Táýelsizdiktiń shirek ǵasyrlyq jolyn abyroily júrip ótken Qazaqstan – qoǵam ómiriniń san-salasynda eleýli ózgerister men qomaqty tabystarǵa qol jetkizgen turaqty da óristi el. Memleketimiz saiasi jáne ekonomikalyq serpilisterdiń aiasynda jalpyhalyqtyq keshendi áleýmettik jobalardy júzege asyryp keledi. Sonymen qatar osy 25 jylda halyqtyń tarihi-mádeni, rýhani-etnostyq jadyn jańǵyrtý baǵytynda asa aýqymdy, igi bastamalar kóterilip, laiyqty jobalar oryndaldy. Máselen, memlekettik «Mádeni mura» baǵdarlamasyn alaiyq. Teńdesi joq bul jobanyń nátijesi – táýelsizdikke qosylǵan eleýli úles deýge turarlyq. Al elordadaǵy túp-tamyry sonaý ǵasyrlar qoinaýynan nár alatyn sáýletti de áleýetti Ulttyq mýzeidiń ómirge kelýi, halyqqa aiqara esigin ashýy mádeniet qubylysy deýge negiz bar.
Elbasy atap kórsetkendei: «Ulttyq mýzei – Qazaq eliniń, Qazaqstannyń ótkenin, búginin jáne bolashaǵyn álemge tanytatyn airyqsha mádeniet shamshyraǵy».
Keshegi ult klassikteri zamanynda «alyptyń adymy» degen uǵym aitylatyn. Ulttyq mýzei – rýhani-mádeni qubylys retinde naǵyz alyptyń adymy. Ǵimarat kólemi men ornalasqan jeriniń aýqymy, qurylys sáýletinde jańashyldyq pen dástúrdiń qatar kórinýi, ishki mazmuny túgeldei derlik jańa tehnologiia quraldarymen jabdyqtalýy – mýzeidiń bolmys-bitimin, asqaqtyǵyn aishyqtai túsedi. Degenmen, osy mádeniet ordasynyń burynǵy-sońǵy mýzeilerden ereksheligi bir bul emes. Elordanyń sáýletine sán qosqan Ulttyq mýzeide zamanaýi talap pen talǵamnyń kórinisi – Táýelsiz Qazaqstan jáne Astana zaldary. Munda áz azattyqtyń ańsary men aqiqaty, Elbasynyń saliqaly saiasatynyń bel-belesteri, elordanyń tabaldyryǵy men zańǵar shańyraǵy dáldikpen, derekpen, beinemen usynylǵan.
Al sanaýly jyldarda astanalyqtar men qonaqtardyń kóz qýanyshyna ainalǵan Ejelgi jáne orta ǵasyr tarihy zaly, Tarih zaly, Etnografiia zaly, Zamanaýi óner zaly, Altyn zaly talaidyń tarihi tanymyn, mádeni biligin kótergeni sózsiz. Bulardyń barlyǵy kóne zamandardan bastap búginge deiingi ulttyń tarihynan, taǵdyrynan, rýhani ómirinen mol maǵlumat beretin eksponattarmen jasaqtalǵan. Ótkenniń kózindei árbir eksponat jóninde aýdio, video material, derekti film ázirlep, maqala nemese ǵylymi eńbek jazýǵa múmkindik mol. Rasynda, bul úrdis júzege asyp ta jatyr. Munyń bári Táýelsizdik qundylyǵyn, Elbasy aiqyndaǵan «Máńgilik El» ideiasy mánin uqtyryp, otandastarymyzǵa rýhani tanym men tabandylyq syilap otyr.
Jalpy árbir memleket egemendiginiń nyǵaiýy jáne onyń táýelsiz el retinde damýy saiasi-ekonomikalyq órkendeýge ǵana bailanysty emes. Kez kelgen eldiń rýhani-mádeni áleýet, salt-dástúr, paiym-parasat deńgeii – ilgerileýiniń nemese quldyraýynyń ólshemi. Bolashaǵyna senimdi el júrip ótken jolyn, ulttyq qundylyǵyn umytpaidy. Ýaqyt alǵa jyljyǵan saiyn osynyń bárin jańa pishimde jas urpaqqa jetkizip otyrady.
Elimiz táýelsizdik jyldary qiyndyqty da, syn-qaterlerdi de bastan keshirdi. Osynyń bárinde bizdi dana Abai amanattaǵan aqyl men qairat jarqyn kúnderge qarai alyp shyqty. Ol – rýhaniiatqa sýarylǵan aqyl, eldikke taban tiregen qairat edi. Elbasy: «Tarihtyń taǵylymy bizden el qamyn oilar estilikti tileidi», dep kósheli oi aitýy sondyqtan.
Az ýaqyttyń ishinde memleketimizde ǵasyrǵa bergisiz jumystar tyndyrylǵany tarih ólshemine salǵanda ári eldik jaýapkershiliktiń, ári álemdik básekede des bermeýimizdiń arqasy. Júrip ótken joldyń taǵylymdy sátteri, qily kezeńderi erteńgi býyn úshin aitýly tarih, izashar deńgei. Máselen, memleket shekarasynyń tutas shegendelýi jáne ol jóninde kórshilermen joǵary deńgeide diplomatiialyq, mámilegerlik kelisimderdiń júrgizilýi – Qazaqstannyń oljasy ǵana emes, álemdik beibitshiliktiń oljasy. Óitkeni derbestiktiń eń basty kepiliniń biri – memlekettik shekara ekeni barshaǵa málim. Resei, Qytai, Ózbekstan, Qyrǵyzstan, Túrikmenstan memleketterimen aradaǵy zańdastyrylǵan shekara – ata-baba armanynyń aqiqaty, bolashaqtyń baiany. Mysaly, Qytai halyq respýblikasymen aradaǵy 1782 shaqyrym shekara syzyǵy keńes ókimeti tusynda eń daýly, túiini kóp sheptiń biri bolǵanyn halyq umyta qoiǵan joq. Osy kúrmeýi mol, talai qiyndyqqa ákelý qaýpi bar máseleni Qazaqstan diplomatiiasy aqylmen, bilikpen, parasatpen sheshti. Al dúniejúzindegi eń uzyn Resei men Qazaqstan arasyndaǵy 7591 shaqyrymdyq shekara Táýelsizdiktiń arqasynda Elbasynyń saliqaly saiasatymen naqtylanyp, bekitildi. Ulttyq mýzeige osy tarihi oqiǵalardyń ár sátin kózge elestetetin qujattar, derekter, beineler qoiylǵan.
Elimizdiń el bastaityn erteńgi býyny jónindegi ustanǵan baǵyty óte tiianaqty ári júieli josparlanǵany barshamyzǵa aian. Mysalǵa, «Bolashaq» baǵdarlamasyn alsaq ta jetip jatyr. Qazir osy bir ziiatkerlik baǵdarlamanyń shapaǵatyn kórip otyrǵandardyń sany 11 myńnan asyp tústi. Olar álemniń 33 memleketindegi eń tańdaýly bilim ordalarynda oqyp, tájiribesin shyńdap qaitty. Qazaqstan bilimi dúnie júzi bilimimen jalǵasyp, «aqyl – aýys, yrys – juǵys» boldy. Aýyldyń muǵalimine deiin sheteldiń úzdik tájiribesin meńgerdi.
Óz eliniń erteńine nemquraily qaramaityn el ǵana mundai aýqymdy jobalardy qolǵa alatyny aitpasa da túsinikti. Bul – sońǵy 25 jyl ishinde bilim salasyna jasalǵan eń úlken investitsiia. «Bolashaq» baǵdarlamasy arqyly bilim alyp qaitqan jastar elimizdiń erteńgi kósh bastar azamattary bolary sózsiz. Olardyń aldyńǵy legi qazirdiń ózinde alǵan bilimi men igergen tájiribesin el igiligine jumsap otyr. Ulttyq mýzei zaldarynan Otanymyzdyń osy aishyqty izdenisin, jastardyń talabyn kórsetetin beinelik sátter de az emes.
El irgesin bekitip, halyq sanyn arttyryp, Táýelsizdik týyn asqaqtata jelbirete túsýimiz úshin qatarymyzdyń kóbeiip, sanymyzdyń artýy – mańyzdy qadam. Atam qazaq «Elge el qosylsa – qut» dep beker aitpaǵan. Sheteldegi qazaqtardyń at basyn atajurtqa burǵyzyp, azat Qazaq eliniń bir ýyǵy bolyp qadalýyna múmkindik týǵyzý – taǵdyrdyń da, tarihtyń da jarqyn beti der edik. Osy rette Elbasynyń: «Bizdi el týraly biik uǵymdar, ortaq múddeler ǵana biriktire alady» dep ultqa qarata aitqan sózi eske túsedi. Ulttyq mýzeide álemge tarydai shashylǵan qazaq halqynyń qily taǵdyry men egemendikten keiingi atajurtqa oralýyn kórsetetin dáiektemeler de jetkilikti.
Táýelsizdigimizdi baiandy etý jolynda atqarylǵan irgeli isterdiń biri – Qazaqstan halqy Assambleiasy deýge negiz bar. Dúnie júzinde bir emes, birneshe ult mekendeitin memleketter kóp. Biraq Qazaqstan halqy Assambleiasy siiaqty organ eshbir elde joq. Kári tarih dini, tili, mádenieti san alýan etnostardy bir shańyraqqa uiystyrǵan mundai qurylymdy bilmeidi. Yntymaǵy jarasqan etnostar birligi – fenomen, Qazaq eliniń irilik, parasattylyq, baýyrmaldyq tarihynyń, dástúriniń jalǵasy. Ejelden quraq qurap, úilesimniń mánin bilgen qazaq jurty bylaisha bir-birimen qabyspaityn, órilmeitin san túrli uǵym-túsinikti, dúnietanymdy jarastyqpen, aqylmen qisynyn taýyp qiystyryp otyr. Kelýshiler Ulttyq mýzeidiń kóp zalynan osy úilesimniń tek-tamyryn, qazirgi órisin kóre alady.
Jalpy Elbasy aitqandai, arǵy-bergi tarihymyzda biz uialatyn eshteńe joq. Óskeleń urpaq aldynda da eńsemiz tik, kelimdi-ketimdi meimandarǵa da jarqyratyp kórsete alatyn dúnielerimiz barshylyq. «Táýelsiz Qazaqstan» jáne «Astana» ataýyndaǵy zaldar – ult armanyn, el aqiqatyn, jańa álemdegi jańa Qazaq eli shyndyǵyn aiqyndai túsedi. Keńes Odaǵy qirandysynyń shańyna kómilmei, Batys pen Shyǵys ótinde elikteý-solyqtaýǵa ushyramai, tóltýma qasietin, eldigin saqtap qalǵan Qazaqstannyń shirek ǵasyr ishindegi aitýly oqiǵalary, mańyzdy kezeńderi ekspozitsiialarda «menmundalap» tur. Máselen, egemen elimizdiń tuńǵysh ret qabyldanǵan Ata Zańy, memlekettik mańyzdy qujattar, memlekettik nagradalar, ulttyq valiýta, taǵy basqa da táýelsizdigimizdiń negizgi nyshandary kóz qýantady, maqtanysh sezimine bóleidi. Sonymen qatar atalǵan zaldaǵy Proton-M raketasy men otandyq «Kazsat» jerseriginiń maketi Otanymyzdyń ǵarysh salasyndaǵy jetistigi men izdenisin aiqyndap tur dei alamyz. Al sońǵy 25 jyl ishinde shetelderde, álemdik básekelerde el bairaǵyn jelbiretken sportshylardyń jeke zattary men marapattary mýzeige kelýshi jasóspirimder men balalarǵa rýh pen kúsh syilap, olardyń salamatty ómir saltyna degen qushtarlyǵyn, otanshyldyǵyn arttyryp otyr.
Al «Astana» zalynyń qaitalanbas bitimi, bet-beinesi bar. Mundaǵy elordanyń eleýli oqiǵalaryna bailanysty eksponattardy kórý arqyly jasampazdyqtyń mánin uǵýǵa bolady. Qazba jumystary kezinde Astana mańyndaǵy ejelgi Bozoq qalashyǵy ornynan tabylǵan jádigerler qala mádenietiniń sonaý erte dáýirlerden qalyptasa bastaǵanyn aiǵaqtai túsedi. Jekelegen ǵimarattardyń Prezident Nursultan Nazarbaevtyń qolymen syzylǵan alǵashqy nobailary – erteńgi tarihtyń qundy qujaty ǵana emes, «elorda sáýleti» degen fenomenniń kilti. Zaldyń orta bóliginde ornalasqan qazirgi Astananyń serpindi maketi kelýshiler úshin óte qyzyqty dúnie bolyp tur. Bul maket qalanyń negizgi bóligi qalai qurylǵanyn, ósip nyǵaiǵanyn eden astynan kóterilip shyqqan kórneki beineler arqyly jetkizgen. Al hronikalyq-qujattyq tártippen ornalastyrylǵan 16 dúńgirshektegi materialdar kóne dáýirden qazirgi zamanǵa deiingi qala tarihymen jan-jaqty tanysýǵa múmkindik beredi.
Saiyp kelgende, egemendikti aialap, derbestikti dáriptegimiz kelse, elimizdiń basqa mýzeilerinen de «Astana» jáne «Táýelsiz Qazaqstan» degen ataýmen zal ashqanymyz jón. Eger jeke zal retinde jasaqtaýǵa múmkindik bolmasa, osy ataýmen ekspozitsiialar uiymdastyrsaq, nur ústine nur. Sebebi aitpasaq ta túsinikti: Táýelsizdik – bizdiń basty qundylyǵymyz, eldigimizdiń máiegi, al Astana – azattyqtyń aishyqty nyshany, asqaq armannyń aqiqaty.
Ulttyq mýzeige alys-jýyqtan kelgen qonaqtar mundai taqyryptaǵy zaldardyń ózge mýzeilerde sirek kezdesetinin aityp, tańdanystaryn jasyra almaidy. Ásirese keńestik dáýirden keiingi keńistiktegi elderden keletin mártebeli meimandardyń qyzyǵýshylyǵy erekshe. Olar Qazaqstan men Astana ainasyna qarap óz elderin, bas qalalaryn salystyryp jatady. Sóitip izgi nieti men yqylas-tilegin jasyrmai aitady.
Buiyrsa, Qazaqstan Táýelsizdiktiń áli talai mereili belesterine shyǵady. Urpaq aýysady, zaman ózgeredi. Biraq eldik qundylyq, memlekettiliktiń asyl arqaýy ózgermeidi. Ol temirqazyq – tarihy tereń, baǵdary baiandy Qazaq eliniń ǵasyrlardan úzilmei kele jatqan armany, Elbasy negizdegen «Máńgilik El» muraty. Ulttyq mýzei – osy murattyń shamshyraǵy.
Darhan MYŃBAI,
Qazaqstan Respýblikasy
Ulttyq mýzeiiniń direktory
.jpeg)