Sońǵy kúnderi jelide qurban shalýǵa qatysty Ámirjan Qosanov aǵamyzdyń tosyn usynysy talqyǵa tústi. Bul jóninde Tynyshtyqbek aǵamnyń pikiri burynnan belgili. Din-shariǵat máselesi asa názik bolǵandyqtan, óz basym mundai daýǵa aralasa bermeimin. Biraq kózsiz senimnen saý aqyldy artyq kóretinim ras.
Al, osy máselede burynǵy tolqyn ne depti? Sizderdiń nazaryńyzǵa aqyn, aǵartýshy Ǵumar Qarashtyń "Qazaq" gazetinde jariialanǵan maqalasyn usynamyn. Ǵumar atamyzdyń 1917 jyldyń 5-13 jeltoqsanda Orynborda ótken Alash avtonomiiasy jariialanatyn ekinshi jalpyqazaq seziniń uiymdastyrý jáne ótkizý jumysyna belsene qatysyp, baiandama jasaǵany, osy siezde qazi bolyp sailanǵany belgili ǵoi. Sonymen...
Qazbek Quttymuratuly
ZAŃ MÁSELESI
(Shariǵi másele)
Jańa ǵana osy arada Astrahan mańaiyndaǵy bir baýyrym Hamidolla Naýbetov degen úshitelden hat aldym. Hattaǵy suraǵan fatýasy jurtqa ortaq nárse týrasynda bolǵany úshin, onyń hatyn da hám jaýabymdy da hurmetli «Qazaq» arqyly jar etýdi laiyq kórdim. Hatasyn tapqan jandardan joly-jónimenen, shanyshpai, taptamai túsindirýlerin tileimin.
Hamidolla Naýbetov jazady: «Muhtárám (qurmetti – a) Ǵumar áfendi, «Qazaqtyń» 36-ynshy nómerinde «Sarqandtan telegram» degen maqalada qurbanlyqty shalmai, 5 somnan qurban basyna haq kesip jiyp alyp stýdentterge járdemge jiberipti. Bul is qazaq arasynda buryn bolmaǵan ýaqiǵa bolǵandyqtan, ań-tań qalyp, bul durys pa eken? Shyǵarmai aqshalai haq kesip úlestirý shariǵatta jarai ma eken? Bul bir rásýá ǵamal bolmasa edi? – dep kúmánǵa qalýshylar bar. Bilik iesi adamdardan munyń jarap-jaramaýy haqynda surap bilip, eger shariǵatta durys bolsa, bizder de nege solai istemeimiz dep oiǵa qalyp, sizdi soǵan durys dálelimenen fátýasyn berýge raqym eter dep bul ótinish sálemimdi joldadym. Eger qurbandyqty tiri úlestirý durys bolsa hám bul bizdiń qazaq arasynda jaiylyp, halyqtyń naǵyz muqtaj bolǵan oqý-óner jolyna jumsalsa, ultymyzdyń qarańǵylyqtan jaryqqa qarai bet alýyna kóp sebep bola edi».
Jaýabym: Tereń oilap, tese teksergende hár nárse de bolǵan sekildi-aq, shariǵattyń da resimi bar. Hám rýhy-maqsýdy bir. Shariǵattyń resimin, synyn-symbatyn kesip pishetuǵyn hárbir zamandaǵy mujtahad ǵulama iiiti bolyp, ǵylym fáqa (fyq ǵylymy – a) degen shyǵaryp fáqai, muǵábár fátýa kitaptary taralyp, el-jurt sonymenen ǵamal isteidi. Hidáiá, ýáqaia, Qazyhan siiaqty muǵtabar kitaptary bolady. Árine bulardaǵy aitylyp kesilip-pishilgen nárseler bireýi de máńgilik emes. Hár ýaqyt adam balasynyń hali, tirshiligi, zamany ózgerýmen bular da ózgerip turady. Paiǵambarymyzdyń (ǵ.s.): «Zamanalardyń ózgerýimenen hákimder ózgeredi» degen sózinen murad, osy shariǵattyń resimi syny-symbaty ózgerýi.
Shariǵattyń rýhy-maqsýdy Quran-sharifte baian etiledi, bul máńgilik, bul eskirmeidi, tozbaidy. Bul rýh túrli zamanda túrli súgirettelse de, ózi saf taza balqyp, kóńili soqyr emes adamdarǵa kórinip turady. Bul rýh munan myń jyl buryn qalai bolsa, hazirde de solai, Qurannyń máńgilik jolbasshy bolýy osy jónmenen.
Endi kelelik qurbandyq máselesine. Álgi joǵaryda birsypyrasynyń attary jazylǵan qatyrma tysty qalyń kitaptarǵa qaraǵanda qurban aiynyń 10-ynan bastap 12-si kúni kún batqanǵa sheiin háli jetken adamdar bir qoi iaki bir eshki, ia bolmasa túie, siyrdyń bireýiniń jetiden birine kirisip shalyp, qanyn aǵyzý shart, Quran shariftiń 32, Hajy týraly súresindegi: «lám ianálýllahý láhýahuma ýálad máhýha ýálákin ianálýhý ánnahýa minký» degen tereń maǵynaly aiatyna qaraǵanda, Allaǵa shalynǵan maldyń eti, qany jetpeidi, bálki aq niet, adal júrek jetedi, iaǵni maldy shalyp, qanyn aǵyzý iaki tabaqtap etin tartý maqsud emes, bálki adam malyn-múlkin qiyp, jaqsy kúnderde Alla jolyna shyǵarýy maqsud degen. Birdiń emes, kóptiń, jalpy jurttyń, ulttyń paidasyna jaraǵan oryndy. Allanyń ózi hesh nársege muqtaj emes. Endi osy zaman hálin, ultymyzdyń jáiin oilap qarasaq, álgi aiattyń kórsetken jolymenen júrsek, sol qurmetti izgi úsh kúnde nendei oryn tiisti, ultymyzǵa paidaly bolyp, sol ornymyzǵa malymyzdy sarf etý jaraidy, naǵyz saýapty qurban bolyp moinymyzdan túsedi. Munda heshbir sadaqa bolýǵa oryn joq.
Qurmetli baýyrym Hamidolla! Sizge bunyń ǵajap bolyp kórinýi – jasyńyzdan qurban degen qan aǵyzý dep basyńyzǵa sińip qalǵandyqtan, Sizge úiretken moldalar qurbandy ashyp, shariǵattyń rýh pálsapasyn úiretýdiń ornyna, álgi qalyń kitaptardaǵy myń jyl burynǵy hálge, zamanǵa qarai aitylyp qalǵan sózderdi úiretip, osydan airylmai, tap osyny ózgertpe degendikterinen. Ózińiz oilap qarańyzshy: jyl saiyn hajdardaǵy Myna degen jerde qurban kúni júz myńnan artyq qoi, túie, siyr maldar bir kún ishinde shalynyp, jerge kómiledi, bul uiat emes pe?! Mundai israpty aq shariǵat qosar ma?
Mine, osylardyń bári shariǵattyń rýhyn tastap, adasýymyzdan kelip tur. Paiǵambarymyz (s.ǵ.) zamanasynda islam mádenietiniń negizi jańa bastalyp salynǵan ýaqyt bolǵany úshin mektep, medrese, kitap-qural degen zattar bolmaǵan, jazý-syzý da munda az bolǵan. Sol sebepti ol kúnderi qurbandyqty shalyp, faqyraǵa etin taratýdan basqa tiisti oryn tabylmaǵan. Osy kúnde paiǵambarymyz tirilip, qaitadan aramyzǵa kelip, halymyzdy kórse, eń áýeli bastap óz qurbandyǵyn satyp, bizdiń ǵylymdy-ónerli bolýymyz, basqa elderge qatarlasýymyz jolyna jumsar edi.
Ǵalymdar paiǵambarlardyń jolyn qýýshylar degen sóz bar. Tek ait, jumada minbege shyǵyp tyńdaýshylar túsinbeitin bir tilmenen hatbe (qutpa – a) oqýdan paiǵambarǵa iltipat tabylmaidy. Bálki osyndai oryndardy halyqqa túsindirip, ilgeri basýyna sebepshi bolý – áne, sol paiǵambarǵa qaryzdyq bolady. Bizde qazirde túrli oryndarda resmi ruhsaty bar qaiyrymdylyq qoǵamdar ashyp, solar arqyly zeket, qurbandyqtarymyzdyń puly jinalyp, mektep-medreseler ashý, muqtaj shákirtter oqytý, bilikti muǵalimder aldyrý, paidaly kitaptar bastyryp taratý birinshi paryz. Buǵan fátýa berip bastap kórsetý, halyqqa túsindirý ǵulamamyzdyń, ashyq fikirli sańlaýy bar adamdarymyzdyń mindeti. Endi mundai oryndar laiyqty úgit aitýǵa ýaqyt kelgendei kórinedi. Hárbir halyqtyń mádeniet tarihy qaralsa, dúniaǵa shyqqan haqiqattardyń barshasy da «Shek pe eken, bu qalai? Bu solai ma eken?»-menen bastalǵan eken. Bizde de «Bu qalai?»-lar kórine bastady. endi uzamas. «E-e-e, solai eken, solai kerek eken»-der de dúniiaǵa shyqsa kerek. Tabiǵattyń joly solai.
Ǵumar QARASh
«Qazaq» gazetinen
.jpg)
