سوڭعى كٷندەرٸ جەلٸدە قۇربان شالۋعا قاتىستى ەمٸرجان قوسانوۆ اعامىزدىڭ توسىن ۇسىنىسى تالقىعا تٷستٸ. بۇل جٶنٸندە تىنىشتىقبەك اعامنىڭ پٸكٸرٸ بۇرىننان بەلگٸلٸ. دٸن-شاريعات مەسەلەسٸ اسا نەزٸك بولعاندىقتان, ٶز باسىم مۇنداي داۋعا ارالاسا بەرمەيمٸن. بٸراق كٶزسٸز سەنٸمنەن ساۋ اقىلدى ارتىق كٶرەتٸنٸم راس.
ال, وسى مەسەلەدە بۇرىنعى تولقىن نە دەپتٸ? سٸزدەردٸڭ نازارىڭىزعا اقىن, اعارتۋشى عۇمار قاراشتىڭ "قازاق" گازەتٸندە جارييالانعان ماقالاسىن ۇسىنامىن. عۇمار اتامىزدىڭ 1917 جىلدىڭ 5-13 جەلتوقساندا ورىنبوردا ٶتكەن الاش اۆتونوميياسى جارييالاناتىن ەكٸنشٸ جالپىقازاق سەزٸنٸڭ ۇيىمداستىرۋ جەنە ٶتكٸزۋ جۇمىسىنا بەلسەنە قاتىسىپ, بايانداما جاساعانى, وسى سيەزدە قازي بولىپ سايلانعانى بەلگٸلٸ عوي. سونىمەن...
قازبەك قۇتتىمۇراتۇلى
زاڭ مەسەلەسٸ
(شاريعي مەسەلە)
جاڭا عانا وسى ارادا استراحان ماڭايىنداعى بٸر باۋىرىم حاميدوللا ناۋبەتوۆ دەگەن ٷشيتەلدەن حات الدىم. حاتتاعى سۇراعان فاتۋاسى جۇرتقا ورتاق نەرسە تۋراسىندا بولعانى ٷشٸن, ونىڭ حاتىن دا ھەم جاۋابىمدى دا حۇرمەتلٸ «قازاق» ارقىلى جار ەتۋدٸ لايىق كٶردٸم. حاتاسىن تاپقان جانداردان جولى-جٶنٸمەنەن, شانىشپاي, تاپتاماي تٷسٸندٸرۋلەرٸن تٸلەيمٸن.
حاميدوللا ناۋبەتوۆ جازادى: «مۇحتەرەم (قۇرمەتتٸ – ا) عۇمار ەفەندٸ, «قازاقتىڭ» 36-ىنشى نٶمەرٸندە «سارقاندتان تەلەگرام» دەگەن ماقالادا قۇربانلىقتى شالماي, 5 سومنان قۇربان باسىنا حاق كەسٸپ جيىپ الىپ ستۋدەنتتەرگە جەردەمگە جٸبەرٸپتٸ. بۇل ٸس قازاق اراسىندا بۇرىن بولماعان ۋاقيعا بولعاندىقتان, اڭ-تاڭ قالىپ, بۇل دۇرىس پا ەكەن? شىعارماي اقشالاي حاق كەسٸپ ٷلەستٸرۋ شاريعاتتا جاراي ما ەكەن? بۇل بٸر رەسۋە عامال بولماسا ەدٸ? – دەپ كٷمەنعا قالۋشىلار بار. بيلٸك يەسٸ ادامداردان مۇنىڭ جاراپ-جاراماۋى حاقىندا سۇراپ بٸلٸپ, ەگەر شاريعاتتا دۇرىس بولسا, بٸزدەر دە نەگە سولاي ٸستەمەيمٸز دەپ ويعا قالىپ, سٸزدٸ سوعان دۇرىس دەلەلٸمەنەن فەتۋاسىن بەرۋگە راقىم ەتەر دەپ بۇل ٶتٸنٸش سەلەمٸمدٸ جولدادىم. ەگەر قۇرباندىقتى تٸرٸ ٷلەستٸرۋ دۇرىس بولسا ھەم بۇل بٸزدٸڭ قازاق اراسىندا جايىلىپ, حالىقتىڭ ناعىز مۇقتاج بولعان وقۋ-ٶنەر جولىنا جۇمسالسا, ۇلتىمىزدىڭ قاراڭعىلىقتان جارىققا قاراي بەت الۋىنا كٶپ سەبەپ بولا ەدٸ».
جاۋابىم: تەرەڭ ويلاپ, تەسە تەكسەرگەندە ھەر نەرسە دە بولعان سەكٸلدٸ-اق, شاريعاتتىڭ دا رەسٸمٸ بار. ھەم رۋحى-ماقسۋدى بٸر. شاريعاتتىڭ رەسٸمٸن, سىنىن-سىمباتىن كەسٸپ پٸشەتۇعىن ھەربٸر زامانداعى مۇجتاھاد عۇلاما ييٸتٸ بولىپ, عىلىم فەقا (فىق عىلىمى – ا) دەگەن شىعارىپ فەقاي, مۇعەبەر فەتۋا كٸتاپتارى تارالىپ, ەل-جۇرت سونىمەنەن عامال ٸستەيدٸ. ھيدەيە, ۋەقايا, قازىحان سيياقتى مۇعتابار كيتاپتارى بولادى. ەرينە بۇلارداعى ايتىلىپ كەسٸلٸپ-پٸشٸلگەن نەرسەلەر بٸرەۋٸ دە مەڭگٸلٸك ەمەس. ھەر ۋاقىت ادام بالاسىنىڭ حالٸ, تٸرشٸلٸگٸ, زامانى ٶزگەرۋمەن بۇلار دا ٶزگەرٸپ تۇرادى. پايعامبارىمىزدىڭ (ع.س.): «زامانالاردىڭ ٶزگەرۋٸمەنەن حەكٸمدەر ٶزگەرەدٸ» دەگەن سٶزٸنەن مۇراد, وسى شاريعاتتىڭ رەسٸمٸ سىنى-سىمباتى ٶزگەرۋٸ.
شاريعاتتىڭ رۋحى-ماقسۋدى قۇران-شاريفتە بايان ەتٸلەدٸ, بۇل مەڭگٸلٸك, بۇل ەسكٸرمەيدٸ, توزبايدى. بۇل رۋح تٷرلٸ زاماندا تٷرلٸ سٷگٸرەتتەلسە دە, ٶزٸ ساف تازا بالقىپ, كٶڭٸلٸ سوقىر ەمەس ادامدارعا كٶرٸنٸپ تۇرادى. بۇل رۋح مۇنان مىڭ جىل بۇرىن قالاي بولسا, حازٸردە دە سولاي, قۇراننىڭ مەڭگٸلٸك جولباسشى بولۋى وسى جٶنمەنەن.
ەندٸ كەلەلٸك قۇرباندىق مەسەلەسٸنە. ەلگٸ جوعارىدا بٸرسىپىراسىنىڭ اتتارى جازىلعان قاتىرما تىستى قالىڭ كٸتاپتارعا قاراعاندا قۇربان ايىنىڭ 10-ىنان باستاپ 12-سٸ كٷنٸ كٷن باتقانعا شەيٸن حەلٸ جەتكەن ادامدار بٸر قوي ياكي بٸر ەشكٸ, يا بولماسا تٷيە, سيىردىڭ بٸرەۋٸنٸڭ جەتٸدەن بٸرٸنە كٸرٸسٸپ شالىپ, قانىن اعىزۋ شارت, قۇران شاريفتٸڭ 32, حاجى تۋرالى سٷرەسٸندەگٸ: «لەم يانەلۋللاھۋ لەحۋاحۇما ۋەلاد مەھۋھا ۋەلەكين يانەلۋھۋ ەنناھۋا مينكۋ» دەگەن تەرەڭ ماعىنالى اياتىنا قاراعاندا, اللاعا شالىنعان مالدىڭ ەتٸ, قانى جەتپەيدٸ, بەلكي اق نيەت, ادال جٷرەك جەتەدٸ, ياعني مالدى شالىپ, قانىن اعىزۋ ياكي تاباقتاپ ەتٸن تارتۋ ماقسۇد ەمەس, بەلكي ادام مالىن-مٷلكٸن قيىپ, جاقسى كٷندەردە اللا جولىنا شىعارۋى ماقسۇد دەگەن. بٸردٸڭ ەمەس, كٶپتٸڭ, جالپى جۇرتتىڭ, ۇلتتىڭ پايداسىنا جاراعان ورىندى. اللانىڭ ٶزٸ ھەش نەرسەگە مۇقتاج ەمەس. ەندٸ وسى زامان حەلٸن, ۇلتىمىزدىڭ جەيٸن ويلاپ قاراساق, ەلگٸ اياتتىڭ كٶرسەتكەن جولىمەنەن جٷرسەك, سول قۇرمەتتٸ ٸزگٸ ٷش كٷندە نەندەي ورىن تيٸستٸ, ۇلتىمىزعا پايدالى بولىپ, سول ورنىمىزعا مالىمىزدى سارف ەتۋ جارايدى, ناعىز ساۋاپتى قۇربان بولىپ موينىمىزدان تٷسەدٸ. مۇندا ھەشبٸر ساداقا بولۋعا ورىن جوق.
قۇرمەتلٸ باۋىرىم حاميدوللا! سٸزگە بۇنىڭ عاجاپ بولىپ كٶرٸنۋٸ – جاسىڭىزدان قۇربان دەگەن قان اعىزۋ دەپ باسىڭىزعا سٸڭٸپ قالعاندىقتان, سٸزگە ٷيرەتكەن مولدالار قۇرباندى اشىپ, شاريعاتتىڭ رۋح پەلساپاسىن ٷيرەتۋدٸڭ ورنىنا, ەلگٸ قالىڭ كٸتاپتارداعى مىڭ جىل بۇرىنعى حەلگە, زامانعا قاراي ايتىلىپ قالعان سٶزدەردٸ ٷيرەتٸپ, وسىدان ايرىلماي, تاپ وسىنى ٶزگەرتپە دەگەندٸكتەرٸنەن. ٶزٸڭٸز ويلاپ قاراڭىزشى: جىل سايىن حاجدارداعى مىنا دەگەن جەردە قۇربان كٷنٸ جٷز مىڭنان ارتىق قوي, تٷيە, سيىر مالدار بٸر كٷن ٸشٸندە شالىنىپ, جەرگە كٶمٸلەدٸ, بۇل ۇيات ەمەس پە?! مۇنداي يسراپتى اق شاريعات قوسار ما?
مٸنە, وسىلاردىڭ بەرٸ شاريعاتتىڭ رۋحىن تاستاپ, اداسۋىمىزدان كەلٸپ تۇر. پايعامبارىمىز (س.ع.) زاماناسىندا يسلام مەدەنيەتٸنٸڭ نەگٸزٸ جاڭا باستالىپ سالىنعان ۋاقىت بولعانى ٷشٸن مەكتەپ, مەدرەسە, كٸتاپ-قۇرال دەگەن زاتتار بولماعان, جازۋ-سىزۋ دا مۇندا از بولعان. سول سەبەپتٸ ول كٷندەرٸ قۇرباندىقتى شالىپ, فاقىراعا ەتٸن تاراتۋدان باسقا تيٸستٸ ورىن تابىلماعان. وسى كٷندە پايعامبارىمىز تٸرٸلٸپ, قايتادان ارامىزعا كەلٸپ, حالىمىزدى كٶرسە, ەڭ ەۋەلٸ باستاپ ٶز قۇرباندىعىن ساتىپ, بٸزدٸڭ عىلىمدى-ٶنەرلٸ بولۋىمىز, باسقا ەلدەرگە قاتارلاسۋىمىز جولىنا جۇمسار ەدٸ.
عالىمدار پايعامبارلاردىڭ جولىن قۋۋشىلار دەگەن سٶز بار. تەك ايت, جۇمادا مٸنبەگە شىعىپ تىڭداۋشىلار تٷسٸنبەيتٸن بٸر تٸلمەنەن حاتبە (قۇتپا – ا) وقۋدان پايعامبارعا ٸلتيپات تابىلمايدى. بەلكي وسىنداي ورىنداردى حالىققا تٷسٸندٸرٸپ, ٸلگەرٸ باسۋىنا سەبەپشٸ بولۋ – ەنە, سول پايعامبارعا قارىزدىق بولادى. بٸزدە قازٸردە تٷرلٸ ورىنداردا رەسمي رۇحساتى بار قايىرىمدىلىق قوعامدار اشىپ, سولار ارقىلى زەكەت, قۇرباندىقتارىمىزدىڭ پۇلى جينالىپ, مەكتەپ-مەدرەسەلەر اشۋ, مۇقتاج شەكٸرتتەر وقىتۋ, بٸلٸكتٸ مۇعالٸمدەر الدىرۋ, پايدالى كٸتاپتار باستىرىپ تاراتۋ بٸرٸنشٸ پارىز. بۇعان فەتۋا بەرٸپ باستاپ كٶرسەتۋ, حالىققا تٷسٸندٸرۋ عۇلامامىزدىڭ, اشىق فٸكٸرلٸ ساڭلاۋى بار ادامدارىمىزدىڭ مٸندەتٸ. ەندٸ مۇنداي ورىندار لايىقتى ٷگٸت ايتۋعا ۋاقىت كەلگەندەي كٶرٸنەدٸ. ھەربٸر حالىقتىڭ مەدەنيەت تاريحى قارالسا, دٷنياعا شىققان حاقيقاتتاردىڭ بارشاسى دا «شەك پە ەكەن, بۇ قالاي? بۇ سولاي ما ەكەن?»-مەنەن باستالعان ەكەن. بٸزدە دە «بۇ قالاي?»-لار كٶرٸنە باستادى. ەندٸ ۇزاماس. «ە-ە-ە, سولاي ەكەن, سولاي كەرەك ەكەن»-دەر دە دٷنيياعا شىقسا كەرەك. تابيعاتتىڭ جولى سولاي.
عۇمار قاراش
«قازاق» گازەتٸنەن
.jpg)
