٸلكٸدە ايتتىق, تابيعاتتا بار جالعىز كٷش – ۇلتتىق مٷددە. ونى ٸسكە اسىراتىن, سٶز جوق, ۇلتشىلدار. ەگەر بيلٸك ۇلتشىل بولماسا, ۇلتتىڭ – سورى. تٸل, سالت, تاريح پەن دٸن كٸمگە كەرەك? كٶزٸمٸز كٷندە كٶرەدٸ – ۇلتشىلدان ٶزگەگە كەرەكسٸز. دەمەك, «ۇلتتىق مٷددە», «ۇلتشىل» سٶزدەرٸنە تابيعي مەنٸن قايتارۋ – قۇردىمعا كەتپەۋدٸڭ شارتى.
ۇلت ۇستازى اباي: «كٶپتٸڭ قامىن ەۋەلدەن تەڭٸرٸ ويلاعان, مەن سٷيگەندٸ سٷيدٸ دەپ يەڭ سٷيسٸن» دەمەي مە. ۇلتشىل دەگەن – سول كٶپتٸڭ قامىن جەيتٸن ادام. تاعى اباي: «دەل وسى قازاقتىڭ ٸشٸندە كٸمدٸ جاقسى كٶرٸپ, كٸمدٸ قادٸرلەيمٸن دەپ ويلادىم» (22-سٶز) دەيدٸ. دەل قازٸرگٸ ٶمٸر شىندىعىندا جاقسى كٶرٸپ, قادٸرلەۋگە لايىق قۇسان سىندى ۇلتشىلدار, سەنٸڭٸز. جاس ٶسكٸن ۇرپاقتى ۇلتشىل (كٶپشٸل) رۋحتا تەربيەلەيٸك, اعايىن. ەيتپەسە جوق.
اسان وماروۆ,
عالىم-جۋرناليست.
سەمەي قالاسى.
