تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ شيرەك عاسىرلىق جولىن ابىرويلى جٷرٸپ ٶتكەن قازاقستان – قوعام ٶمٸرٸنٸڭ سان-سالاسىندا ەلەۋلٸ ٶزگەرٸستەر مەن قوماقتى تابىستارعا قول جەتكٸزگەن تۇراقتى دا ٶرٸستٸ ەل. مەملەكەتٸمٸز ساياسي جەنە ەكونوميكالىق سەرپٸلٸستەردٸڭ اياسىندا جالپىحالىقتىق كەشەندٸ ەلەۋمەتتٸك جوبالاردى جٷزەگە اسىرىپ كەلەدٸ. سونىمەن قاتار وسى 25 جىلدا حالىقتىڭ تاريحي-مەدەني, رۋحاني-ەتنوستىق جادىن جاڭعىرتۋ باعىتىندا اسا اۋقىمدى, يگٸ باستامالار كٶتەرٸلٸپ, لايىقتى جوبالار ورىندالدى. مەسەلەن, مەملەكەتتٸك «مەدەني مۇرا» باعدارلاماسىن الايىق. تەڭدەسٸ جوق بۇل جوبانىڭ نەتيجەسٸ – تەۋەلسٸزدٸككە قوسىلعان ەلەۋلٸ ٷلەس دەۋگە تۇرارلىق. ال ەلورداداعى تٷپ-تامىرى سوناۋ عاسىرلار قويناۋىنان نەر الاتىن سەۋلەتتٸ دە ەلەۋەتتٸ ۇلتتىق مۋزەيدٸڭ ٶمٸرگە كەلۋٸ, حالىققا ايقارا ەسٸگٸن اشۋى مەدەنيەت قۇبىلىسى دەۋگە نەگٸز بار.
ەلباسى اتاپ كٶرسەتكەندەي: «ۇلتتىق مۋزەي – قازاق ەلٸنٸڭ, قازاقستاننىڭ ٶتكەنٸن, بٷگٸنٸن جەنە بولاشاعىن ەلەمگە تانىتاتىن ايرىقشا مەدەنيەت شامشىراعى».
كەشەگٸ ۇلت كلاسسيكتەرٸ زامانىندا «الىپتىڭ ادىمى» دەگەن ۇعىم ايتىلاتىن. ۇلتتىق مۋزەي – رۋحاني-مەدەني قۇبىلىس رەتٸندە ناعىز الىپتىڭ ادىمى. عيمارات كٶلەمٸ مەن ورنالاسقان جەرٸنٸڭ اۋقىمى, قۇرىلىس سەۋلەتٸندە جاڭاشىلدىق پەن دەستٷردٸڭ قاتار كٶرٸنۋٸ, ٸشكٸ مازمۇنى تٷگەلدەي دەرلٸك جاڭا تەحنولوگييا قۇرالدارىمەن جابدىقتالۋى – مۋزەيدٸڭ بولمىس-بٸتٸمٸن, اسقاقتىعىن ايشىقتاي تٷسەدٸ. دەگەنمەن, وسى مەدەنيەت ورداسىنىڭ بۇرىنعى-سوڭعى مۋزەيلەردەن ەرەكشەلٸگٸ بٸر بۇل ەمەس. ەلوردانىڭ سەۋلەتٸنە سەن قوسقان ۇلتتىق مۋزەيدە زاماناۋي تالاپ پەن تالعامنىڭ كٶرٸنٸسٸ – تەۋەلسٸز قازاقستان جەنە استانا زالدارى. مۇندا ەز ازاتتىقتىڭ اڭسارى مەن اقيقاتى, ەلباسىنىڭ ساليقالى ساياساتىنىڭ بەل-بەلەستەرٸ, ەلوردانىڭ تابالدىرىعى مەن زاڭعار شاڭىراعى دەلدٸكپەن, دەرەكپەن, بەينەمەن ۇسىنىلعان.
ال ساناۋلى جىلداردا استانالىقتار مەن قوناقتاردىڭ كٶز قۋانىشىنا اينالعان ەجەلگٸ جەنە ورتا عاسىر تاريحى زالى, تاريح زالى, ەتنوگرافييا زالى, زاماناۋي ٶنەر زالى, التىن زالى تالايدىڭ تاريحي تانىمىن, مەدەني بٸلٸگٸن كٶتەرگەنٸ سٶزسٸز. بۇلاردىڭ بارلىعى كٶنە زامانداردان باستاپ بٷگٸنگە دەيٸنگٸ ۇلتتىڭ تاريحىنان, تاعدىرىنان, رۋحاني ٶمٸرٸنەن مول ماعلۇمات بەرەتٸن ەكسپوناتتارمەن جاساقتالعان. ٶتكەننٸڭ كٶزٸندەي ەربٸر ەكسپونات جٶنٸندە اۋديو, ۆيدەو ماتەريال, دەرەكتٸ فيلم ەزٸرلەپ, ماقالا نەمەسە عىلىمي ەڭبەك جازۋعا مٷمكٸندٸك مول. راسىندا, بۇل ٷردٸس جٷزەگە اسىپ تا جاتىر. مۇنىڭ بەرٸ تەۋەلسٸزدٸك قۇندىلىعىن, ەلباسى ايقىنداعان «مەڭگٸلٸك ەل» يدەياسى مەنٸن ۇقتىرىپ, وتانداستارىمىزعا رۋحاني تانىم مەن تاباندىلىق سىيلاپ وتىر.
جالپى ەربٸر مەملەكەت ەگەمەندٸگٸنٸڭ نىعايۋى جەنە ونىڭ تەۋەلسٸز ەل رەتٸندە دامۋى ساياسي-ەكونوميكالىق ٶركەندەۋگە عانا بايلانىستى ەمەس. كەز كەلگەن ەلدٸڭ رۋحاني-مەدەني ەلەۋەت, سالت-دەستٷر, پايىم-پاراسات دەڭگەيٸ – ٸلگەرٸلەۋٸنٸڭ نەمەسە قۇلدىراۋىنىڭ ٶلشەمٸ. بولاشاعىنا سەنٸمدٸ ەل جٷرٸپ ٶتكەن جولىن, ۇلتتىق قۇندىلىعىن ۇمىتپايدى. ۋاقىت العا جىلجىعان سايىن وسىنىڭ بەرٸن جاڭا پٸشٸمدە جاس ۇرپاققا جەتكٸزٸپ وتىرادى.
ەلٸمٸز تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى قيىندىقتى دا, سىن-قاتەرلەردٸ دە باستان كەشٸردٸ. وسىنىڭ بەرٸندە بٸزدٸ دانا اباي اماناتتاعان اقىل مەن قايرات جارقىن كٷندەرگە قاراي الىپ شىقتى. ول – رۋحانيياتقا سۋارىلعان اقىل, ەلدٸككە تابان تٸرەگەن قايرات ەدٸ. ەلباسى: «تاريحتىڭ تاعىلىمى بٸزدەن ەل قامىن ويلار ەستٸلٸكتٸ تٸلەيدٸ», دەپ كٶشەلٸ وي ايتۋى سوندىقتان.
از ۋاقىتتىڭ ٸشٸندە مەملەكەتٸمٸزدە عاسىرعا بەرگٸسٸز جۇمىستار تىندىرىلعانى تاريح ٶلشەمٸنە سالعاندا ەرٸ ەلدٸك جاۋاپكەرشٸلٸكتٸڭ, ەرٸ ەلەمدٸك بەسەكەدە دەس بەرمەۋٸمٸزدٸڭ ارقاسى. جٷرٸپ ٶتكەن جولدىڭ تاعىلىمدى سەتتەرٸ, قيلى كەزەڭدەرٸ ەرتەڭگٸ بۋىن ٷشٸن ايتۋلى تاريح, ٸزاشار دەڭگەي. مەسەلەن, مەملەكەت شەكاراسىنىڭ تۇتاس شەگەندەلۋٸ جەنە ول جٶنٸندە كٶرشٸلەرمەن جوعارى دەڭگەيدە ديپلوماتييالىق, مەمٸلەگەرلٸك كەلٸسٸمدەردٸڭ جٷرگٸزٸلۋٸ – قازاقستاننىڭ ولجاسى عانا ەمەس, ەلەمدٸك بەيبٸتشٸلٸكتٸڭ ولجاسى. ٶيتكەنٸ دەربەستٸكتٸڭ ەڭ باستى كەپٸلٸنٸڭ بٸرٸ – مەملەكەتتٸك شەكارا ەكەنٸ بارشاعا مەلٸم. رەسەي, قىتاي, ٶزبەكستان, قىرعىزستان, تٷرٸكمەنستان مەملەكەتتەرٸمەن اراداعى زاڭداستىرىلعان شەكارا – اتا-بابا ارمانىنىڭ اقيقاتى, بولاشاقتىڭ بايانى. مىسالى, قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىمەن اراداعى 1782 شاقىرىم شەكارا سىزىعى كەڭەس ٶكٸمەتٸ تۇسىندا ەڭ داۋلى, تٷيٸنٸ كٶپ شەپتٸڭ بٸرٸ بولعانىن حالىق ۇمىتا قويعان جوق. وسى كٷرمەۋٸ مول, تالاي قيىندىققا ەكەلۋ قاۋپٸ بار مەسەلەنٸ قازاقستان ديپلوماتيياسى اقىلمەن, بٸلٸكپەن, پاراساتپەن شەشتٸ. ال دٷنيەجٷزٸندەگٸ ەڭ ۇزىن رەسەي مەن قازاقستان اراسىنداعى 7591 شاقىرىمدىق شەكارا تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ ارقاسىندا ەلباسىنىڭ ساليقالى ساياساتىمەن ناقتىلانىپ, بەكٸتٸلدٸ. ۇلتتىق مۋزەيگە وسى تاريحي وقيعالاردىڭ ەر سەتٸن كٶزگە ەلەستەتەتٸن قۇجاتتار, دەرەكتەر, بەينەلەر قويىلعان.
ەلٸمٸزدٸڭ ەل باستايتىن ەرتەڭگٸ بۋىنى جٶنٸندەگٸ ۇستانعان باعىتى ٶتە تيياناقتى ەرٸ جٷيەلٸ جوسپارلانعانى بارشامىزعا ايان. مىسالعا, «بولاشاق» باعدارلاماسىن الساق تا جەتٸپ جاتىر. قازٸر وسى بٸر زيياتكەرلٸك باعدارلامانىڭ شاپاعاتىن كٶرٸپ وتىرعانداردىڭ سانى 11 مىڭنان اسىپ تٷستٸ. ولار ەلەمنٸڭ 33 مەملەكەتٸندەگٸ ەڭ تاڭداۋلى بٸلٸم وردالارىندا وقىپ, تەجٸريبەسٸن شىڭداپ قايتتى. قازاقستان بٸلٸمٸ دٷنيە جٷزٸ بٸلٸمٸمەن جالعاسىپ, «اقىل – اۋىس, ىرىس – جۇعىس» بولدى. اۋىلدىڭ مۇعالٸمٸنە دەيٸن شەتەلدٸڭ ٷزدٸك تەجٸريبەسٸن مەڭگەردٸ.
ٶز ەلٸنٸڭ ەرتەڭٸنە نەمقۇرايلى قارامايتىن ەل عانا مۇنداي اۋقىمدى جوبالاردى قولعا الاتىنى ايتپاسا دا تٷسٸنٸكتٸ. بۇل – سوڭعى 25 جىل ٸشٸندە بٸلٸم سالاسىنا جاسالعان ەڭ ٷلكەن ينۆەستيتسييا. «بولاشاق» باعدارلاماسى ارقىلى بٸلٸم الىپ قايتقان جاستار ەلٸمٸزدٸڭ ەرتەڭگٸ كٶش باستار ازاماتتارى بولارى سٶزسٸز. ولاردىڭ الدىڭعى لەگٸ قازٸردٸڭ ٶزٸندە العان بٸلٸمٸ مەن يگەرگەن تەجٸريبەسٸن ەل يگٸلٸگٸنە جۇمساپ وتىر. ۇلتتىق مۋزەي زالدارىنان وتانىمىزدىڭ وسى ايشىقتى ٸزدەنٸسٸن, جاستاردىڭ تالابىن كٶرسەتەتٸن بەينەلٸك سەتتەر دە از ەمەس.
ەل ٸرگەسٸن بەكٸتٸپ, حالىق سانىن ارتتىرىپ, تەۋەلسٸزدٸك تۋىن اسقاقتاتا جەلبٸرەتە تٷسۋٸمٸز ٷشٸن قاتارىمىزدىڭ كٶبەيٸپ, سانىمىزدىڭ ارتۋى – ماڭىزدى قادام. اتام قازاق «ەلگە ەل قوسىلسا – قۇت» دەپ بەكەر ايتپاعان. شەتەلدەگٸ قازاقتاردىڭ ات باسىن اتاجۇرتقا بۇرعىزىپ, ازات قازاق ەلٸنٸڭ بٸر ۋىعى بولىپ قادالۋىنا مٷمكٸندٸك تۋعىزۋ – تاعدىردىڭ دا, تاريحتىڭ دا جارقىن بەتٸ دەر ەدٸك. وسى رەتتە ەلباسىنىڭ: «بٸزدٸ ەل تۋرالى بيٸك ۇعىمدار, ورتاق مٷددەلەر عانا بٸرٸكتٸرە الادى» دەپ ۇلتقا قاراتا ايتقان سٶزٸ ەسكە تٷسەدٸ. ۇلتتىق مۋزەيدە ەلەمگە تارىداي شاشىلعان قازاق حالقىنىڭ قيلى تاعدىرى مەن ەگەمەندٸكتەن كەيٸنگٸ اتاجۇرتقا ورالۋىن كٶرسەتەتٸن دەيەكتەمەلەر دە جەتكٸلٸكتٸ.
تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸ باياندى ەتۋ جولىندا اتقارىلعان ٸرگەلٸ ٸستەردٸڭ بٸرٸ – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى دەۋگە نەگٸز بار. دٷنيە جٷزٸندە بٸر ەمەس, بٸرنەشە ۇلت مەكەندەيتٸن مەملەكەتتەر كٶپ. بٸراق قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى سيياقتى ورگان ەشبٸر ەلدە جوق. كەرٸ تاريح دٸنٸ, تٸلٸ, مەدەنيەتٸ سان الۋان ەتنوستاردى بٸر شاڭىراققا ۇيىستىرعان مۇنداي قۇرىلىمدى بٸلمەيدٸ. ىنتىماعى جاراسقان ەتنوستار بٸرلٸگٸ – فەنومەن, قازاق ەلٸنٸڭ ٸرٸلٸك, پاراساتتىلىق, باۋىرمالدىق تاريحىنىڭ, دەستٷرٸنٸڭ جالعاسى. ەجەلدەن قۇراق قۇراپ, ٷيلەسٸمنٸڭ مەنٸن بٸلگەن قازاق جۇرتى بىلايشا بٸر-بٸرٸمەن قابىسپايتىن, ٶرٸلمەيتٸن سان تٷرلٸ ۇعىم-تٷسٸنٸكتٸ, دٷنيەتانىمدى جاراستىقپەن, اقىلمەن قيسىنىن تاۋىپ قيىستىرىپ وتىر. كەلۋشٸلەر ۇلتتىق مۋزەيدٸڭ كٶپ زالىنان وسى ٷيلەسٸمنٸڭ تەك-تامىرىن, قازٸرگٸ ٶرٸسٸن كٶرە الادى.
جالپى ەلباسى ايتقانداي, ارعى-بەرگٸ تاريحىمىزدا بٸز ۇيالاتىن ەشتەڭە جوق. ٶسكەلەڭ ۇرپاق الدىندا دا ەڭسەمٸز تٸك, كەلٸمدٸ-كەتٸمدٸ مەيماندارعا دا جارقىراتىپ كٶرسەتە الاتىن دٷنيەلەرٸمٸز بارشىلىق. «تەۋەلسٸز قازاقستان» جەنە «استانا» اتاۋىنداعى زالدار – ۇلت ارمانىن, ەل اقيقاتىن, جاڭا ەلەمدەگٸ جاڭا قازاق ەلٸ شىندىعىن ايقىنداي تٷسەدٸ. كەڭەس وداعى قيراندىسىنىڭ شاڭىنا كٶمٸلمەي, باتىس پەن شىعىس ٶتٸندە ەلٸكتەۋ-سولىقتاۋعا ۇشىراماي, تٶلتۋما قاسيەتٸن, ەلدٸگٸن ساقتاپ قالعان قازاقستاننىڭ شيرەك عاسىر ٸشٸندەگٸ ايتۋلى وقيعالارى, ماڭىزدى كەزەڭدەرٸ ەكسپوزيتسييالاردا «مەنمۇندالاپ» تۇر. مەسەلەن, ەگەمەن ەلٸمٸزدٸڭ تۇڭعىش رەت قابىلدانعان اتا زاڭى, مەملەكەتتٸك ماڭىزدى قۇجاتتار, مەملەكەتتٸك ناگرادالار, ۇلتتىق ۆاليۋتا, تاعى باسقا دا تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ نەگٸزگٸ نىشاندارى كٶز قۋانتادى, ماقتانىش سەزٸمٸنە بٶلەيدٸ. سونىمەن قاتار اتالعان زالداعى پروتون-م راكەتاسى مەن وتاندىق «Kazsat» جەرسەرٸگٸنٸڭ ماكەتٸ وتانىمىزدىڭ عارىش سالاسىنداعى جەتٸستٸگٸ مەن ٸزدەنٸسٸن ايقىنداپ تۇر دەي الامىز. ال سوڭعى 25 جىل ٸشٸندە شەتەلدەردە, ەلەمدٸك بەسەكەلەردە ەل بايراعىن جەلبٸرەتكەن سپورتشىلاردىڭ جەكە زاتتارى مەن ماراپاتتارى مۋزەيگە كەلۋشٸ جاسٶسپٸرٸمدەر مەن بالالارعا رۋح پەن كٷش سىيلاپ, ولاردىڭ سالاماتتى ٶمٸر سالتىنا دەگەن قۇشتارلىعىن, وتانشىلدىعىن ارتتىرىپ وتىر.
ال «استانا» زالىنىڭ قايتالانباس بٸتٸمٸ, بەت-بەينەسٸ بار. مۇنداعى ەلوردانىڭ ەلەۋلٸ وقيعالارىنا بايلانىستى ەكسپوناتتاردى كٶرۋ ارقىلى جاسامپازدىقتىڭ مەنٸن ۇعۋعا بولادى. قازبا جۇمىستارى كەزٸندە استانا ماڭىنداعى ەجەلگٸ بوزوق قالاشىعى ورنىنان تابىلعان جەدٸگەرلەر قالا مەدەنيەتٸنٸڭ سوناۋ ەرتە دەۋٸرلەردەن قالىپتاسا باستاعانىن ايعاقتاي تٷسەدٸ. جەكەلەگەن عيماراتتاردىڭ پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قولىمەن سىزىلعان العاشقى نوبايلارى – ەرتەڭگٸ تاريحتىڭ قۇندى قۇجاتى عانا ەمەس, «ەلوردا سەۋلەتٸ» دەگەن فەنومەننٸڭ كٸلتٸ. زالدىڭ ورتا بٶلٸگٸندە ورنالاسقان قازٸرگٸ استانانىڭ سەرپٸندٸ ماكەتٸ كەلۋشٸلەر ٷشٸن ٶتە قىزىقتى دٷنيە بولىپ تۇر. بۇل ماكەت قالانىڭ نەگٸزگٸ بٶلٸگٸ قالاي قۇرىلعانىن, ٶسٸپ نىعايعانىن ەدەن استىنان كٶتەرٸلٸپ شىققان كٶرنەكٸ بەينەلەر ارقىلى جەتكٸزگەن. ال حرونيكالىق-قۇجاتتىق تەرتٸپپەن ورنالاستىرىلعان 16 دٷڭگٸرشەكتەگٸ ماتەريالدار كٶنە دەۋٸردەن قازٸرگٸ زامانعا دەيٸنگٸ قالا تاريحىمەن جان-جاقتى تانىسۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
سايىپ كەلگەندە, ەگەمەندٸكتٸ ايالاپ, دەربەستٸكتٸ دەرٸپتەگٸمٸز كەلسە, ەلٸمٸزدٸڭ باسقا مۋزەيلەرٸنەن دە «استانا» جەنە «تەۋەلسٸز قازاقستان» دەگەن اتاۋمەن زال اشقانىمىز جٶن. ەگەر جەكە زال رەتٸندە جاساقتاۋعا مٷمكٸندٸك بولماسا, وسى اتاۋمەن ەكسپوزيتسييالار ۇيىمداستىرساق, نۇر ٷستٸنە نۇر. سەبەبٸ ايتپاساق تا تٷسٸنٸكتٸ: تەۋەلسٸزدٸك – بٸزدٸڭ باستى قۇندىلىعىمىز, ەلدٸگٸمٸزدٸڭ مەيەگٸ, ال استانا – ازاتتىقتىڭ ايشىقتى نىشانى, اسقاق ارماننىڭ اقيقاتى.
ۇلتتىق مۋزەيگە الىس-جۋىقتان كەلگەن قوناقتار مۇنداي تاقىرىپتاعى زالداردىڭ ٶزگە مۋزەيلەردە سيرەك كەزدەسەتٸنٸن ايتىپ, تاڭدانىستارىن جاسىرا المايدى. ەسٸرەسە كەڭەستٸك دەۋٸردەن كەيٸنگٸ كەڭٸستٸكتەگٸ ەلدەردەن كەلەتٸن مەرتەبەلٸ مەيمانداردىڭ قىزىعۋشىلىعى ەرەكشە. ولار قازاقستان مەن استانا ايناسىنا قاراپ ٶز ەلدەرٸن, باس قالالارىن سالىستىرىپ جاتادى. سٶيتٸپ ٸزگٸ نيەتٸ مەن ىقىلاس-تٸلەگٸن جاسىرماي ايتادى.
بۇيىرسا, قازاقستان تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ ەلٸ تالاي مەرەيلٸ بەلەستەرٸنە شىعادى. ۇرپاق اۋىسادى, زامان ٶزگەرەدٸ. بٸراق ەلدٸك قۇندىلىق, مەملەكەتتٸلٸكتٸڭ اسىل ارقاۋى ٶزگەرمەيدٸ. ول تەمٸرقازىق – تاريحى تەرەڭ, باعدارى باياندى قازاق ەلٸنٸڭ عاسىرلاردان ٷزٸلمەي كەلە جاتقان ارمانى, ەلباسى نەگٸزدەگەن «مەڭگٸلٸك ەل» مۇراتى. ۇلتتىق مۋزەي – وسى مۇراتتىڭ شامشىراعى.
دارحان مىڭباي,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى
ۇلتتىق مۋزەيٸنٸڭ ديرەكتورى
.jpeg)