بيىل بارشا مۇسىلمان قاۋىمىنا ورتاق مەرەكە قۇربان ايت مەرەكەسٸ 11 تامىزعا بەلگٸلەندٸ. وسى ورايدا «ۇلت» تەۋەلسٸز ينتەرنەت باسىلىمى بارلىق مۇسىلمانداردى ايتۋلى مەرەكەمەن قۇتتىقتاي وتىرىپ, بۇل مەرەكەنٸڭ تەرەڭدە جاتقان تاريحى مەن ەرەكشەلٸگٸنە توقتالۋدى جٶن كٶرٸپ وتىر.
مەرەكە قالاي جەنە قاي كەزدە تويلانادى?
قۇربان ايت مەرەكەسٸ ورازا ايتتان كەيٸن جەتپٸس كٷن ٶتكەن سوڭ, زۋل-حيدجا كٷنتٸزبەسٸ بويىنشا ون ەكٸنشٸ ايدىڭ ونىنشى كٷنٸ اتاپ ٶتٸلەدٸ. بۇل كٷنٸ مەككەگە بارعان تەۋاپشىلار مينا القابىندا قۇرباندىق شالۋ رەسٸمٸ مەن قاجىلىقتىڭ باسقا دا تالاپ-شارتتارىن اتقارسا, وعان مٷمكٸندٸگٸ جوق مۇسىلماندار مەشٸتتەردە ايت نامازىن وقىپ, ايتۋلى مەرەكەنٸڭ ەڭ ماڭىزدى رەسٸمٸ – قۇرباندىق شالادى.
قاسيەتتٸ قۇربان ايت مەرەكەسٸندە قۇربانعا تٶمەندەگٸدەي مال تٷرلەرٸن شالۋعا بولادى:
- جەتٸ ايدان كٸشٸ ەمەس ەركەك نەمەسە ۇرعاشى كوي;
- ەكٸ جاسقا تولعان سيىر;
- بٸر جاسقا تولعان ەشكٸ;
- بەس جىلدان اسقان تٷيە.
قۇرباندىققا اۋرۋ, كٶتەرەم نەمەسە ٶتە جاس مالدى شالۋعا بولمايدى. قوي دا, ەشكٸ دە ٶتە مىقتى ەرٸ جەتكٸلٸكتٸ سەمٸز بولۋى كەرەك. بٸر جەرٸ كەم, قۇيرىعى كەسٸلگەن, سوقىر, نەمەسە جارتى قۇلاعى جوق مالداردى دا قۇرباندىققا شالمايدى.
تاعى بٸر ەرەكشەلٸگٸ: قوي جەنە ەشكٸنٸ بٸر ادام عانا سويادى. بٸر ادام ەكٸ نە ودان دا كٶپ قۇرباندىق شالا الادى جەنە بارلىق قۇرباندىقتارىنىڭ ساۋابىن الادى. ال سيىر مەن تٷيەنٸ جەتٸ ادام بٸرٸگٸپ سويۋلارىنا بولادى. بٸر ادام جالعىز ٶزٸ بٸر سيىر نە تٷيەنٸ قۇرباندىققا شالۋىنا رۇقسات ەتٸلەدٸ.
جەبٸر يبن ابدۋللاھ (اللا ەكەسٸ ەكەٸنە رازى بولسىن): «حۋدايبييا جىلى اللا ەلشٸسٸمەن (س.ا.س.) بٸرگە تٷيەنٸ جەتٸ ادامنىڭ جەنە سيىردى جەتٸ ادامنىڭ (اتىنان) باۋىزدادىق» دەدٸ.
قۇرباندىق شالعان سوڭ مۇسىلماندار بٸر-بٸرٸنٸڭ ٷيٸن ارالاپ, دەم اۋىز تيەدٸ. بۇل ۋاقىتتا ەربٸر شاڭىراقتا مەرەكەلٸك داستارحان جايىلىپ, جاڭا ەرٸ تازا كيٸمەرٸن كيٸپ, قوناقتاپ قايتادى.
دەگەنمەن, ەر مۇسىلمان حالىقتارىندا قۇربان ايتتى تويلاۋدىڭ ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸكتەرٸ دە جوق ەمەس. مىسالى, ماروككودا, يندونەزييادا, مالايزييادا ايت نامازىنان كەيٸن ادامدار كٶشەگە شىعىپ, ەن ايتىپ, بي بيلەيدٸ ەكەن. بۇل ەلدەردە مەيرام كارناۆال تٷرٸندە تويلانادى. تٷركييادا بارلىعى كلاسسيكالىق قٷردە جاسالادى. تاعى بٸر ەرەكشەلٸكتەرٸ, سويىلعان مالدىڭ ەتٸنەن كەباب دايىنداپ, كٷيگەن كەۋاپتىڭ يٸسٸ بٷكٸل قالاعا تارايدى. تەجٸكستان مەن اۋعانستاندا ٷيلەرٸندە داستارحان جايىپ, قوناق كٷتەدٸ. ولار ٷيدٸ-ٷيدٸ ارالاپ شىعادى, دەگەنمەن جەرگٸلٸكتٸ حالىقتىڭ جاعدايى تٶمەن بولعانىقتان بٸرٸنٸڭ ٷيٸنەن بٸرٸ ەشنەرسە المايدى. ٶزبەكستاندا بٸر كٷن بۇرىن ۇننان تٷرلٸ تاعامدار پٸسٸرٸلٸپ, كەشكە مەرەكەلٸك پالاۋ دايىندالادى. قۇربان شالۋ كٷنٸ ادامدار كٸمنٸڭ ٷيٸندە جاقىن ارادا توي ٶتتٸ, سول ٷيگە جينالادى جەنە جاقىن ارادا قايتىس بولعان كٸسٸلەردٸڭ ٷيدەرٸنە دە كەلٸپ, قۇران باعىشتايدى. قازاقتار اراسىندا دا وسى دەستٷر كەڭ تاراعان.
قۇرباندىق شالۋدىڭ ەلەمدٸك تاريحى
قۇرباندىق شالۋ ەلەم بويىنشا ٶتە ەرتە باستالعان دەسەدٸ. مۇسىلمان حالىقتارى يد ال-ادحا (قۇربان ايت) مەيرامىن ەر تٷرلٸ تويلايدى. دەگەنمەن, بارلىعىنا ورتاق نەرسە – اللانىڭ رازىلىعى ٷشٸن قۇرباندىق شالۋ. قۇربان شالۋ دٸني مەدەنيەتٸ پولەوليت زامانىندا پايدا بولعان. كٶنە زامانعى ادامداردىڭ تٷسٸنٸگٸ بويىنشا بۇل سالت تابيعاتتىڭ رۋحى مەن اتا-بابالىرىنىڭ رۋحىن تىنىشتاندىرۋ ٷشٸن جاسالعان. مەسەلەن, ەجەلگٸ ەگيپەتتە كٶپتەگەن قۇدايلاردىڭ مازارلارىن بەلگٸلٸ بٸر جانۋاردىڭ بەينەسٸمەن بەينەلەۋٸمەن بايلانىستىرعان. مىسالى, وتباسى ۇتقىسى مەن جەمٸسٸنٸڭ قۇدايى دەپ سانالاتىن باستەتتٸڭ باسى مىسىقتىڭ باسى ٸسپەتتەس جاسالىپ, قۇرباندىققا مىسىق شالىناتىن بولعان. كٷن قۇدايى گورانىڭ قۇرمەتٸنە سۇڭقاردىڭ باسى بەينەلەنگەن, ال قولتىراۋىنداردىڭ قۇدايى سەبەكتٸڭ قۇرمەتٸنە باۋىرىمەن جورعالاۋشىلار قۇرباندىققا شالىنعان ەكەن.
گرەكييا مەن ريمدە قۇرباندىق شالۋ قۇدايدىڭ مەيٸرٸمٸنە بٶلەنۋ جەنە قۇدايلاردى ورنالاستىرۋ دەپ سانالعان. انتيكالىق مەدەنيەت قان شىعارىپ قۇربان شالۋ جەنە قان شىعارماي قۇربان شالۋ دەپ بٶلگەن. قان شىعارماي قۇربان شالۋعا راقىمشىلىق جاساۋ, سونىمەن قاتار مەزرابقا سۇيىقتىق قۇيۋ (كٶبٸنەسە شاراپ) جاتادى. قان شىعارىپ قۇرباندىق شالۋ ەرەكشە جاعدايلارعا نەمەسە بەلگٸلٸ بٸر مەرەكەلەرگە بايلانىستى جاسالىنعان. قۇرباندىققا شالىتانتىن جانۋار بەلگٸلٸ بٸر قۇدايدىڭ قۇرمەتٸنە بايلانىستى تاڭدالعان. دەمەترا ٷشٸن قۇرباندىققا شوشقا شالىنسا, ديونيس ٷشٸن ەشكٸ شالىناتىن بولعان. قۇرباندىق شالۋ دەستٷرٸ مەزوامەريكا حالىقتارىنىڭ اراسىندا دا كەڭ تارالعان. مىسالى, مايالىقتاردىڭ ول جىل سايىنعى مەيرامى مەن سالتىنا اينالىپ كەتكەن.
بەلگٸلٸ بٸر ۋاقىتتاردا كەيبٸر حالىقتاردىڭ اراسىندا ادامدى قۇرباندىققا شالۋ سالتى بولعان. فينيكييا مەن كارفاگەندەر قۇدايدىڭ قۇرمەتٸنە بالانى قۇرباندىققا شالاتىن بولعان. گرەكتەردٸڭ ەرتەدەگٸ تاريحىندا ميستيكالىق مەيرامدار كەزٸندە ادامداردى قۇرباندىققا شالاتىن بولعان, مىسالى, ديونيستٸڭ ۇيىمىندا قۇدايدىڭ قاھارىن قايتارۋ ٷشٸن دە ادامدى قۇرباندىققا شالعان. ريمدە كٶبٸنەسە قۇرباندىققا قىلمىسكەرلەر مەن قۇلداردى شالعان. بۇل سالت ب.ە.د. 97 جىلى جاسالىنعان. ادامدى قۇرباندىققا شالۋشىلاردىڭ ەڭ كٶبٸ اتستەكتەر بولعان. ولاردىڭ تٷسٸنٸگٸ بويىنشا ادام قانىن شىعارۋ, قۇدايدى قولداۋ دەپ ەسەپتەلٸنگەن. قۇرباندىقتى بەلگٸلٸ بٸر ارنايى كٷندەردە نەمەسە مەيرامداردا, بەلگٸلٸ بٸر وقيعاارعا بايلنىستى شالعان. كەيبٸر مەلٸمەتتەرگە سٷيەنسەك اتستەكتەر بارلىعى شامامەن 136 مىڭ ادامدى قۇرباندىققا شالعان دەيدٸ.
مونوتەيستٸك دٸندەردە, تٸلدٸك سەنٸمدەرگە قاراعاندا, قۇرباندىق شالۋ دەستٷرٸ بٸرشاما سيمۆوليكالىق تٷردە جاسالعان. كٶپتەگەن ۋاقىت قۇربان شالۋ ەۆرەيلٸك شٸركەۋ قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ نەگٸزٸ بولىپ ەسەپتەلٸنگەن. يۋدالىقتار ٷشٸن قۇرباندىق شالۋ كٷنەدان تازارۋ مەن ونى جۋۋدىڭ قۇرالى بولىپ سانالعان. حريستيانداردا قۇرباندىق شالۋ باسقاشا فورمادا جاسالعان, ولار قۇرباندىق شالۋ دەگەن حريستٸڭ دەنەسٸ مەن قانىن قۇپييا تٷردە جەۋ دەپ تٷسٸنگەن.
قۇربان ايت تاريحى – بٸزدە
مۇسىلمانداردىڭ يد ال-ادحا (قۇربان ايت) مەيرامى حيدجرانىڭ ەكٸنشٸ جىلى (مۇسىلمانداردىڭ جىلساناۋى), ياعني 624 جىلدان دٸننٸڭ بٸر بٶلٸگٸ رەتٸندە تويلانا باستادى. سەنٸم بويىنشا, ونى پايعامبارىمىز مۇحاممەدتٸڭ ٶزٸ, ٶزٸنە جول كٶرسەتۋشٸ يبراحيم پايعامباردى ەسكە الۋ قۇرمەتٸنە جاساعان.
بۇل مەيرامنىڭ پايدا بولۋى, بيبلييا سالتىندا اۆراام دەگەن اتپەن بەلگٸلٸ, يبراحيم پايعامباردىڭ ٶمٸرٸ مەن ەرەكەتٸمە بايلانىستى. مۇسىلمانداردىڭ تٷسٸنٸگٸ بويىنشا, يبراحيم بٸر عانا قۇدايعا سەنۋشٸ, ياعني حانيف بولعان. ول ٶزٸنٸڭ حالقىنا تٸلدٸك سەنٸمدەردٸڭ تۇراقتى ەمەستٸگٸن تٷسٸندٸرۋگە تىرىسقان, ياعني كٷن, جۇلدىزدار, اي دا كٷندە ٶزگەرەدٸ, سوندىقتان دا ولارعا قۇداي رەتٸندە سىيىنباۋ كەرەك دەپ تٷسٸندٸرگەن. اڭىز بويىنشا, ونىڭ ەكەسٸ ازار ٶزٸنٸڭ قولاستىنداعىلارمەن قالادان باسقا جاققا كەتكەن كەزدە, ول مەشٸتكە كٸرٸپ, ەڭ نەگٸزگٸ تاڭبانى قالدىرىپ, قالعاندارىن سىندىرىپ تاستايدى. ادامدار يبراحيمگە سەنبەيدٸ, سوندىقتان ول يكونعا سەنۋگە بولمايتىندىعىن دەلەلدەگٸسٸ كەلەدٸ. ونى قوعامنان قۋدالايدى. ودان كەيٸن يبراحيم ٶزٸنٸڭ بالاسى ەكەۋٸ مەككەدەگٸ مۇسىلماندار ٷشٸن ەڭ كيەلٸ سانالاتىن قاعبانى سالادى دا, ٶزدەرٸ سونىڭ شىراقشىسى بولىپ قالادى.
قۇران بويىنشا, قۇربان ايت ٶزٸنٸڭ باستاۋىن اللانىڭ يبراحيمگە جٸبەرگەن سىناعىنان كەيٸن پايدا بولعان. پايعامبار, 86 جاسىنا دەيٸن بالا سٷيمەگەن كٶرٸنەدٸ, تەك 86 جاسقا كەلگەندە عانا بٸرٸنشٸ ۇلٸ يسمايل دٷنيەگە كەلەدٸ. بٸر كٷنٸ يبراحيم تٷسٸندە اللانى كٶرەدٸ, ول وعان جالعىز ۇلىن قۇرباندىققا شالۋدى ٶتٸنەدٸ. اللانىڭ ٶتٸنٸشٸنە قارسى كەلە الماعان پايعامبار قازٸرگٸ مەككە قالاسى تۇرعان جەرگە, ياعني مينا ٶزەنٸنٸڭ جاعاسىنا كەلەدٸ. وسىندا بارلىق دايىندىقتاردى جاسايدى. ەكەسٸ سيياقتى اللاعا بەرٸلگەن يسمايل ەكەسٸنە قارسى كەلمەيدٸ. پايعامبار ەندٸ سالتتى جاساي بەرگەندە اللا ونى توقتاتىپ, سەن مەنٸڭ سىناعىمنان ٶتتٸڭ, ماعان شىن بەرٸلگەندٸگٸڭدٸ دەلەلدەدٸڭ دەيدٸ. سٶيتٸپ قۇرباندىققا شالۋعا قوي بەرەدٸ. سودان باستاپ قۇربان ايتتا قۇرباندىققا قوي شالۋ دەستٷرٸ باستالىپتى. قۇربان ايتتى تويلاۋ جەنە قۇربان شالۋ سالتى ح-حٸٸٸ عاسىرلاردا ورتالىق ازييادا يسلام دٸنٸنٸڭ كەلۋٸمەن بٸرگە تاراعان. بۇل سالت كٶشپەلٸ مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن حالىق ٷشٸن تاڭسىق بولمايدى.
ايتا كەتەيٸك, قۇربان (اراب تٸلٸندە) «جاقىنداۋ» دەگەن ماعىنانى بٸلدٸرەدٸ. ال شاريعاتتاعى تەرميندٸك ماعىناسى – اللا تاعالانىڭ ريزاشىلىعىنا جاقىنداۋ نيەتٸمەن قۇربان ايت كٷندەرٸندە شالىناتىن ارنايى مالدىڭ اتى.
2005 جىلى 28 جەلتوقساندا مەجٸلٸستٸڭ جالپى وتىرىسىندا دەپۋتاتتار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ەڭبەك تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىنا تولىقتىرۋلار ەنگٸزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن قابىلداپ, قۇربان ايت پەن روجدەستۆو مەرەكەسٸنٸڭ بٸرٸنشٸ كٷنٸ ەلٸمٸزدە دەمالىس كٷندەرٸ بولىپ جارييالانعان. تاريحي قۇجاتتارعا سٷيەنسەك, 1926 جىلعا دەيٸن ناۋرىز 1 كٷن, ورازا ايت 3 كٷن, قۇربان ايت 3 كٷن رەسمي مەرەكە رەتٸندە اتالىپ كەلگەن. الايدا بٷگٸنگٸ تاڭدا قۇربان ايت جەنە روجدەستۆو مەرەكەلەرٸ ۇلتتىق جەنە مەملەكەتتٸك مەرەكەلەر تٸزٸمٸنەن الىنىپ, بۇل كٷندەرٸ دەمالىس بولىپ بەكٸتٸلمەيتٸن بولعان.
(ماتەريال قمدب-نىڭ ماقۇلداۋىمەن دايىندالدى)
اقبوتا مۇسابەك
