Biyl barsha musylman qaýymyna ortaq mereke Qurban ait merekesi 11 tamyzǵa belgilendi. Osy oraida «Ult» táýelsiz internet basylymy barlyq musylmandardy aitýly merekemen quttyqtai otyryp, bul merekeniń tereńde jatqan tarihy men ereksheligine toqtalýdy jón kórip otyr.
Mereke qalai jáne qai kezde toilanady?
Qurban ait merekesi Oraza aittan keiin jetpis kún ótken soń, Zýl-hidja kúntizbesi boiynsha on ekinshi aidyń onynshy kúni atap ótiledi. Bul kúni Mekkege barǵan táýapshylar Mina alqabynda qurbandyq shalý rásimi men qajylyqtyń basqa da talap-sharttaryn atqarsa, oǵan múmkindigi joq musylmandar meshitterde ait namazyn oqyp, aitýly merekeniń eń mańyzdy rásimi – qurbandyq shalady.
Qasietti qurban ait merekesinde qurbanǵa tómendegidei mal túrlerin shalýǵa bolady:
- jeti aidan kishi emes erkek nemese urǵashy koi;
- eki jasqa tolǵan siyr;
- bir jasqa tolǵan eshki;
- bes jyldan asqan túie.
Qurbandyqqa aýrý, kóterem nemese óte jas maldy shalýǵa bolmaidy. Qoi da, eshki de óte myqty ári jetkilikti semiz bolýy kerek. Bir jeri kem, quiryǵy kesilgen, soqyr, nemese jarty qulaǵy joq maldardy da qurbandyqqa shalmaidy.
Taǵy bir ereksheligi: qoi jáne eshkini bir adam ǵana soiady. Bir adam eki ne odan da kóp qurbandyq shala alady jáne barlyq qurbandyqtarynyń saýabyn alady. Al siyr men túieni jeti adam birigip soiýlaryna bolady. Bir adam jalǵyz ózi bir siyr ne túieni qurbandyqqa shalýyna ruqsat etiledi.
Jábir ibn Abdýllah (Alla ákesi ekeine razy bolsyn): «Hýdaibiia jyly Alla elshisimen (s.a.s.) birge túieni jeti adamnyń jáne siyrdy jeti adamnyń (atynan) baýyzdadyq» dedi.
Qurbandyq shalǵan soń musylmandar bir-biriniń úiin aralap, dám aýyz tiedi. Bul ýaqytta árbir shańyraqta merekelik dastarhan jaiylyp, jańa ári taza kiimerin kiip, qonaqtap qaitady.
Degenmen, ár musylman halyqtarynda Qurban Aitty toilaýdyń ózindik erekshelikteri de joq emes. Mysaly, Marokkoda, Indoneziiada, Malaiziiada Ait namazynan keiin adamdar kóshege shyǵyp, án aityp, bi bileidi eken. Bul elderde meiram karnaval túrinde toilanady. Túrkiiada barlyǵy klassikalyq qúrde jasalady. Taǵy bir erekshelikteri, soiylǵan maldyń etinen kebab daiyndap, kúigen káýaptyń iisi búkil qalaǵa taraidy. Tájikstan men Aýǵanstanda úilerinde dastarhan jaiyp, qonaq kútedi. Olar úidi-úidi aralap shyǵady, degenmen jergilikti halyqtyń jaǵdaiy tómen bolǵanyqtan biriniń úiinen biri eshnárse almaidy. Ózbekstanda bir kún buryn unnan túrli taǵamdar pisirilip, keshke merekelik palaý daiyndalady. Qurban shalý kúni adamdar kimniń úiinde jaqyn arada toi ótti, sol úige jinalady jáne jaqyn arada qaitys bolǵan kisilerdiń úiderine de kelip, quran baǵyshtaidy. Qazaqtar arasynda da osy dástúr keń taraǵan.
Qurbandyq shalýdyń álemdik tarihy
Qurbandyq shalý álem boiynsha óte erte bastalǵan desedi. Musylman halyqtary Id al-adha (Qurban Ait) meiramyn ár túrli toilaidy. Degenmen, barlyǵyna ortaq nárse – Allanyń razylyǵy úshin qurbandyq shalý. Qurban shalý dini mádenieti poleolit zamanynda paida bolǵan. Kóne zamanǵy adamdardyń túsinigi boiynsha bul salt tabiǵattyń rýhy men ata-babalyrynyń rýhyn tynyshtandyrý úshin jasalǵan. Máselen, Ejelgi Egipette kóptegen qudailardyń mazarlaryn belgili bir janýardyń beinesimen beineleýimen bailanystyrǵan. Mysaly, otbasy utqysy men jemisiniń qudaiy dep sanalatyn Bastettiń basy mysyqtyń basy ispettes jasalyp, qurbandyqqa mysyq shalynatyn bolǵan. Kún qudaiy Goranyń qurmetine suńqardyń basy beinelengen, al qoltyraýyndardyń qudaiy Sebektiń qurmetine baýyrymen jorǵalaýshylar qurbandyqqa shalynǵan eken.
Grekiia men Rimde qurbandyq shalý qudaidyń meiirimine bólený jáne qudailardy ornalastyrý dep sanalǵan. Antikalyq mádeniet qan shyǵaryp qurban shalý jáne qan shyǵarmai qurban shalý dep bólgen. Qan shyǵarmai qurban shalýǵa raqymshylyq jasaý, sonymen qatar mezrabqa suiyqtyq quiý (kóbinese sharap) jatady. Qan shyǵaryp qurbandyq shalý erekshe jaǵdailarǵa nemese belgili bir merekelerge bailanysty jasalynǵan. Qurbandyqqa shalytantyn janýar belgili bir qudaidyń qurmetine bailanysty tańdalǵan. Demetra úshin qurbandyqqa shoshqa shalynsa, Dionis úshin eshki shalynatyn bolǵan. Qurbandyq shalý dástúri Mezoamerika halyqtarynyń arasynda da keń taralǵan. Mysaly, maialyqtardyń ol jyl saiynǵy meiramy men saltyna ainalyp ketken.
Belgili bir ýaqyttarda keibir halyqtardyń arasynda adamdy qurbandyqqa shalý salty bolǵan. Finikiia men Karfagender qudaidyń qurmetine balany qurbandyqqa shalatyn bolǵan. Grekterdiń ertedegi tarihynda mistikalyq meiramdar kezinde adamdardy qurbandyqqa shalatyn bolǵan, mysaly, Dionistiń uiymynda qudaidyń qaharyn qaitarý úshin de adamdy qurbandyqqa shalǵan. Rimde kóbinese qurbandyqqa qylmyskerler men quldardy shalǵan. Bul salt b.e.d. 97 jyly jasalynǵan. Adamdy qurbandyqqa shalýshylardyń eń kóbi atstekter bolǵan. Olardyń túsinigi boiynsha adam qanyn shyǵarý, qudaidy qoldaý dep eseptelingen. Qurbandyqty belgili bir arnaiy kúnderde nemese meiramdarda, belgili bir oqiǵaarǵa bailnysty shalǵan. Keibir málimetterge súiensek atstekter barlyǵy shamamen 136 myń adamdy qurbandyqqa shalǵan deidi.
Monoteistik dinderde, tildik senimderge qaraǵanda, qurbandyq shalý dástúri birshama simvolikalyq túrde jasalǵan. Kóptegen ýaqyt qurban shalý evreilik shirkeý qyzmetkerleriniń negizi bolyp eseptelingen. Iýdalyqtar úshin qurbandyq shalý kúnádan tazarý men ony jýýdyń quraly bolyp sanalǵan. Hristiandarda qurbandyq shalý basqasha formada jasalǵan, olar qurbandyq shalý degen Hristiń denesi men qanyn qupiia túrde jeý dep túsingen.
Qurban ait tarihy – bizde
Musylmandardyń Id al-adha (Qurban ait) meiramy hidjranyń ekinshi jyly (musylmandardyń jylsanaýy), iaǵni 624 jyldan dinniń bir bóligi retinde toilana bastady. Senim boiynsha, ony Paiǵambarymyz Muhammedtiń ózi, ózine jol kórsetýshi Ibrahim Paiǵambardy eske alý qurmetine jasaǵan.
Bul meiramnyń paida bolýy, bibliia saltynda Avraam degen atpen belgili, Ibrahim Paiǵambardyń ómiri men áreketime bailanysty. Musylmandardyń túsinigi boiynsha, Ibrahim bir ǵana qudaiǵa senýshi, iaǵni hanif bolǵan. Ol óziniń halqyna tildik senimderdiń turaqty emestigin túsindirýge tyrysqan, iaǵni kún, juldyzdar, ai da kúnde ózgeredi, sondyqtan da olarǵa qudai retinde syiynbaý kerek dep túsindirgen. Ańyz boiynsha, onyń ákesi Azar óziniń qolastyndaǵylarmen qaladan basqa jaqqa ketken kezde, ol meshitke kirip, eń negizgi tańbany qaldyryp, qalǵandaryn syndyryp tastaidy. Adamdar Ibrahimge senbeidi, sondyqtan ol ikonǵa senýge bolmaityndyǵyn dáleldegisi keledi. Ony qoǵamnan qýdalaidy. Odan keiin Ibrahim óziniń balasy ekeýi Mekkedegi musylmandar úshin eń kieli sanalatyn Qaǵbany salady da, ózderi sonyń shyraqshysy bolyp qalady.
Quran boiynsha, Qurban Ait óziniń bastaýyn Allanyń Ibrahimge jibergen synaǵynan keiin paida bolǵan. Paiǵambar, 86 jasyna deiin bala súimegen kórinedi, tek 86 jasqa kelgende ǵana birinshi uli Ismail dúniege keledi. Bir kúni Ibrahim túsinde Allany kóredi, ol oǵan jalǵyz ulyn qurbandyqqa shalýdy ótinedi. Allanyń ótinishine qarsy kele almaǵan Paiǵambar qazirgi Mekke qalasy turǵan jerge, iaǵni Mina ózeniniń jaǵasyna keledi. Osynda barlyq daiyndyqtardy jasaidy. Ákesi siiaqty Allaǵa berilgen Ismail ákesine qarsy kelmeidi. Paiǵambar endi saltty jasai bergende Alla ony toqtatyp, sen meniń synaǵymnan óttiń, maǵan shyn berilgendigińdi dáleldediń deidi. Sóitip qurbandyqqa shalýǵa qoi beredi. Sodan bastap Qurban Aitta qurbandyqqa qoi shalý dástúri bastalypty. Qurban Aitty toilaý jáne qurban shalý salty H-HIII ǵasyrlarda Ortalyq Aziiada islam dininiń kelýimen birge taraǵan. Bul salt kóshpeli mal sharýashylyǵymen ainalysatyn halyq úshin tańsyq bolmaidy.
Aita keteiik, Qurban (arab tilinde) «jaqyndaý» degen maǵynany bildiredi. Al shariǵattaǵy termindik maǵynasy – Alla Taǵalanyń rizashylyǵyna jaqyndaý nietimen Qurban ait kúnderinde shalynatyn arnaiy maldyń aty.
2005 jyly 28 jeltoqsanda májilistiń jalpy otyrysynda depýtattar «Qazaqstan Respýblikasyndaǵy eńbek týraly» Qazaqstan Respýblikasynyń Zańyna tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasyn qabyldap, Qurban ait pen Rojdestvo merekesiniń birinshi kúni elimizde demalys kúnderi bolyp jariialanǵan. Tarihi qujattarǵa súiensek, 1926 jylǵa deiin Naýryz 1 kún, Oraza ait 3 kún, Qurban ait 3 kún resmi mereke retinde atalyp kelgen. Alaida búgingi tańda Qurban ait jáne Rojdestvo merekeleri ulttyq jáne memlekettik merekeler tiziminen alynyp, bul kúnderi demalys bolyp bekitilmeitin bolǵan.
(Material QMDB-nyń maquldaýymen daiyndaldy)
Aqbota Musabek
