Bul sýrettegi aq shylaýyshty kisiniń aty - Qadýan (Qadisha) Mamyrbekqyzy. Súiegi tóre, Tarbaǵatai Maily-Jaiyrda dúniege kelgen. Altaidaǵy "tórt bi tóre" Abaq jurtynyń sońǵy xandarynyń biri Álen tóreniń zaiyby. Qadýan Mamyrbekqyzy 1962-jyly Úrimji qalasynda belgisiz jaǵdaida kóz jumdy. Sol jyly (1962) Úrimji qalasy Sanjy oblysynan bólinip jeke qala retinde ákimshilik shańyraq kótergen edi. Buny aitýdaǵy sebebim, Qadýan Mamyrbekqyzy burynǵy Úrimji aimaǵynyń ýálii bolǵan. Úrimji aimaǵy quramyna 12 aýdan qaraityn edi. Olar: Manas, Qutybi, Sanjy, Michýan, Bóken, Jemsary, Shonjy, Mori qatarly segiz qazaq aýdandary jáne Turpan, Pishán, Toqsyn qatarly úsh uiǵyr aýdany. Ortalyǵy Úrimji (ol kezde aýdan dárejeli) sonymen on eki aýdan qarady. Qadýan Mamyrbekqyzy Úrimji aimaǵynyń on eki aýdanyn basqaratyn oblys ýálii ham oblys qorǵanysyna jaýapty basshylyqtyń tóraiymy qatarly eki shtatty jumysty basqardy. 1944-jylǵy Qytai qorǵanys jáne ishki ister ministrliginiń sanaǵy boiynsha Úrimji aimaǵyna qarasty segiz aýdan, bir qaladaǵy qazaqtardyń uzyn sany 100 myńǵa taiaǵan.
Qadýan Mamyrbekqyzyna qatysty bul sýretter osyǵan deiin ǵylmi ainalymǵa túspedi. Sýrette Qadýan Mamyrbekqyzy apamyz 1946-1947 jyldary ishki Qytaida "búkil memlekettik quryltai" jinalysynda júrgen kezinde túsken. Sýrettiń biri Qytaidyń sol kezdegi saiasi ortalyǵy Nan Kin (南京) qalasynda jáne biri Shańxai (上海) qalasynda túsirildi. Qytai tarixynda óte mańyzdy jinalys "búkil memlekettik quryltaiǵa" qazaqtyń jańa býyn saiasi tolqyndary qatysty. Olar - Sherdiman Ospanuly, Qamza Shomyshbaiuly, Dálelqan Janymqanuly jáne Nan Kin qalasynda zań shyǵarý palatasynda eki jyldai qyzmet istep júrgen (1947-1948) tarixshy, ǵalym Nyǵymet Myńjan da bar edi. Nyǵymen Myńjan jáne basqalardyń ishki Qytaida túsken sirek sýreti jeke arxivimde bar.

Qadýan Mamyrbekqyzy ishki Qytaiǵa barǵan soń qytaidyń "memlekettik áielder qaýymdastyǵy", Nan Kin qala ákimshiligi jáne prezident zaiyby Sýn Milin (宋美龄) erekshe iltipatpen qarsy alyp jeke keńesken. Sonymen birge ishki Qytaidyń áskeri oqý oryndaryndaǵy qazaq oqýshylarymen jeke kezdesýler jasap úgit-násixat jasaǵan. Osyǵan deiingi postymda "Chin Túrkistan men Sharqi Túrkistannyń astyrtyn aiqasy" týraly aitqanmyn. Qadýan bastaǵan qazaq depýtattaryn Sharqi Túrkistan aýmaǵyna qarasty "Úsh Aimaq" jaqtyń saiasi liderleri eshqashan sailamaǵanyn da aita ketý kerek. Tipti, Sharqi Túrkistan jaq "Úsh Aimaqta" iintirelisken qalyń qazaq bolsa da birde bir qazaq depýtatty sailamaǵan jáne Nan Kindegi quryltaiǵa jibermegen. Kerek deseńiz, "osy adam depýtat bolady-aý" deitin qazaqtyń Sharqi Túrkistanshyl jas ziialylaryna NKVD arqyly qastandyq uiymdastyryp kózin joiyp otyrǵan. Ólkelik úkimettiń qarjy ministri Janymqan Qajynyń xatshysy bolǵan Qabimolda Mánjibaev óz esteliginde "ne úshin Sharqi Túrkistannan betburdym" degen taraýy arqyly "Túrkistan Noǵaibaiuly siiaqty qazaq ziialylarynyń Sharqi Túrkistanshyl kúshter jaǵynan Sháýeshek pen Dórbiljin qalalarynda aianyshty ólgenin baiandap óziniń Sharqi Túrkistan jaqtan qalai túńilgenin" esteliginde aitady. Ýaqyty kelgende buny da jeke baiandarmyz.
Qadýan Mamyrbekqyzy jeke tulǵalyq minezdemesi óte adýyndy, ójet kisi edi. Ol ýáli bolyp turǵan kezde Úrimji qalasy qazaq ziialylarynyń jańa bir shoǵyryna ainala bastaǵan kezeńge aiaq basty. Qadýan Mamyrbekqyzymen tuspa tus qazaqtardan Janymqan qajy - ólkelik úkimettiń qarjy ministri, Zakariia Áshenuly - ólkelik qorǵanys ministri, Sális Ámireuly - ólkelik úkimettiń xatshysy qatarly mańyzdy oryndarǵa jańa qazaqtyń saiasi intelligentsiiasy kelip jatqan-dy. Sondai-aq, Sharqi Túrkistannyń "Úsh Aimaq" úkimetimen shekaralas Manastan tartyp Mori, Barkólge deiingi toǵyz aýdannyń ákimi qazaqtardan sailandy. Ne kerek, qysqa ýaqyt ishinde Manas ózenin shekara etken qazaqtyń "Sharqi Túrkistanshyl" jáne "Chin Túrkistanshyl" kúshteri eki úiekke bólindi. Biz únemi tarixi ádebietterde Qazaqstan aýmaǵyndaǵy qazaqtyń saiasi elitasy, iaki tarihy týraly kóp aitamyz da, kúnshyǵys qazaqtarynyń saiasi tarixynan múlde beixabarmyz. Manas ózenin shekara etken qazaqtyń ekitúrli saiasi úiekke jiktelýi óte tereń sipat alyp ketti. Sońy qazaqtyń saiasi qarýly qaqtyǵysyna ákelip soqty. Siz eki Koreanyń 38-parallel syzyǵyn negiz etken qyrǵiqabaq tarixyn bilesiz, biraq "manas boiyndaǵy" saiasi qaqtyǵysty bilmeisiz. Qosh, buny alda arnaiy aitaiyn...
Qadýan Mamyrbekqyzy apamyz Úrimjidegi ólkelik úkimettiń qalalyq jáne oblystyq jinalystarynda qazaq intelligentsiiasymen birlesip kezinde Gansý, Tsinxai jáne Tibet asyp ketken "qazaq kóshin" elge oraltý máselesin qolǵa aldy. Barkól, Aratúrik jáne Qumyldaǵy qazaq balalaryn Úrimjige ákelip qaladaǵy qazaqtyń pedagogikalyq mektepteri men qytaidyń áskeri, saiasi joǵary oqý oryndaryna oqýǵa qabyldady. Sol jyldary Úrimjide saiasi ereýilder men mitingter, saiasi uiymdardyń qozǵalysy óte belsendi edi. Úrimjiniń qazaq oqyǵandary qaladaǵy qazaq, duńǵan jáne mońǵoldarmen birlesip atty sherý jáne miting jasap kóp narazylyq tanytatyn.

Qosh, 20-jyldardyń 40-jyldary Shyńjań qazaqtarynyń saiasi saýaty men saiasi qubylystarǵa bolǵan azamattyq pozitssiiasy jaqsy edi. Gazet, jýrnaldarda saiasi ajýalar mer karikatýra birshama damyǵan edi. Sonyń arqasynda jurt "airan urttap, qoi qurttap" júrse de, alystaǵy Amerika, Eýropa men Japon týraly pikir-talas jasai alatyn deńgeige jetken edi. Bárin gazet-jýrnaldan oqyp biletin. Keiin kommýnister qalai keldi, qazaqtardyń saiasi tanymy da solai solǵyn tartyp ineniń jasýyndai taraia berdi. Tipti, "túshshsh úndeme, ondaidy aitpa, basyńa pále tabasyń" deitin qorǵanshaq xál men zamanǵa tap keldi. Sonyń kesirinen Qadýan Mamyrbekqyzy ispetti saiasi elitanyń tulǵalaryn da umyta bastady.
Eldes Orda