بۇل سۋرەتتەگٸ اق شىلاۋىشتى كٸسٸنٸڭ اتى - قادۋان (قاديشا) مامىربەكقىزى. سٷيەگٸ تٶرە, تارباعاتاي مايلى-جايىردا دٷنيەگە كەلگەن. التايداعى "تٶرت بي تٶرە" اباق جۇرتىنىڭ سوڭعى xاندارىنىڭ بٸرٸ ەلەن تٶرەنٸڭ زايىبى. قادۋان مامىربەكقىزى 1962-جىلى ٷرٸمجٸ قالاسىندا بەلگٸسٸز جاعدايدا كٶز جۇمدى. سول جىلى (1962) ٷرٸمجٸ قالاسى سانجى وبلىسىنان بٶلٸنٸپ جەكە قالا رەتٸندە ەكٸمشٸلٸك شاڭىراق كٶتەرگەن ەدٸ. بۇنى ايتۋداعى سەبەبٸم, قادۋان مامىربەكقىزى بۇرىنعى ٷرٸمجٸ ايماعىنىڭ ۋەليٸ بولعان. ٷرٸمجٸ ايماعى قۇرامىنا 12 اۋدان قارايتىن ەدٸ. ولار: ماناس, قۇتىبي, سانجى, ميچۋان, بٶكەن, جەمسارى, شونجى, موري قاتارلى سەگٸز قازاق اۋداندارى جەنە تۇرپان, پٸشەن, توقسىن قاتارلى ٷش ۇيعىر اۋدانى. ورتالىعى ٷرٸمجٸ (ول كەزدە اۋدان دەرەجەلٸ) سونىمەن ون ەكٸ اۋدان قارادى. قادۋان مامىربەكقىزى ٷرٸمجٸ ايماعىنىڭ ون ەكٸ اۋدانىن باسقاراتىن وبلىس ۋەليٸ ھام وبلىس قورعانىسىنا جاۋاپتى باسشىلىقتىڭ تٶرايىمى قاتارلى ەكٸ شتاتتى جۇمىستى باسقاردى. 1944-جىلعى قىتاي قورعانىس جەنە ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸنٸڭ ساناعى بويىنشا ٷرٸمجٸ ايماعىنا قاراستى سەگٸز اۋدان, بٸر قالاداعى قازاقتاردىڭ ۇزىن سانى 100 مىڭعا تاياعان.
قادۋان مامىربەكقىزىنا قاتىستى بۇل سۋرەتتەر وسىعان دەيٸن عىلمي اينالىمعا تٷسپەدٸ. سۋرەتتە قادۋان مامىربەكقىزى اپامىز 1946-1947 جىلدارى ٸشكٸ قىتايدا "بٷكٸل مەملەكەتتٸك قۇرىلتاي" جينالىسىندا جٷرگەن كەزٸندە تٷسكەن. سۋرەتتٸڭ بٸرٸ قىتايدىڭ سول كەزدەگٸ ساياسي ورتالىعى نان كين (南京) قالاسىندا جەنە بٸرٸ شاڭxاي (上海) قالاسىندا تٷسٸرٸلدٸ. قىتاي تاريxىندا ٶتە ماڭىزدى جينالىس "بٷكٸل مەملەكەتتٸك قۇرىلتايعا" قازاقتىڭ جاڭا بۋىن ساياسي تولقىندارى قاتىستى. ولار - شەرديمان وسپانۇلى, قامزا شومىشبايۇلى, دەلەلقان جانىمقانۇلى جەنە نان كين قالاسىندا زاڭ شىعارۋ پالاتاسىندا ەكٸ جىلداي قىزمەت ٸستەپ جٷرگەن (1947-1948) تاريxشى, عالىم نىعىمەت مىڭجان دا بار ەدٸ. نىعىمەن مىڭجان جەنە باسقالاردىڭ ٸشكٸ قىتايدا تٷسكەن سيرەك سۋرەتٸ جەكە ارxيۆٸمدە بار.
قادۋان مامىربەكقىزى ٸشكٸ قىتايعا بارعان سوڭ قىتايدىڭ "مەملەكەتتٸك ەيەلدەر قاۋىمداستىعى", نان كين قالا ەكٸمشٸلٸگٸ جەنە پرەزيدەنت زايىبى سۋن ميلين (宋美龄) ەرەكشە ٸلتيپاتپەن قارسى الىپ جەكە كەڭەسكەن. سونىمەن بٸرگە ٸشكٸ قىتايدىڭ ەسكەري وقۋ ورىندارىنداعى قازاق وقۋشىلارىمەن جەكە كەزدەسۋلەر جاساپ ٷگٸت-نەسيxات جاساعان. وسىعان دەيٸنگٸ پوستىمدا "چين تٷركٸستان مەن شارقي تٷركٸستاننىڭ استىرتىن ايقاسى" تۋرالى ايتقانمىن. قادۋان باستاعان قازاق دەپۋتاتتارىن شارقي تٷركٸستان اۋماعىنا قاراستى "ٷش ايماق" جاقتىڭ ساياسي ليدەرلەرٸ ەشقاشان سايلاماعانىن دا ايتا كەتۋ كەرەك. تٸپتٸ, شارقي تٷركٸستان جاق "ٷش ايماقتا" يٸنتٸرەلٸسكەن قالىڭ قازاق بولسا دا بٸردە بٸر قازاق دەپۋتاتتى سايلاماعان جەنە نان كيندەگٸ قۇرىلتايعا جٸبەرمەگەن. كەرەك دەسەڭٸز, "وسى ادام دەپۋتات بولادى-اۋ" دەيتٸن قازاقتىڭ شارقي تٷركٸستانشىل جاس زييالىلارىنا نكۆد ارقىلى قاستاندىق ۇيىمداستىرىپ كٶزٸن جويىپ وتىرعان. ٶلكەلٸك ٷكٸمەتتٸڭ قارجى مينيسترٸ جانىمقان قاجىنىڭ xاتشىسى بولعان قابيمولدا مەنجٸباەۆ ٶز ەستەلٸگٸندە "نە ٷشٸن شارقي تٷركٸستاننان بەتبۇردىم" دەگەن تاراۋى ارقىلى "تٷركٸستان نوعايبايۇلى سيياقتى قازاق زييالىلارىنىڭ شارقي تٷركٸستانشىل كٷشتەر جاعىنان شەۋەشەك پەن دٶربٸلجٸن قالالارىندا ايانىشتى ٶلگەنٸن بايانداپ ٶزٸنٸڭ شارقي تٷركٸستان جاقتان قالاي تٷڭٸلگەنٸن" ەستەلٸگٸندە ايتادى. ۋاقىتى كەلگەندە بۇنى دا جەكە باياندارمىز.
قادۋان مامىربەكقىزى جەكە تۇلعالىق مٸنەزدەمەسٸ ٶتە ادۋىندى, ٶجەت كٸسٸ ەدٸ. ول ۋەلي بولىپ تۇرعان كەزدە ٷرٸمجٸ قالاسى قازاق زييالىلارىنىڭ جاڭا بٸر شوعىرىنا اينالا باستاعان كەزەڭگە اياق باستى. قادۋان مامىربەكقىزىمەن تۇسپا تۇس قازاقتاردان جانىمقان قاجى - ٶلكەلٸك ٷكٸمەتتٸڭ قارجى مينيسترٸ, زاكارييا ەشەنۇلى - ٶلكەلٸك قورعانىس مينيسترٸ, سەلٸس ەمٸرەۇلى - ٶلكەلٸك ٷكٸمەتتٸڭ xاتشىسى قاتارلى ماڭىزدى ورىندارعا جاڭا قازاقتىڭ ساياسي ينتەلليگەنتسيياسى كەلٸپ جاتقان-دى. سونداي-اق, شارقي تٷركٸستاننىڭ "ٷش ايماق" ٷكٸمەتٸمەن شەكارالاس ماناستان تارتىپ موري, باركٶلگە دەيٸنگٸ توعىز اۋداننىڭ ەكٸمٸ قازاقتاردان سايلاندى. نە كەرەك, قىسقا ۋاقىت ٸشٸندە ماناس ٶزەنٸن شەكارا ەتكەن قازاقتىڭ "شارقي تٷركٸستانشىل" جەنە "چين تٷركٸستانشىل" كٷشتەرٸ ەكٸ ٷيەككە بٶلٸندٸ. بٸز ٷنەمٸ تاريxي ەدەبيەتتەردە قازاقستان اۋماعىنداعى قازاقتىڭ ساياسي ەليتاسى, ياكي تاريحى تۋرالى كٶپ ايتامىز دا, كٷنشىعىس قازاقتارىنىڭ ساياسي تاريxىنان مٷلدە بەيxابارمىز. ماناس ٶزەنٸن شەكارا ەتكەن قازاقتىڭ ەكٸتٷرلٸ ساياسي ٷيەككە جٸكتەلۋٸ ٶتە تەرەڭ سيپات الىپ كەتتٸ. سوڭى قازاقتىڭ ساياسي قارۋلى قاقتىعىسىنا ەكەلٸپ سوقتى. سٸز ەكٸ كورەانىڭ 38-پاراللەل سىزىعىن نەگٸز ەتكەن قىرعيقاباق تاريxىن بٸلەسٸز, بٸراق "ماناس بويىنداعى" ساياسي قاقتىعىستى بٸلمەيسٸز. قوش, بۇنى الدا ارنايى ايتايىن...
قادۋان مامىربەكقىزى اپامىز ٷرٸمجٸدەگٸ ٶلكەلٸك ٷكٸمەتتٸڭ قالالىق جەنە وبلىستىق جينالىستارىندا قازاق ينتەلليگەنتسيياسىمەن بٸرلەسٸپ كەزٸندە گانسۋ, تسينxاي جەنە تيبەت اسىپ كەتكەن "قازاق كٶشٸن" ەلگە ورالتۋ مەسەلەسٸن قولعا الدى. باركٶل, اراتٷرٸك جەنە قۇمىلداعى قازاق بالالارىن ٷرٸمجٸگە ەكەلٸپ قالاداعى قازاقتىڭ پەداگوگيكالىق مەكتەپتەرٸ مەن قىتايدىڭ ەسكەري, ساياسي جوعارى وقۋ ورىندارىنا وقۋعا قابىلدادى. سول جىلدارى ٷرٸمجٸدە ساياسي ەرەۋٸلدەر مەن ميتينگتەر, ساياسي ۇيىمداردىڭ قوزعالىسى ٶتە بەلسەندٸ ەدٸ. ٷرٸمجٸنٸڭ قازاق وقىعاندارى قالاداعى قازاق, دۇڭعان جەنە موڭعولدارمەن بٸرلەسٸپ اتتى شەرۋ جەنە ميتينگ جاساپ كٶپ نارازىلىق تانىتاتىن.
قوش, 20-جىلداردىڭ 40-جىلدارى شىڭجاڭ قازاقتارىنىڭ ساياسي ساۋاتى مەن ساياسي قۇبىلىستارعا بولعان ازاماتتىق پوزيتسسيياسى جاقسى ەدٸ. گازەت, جۋرنالداردا ساياسي اجۋالار مەر كاريكاتۋرا بٸرشاما دامىعان ەدٸ. سونىڭ ارقاسىندا جۇرت "ايران ۇرتتاپ, قوي قۇرتتاپ" جٷرسە دە, الىستاعى امەريكا, ەۋروپا مەن جاپون تۋرالى پٸكٸر-تالاس جاساي الاتىن دەڭگەيگە جەتكەن ەدٸ. بەرٸن گازەت-جۋرنالدان وقىپ بٸلەتٸن. كەيٸن كوممۋنيستەر قالاي كەلدٸ, قازاقتاردىڭ ساياسي تانىمى دا سولاي سولعىن تارتىپ ينەنٸڭ جاسۋىنداي تارايا بەردٸ. تٸپتٸ, "تٷششش ٷندەمە, وندايدى ايتپا, باسىڭا پەلە تاباسىڭ" دەيتٸن قورعانشاق xەل مەن زامانعا تاپ كەلدٸ. سونىڭ كەسٸرٸنەن قادۋان مامىربەكقىزى ٸسپەتتٸ ساياسي ەليتانىڭ تۇلعالارىن دا ۇمىتا باستادى.
ەلدەس وردا
