Kún táńiri jáne kúntekti adam Alash pen Alasha

KÚN MIFOLOGIIaSY

"Alasha han" esimi qazaq halqynyń shejire ańyzdarynda kezdesip qalady. Qazaqtyń ulttyq sana-sezimindegi ulttyń ekinshi aty bolyp esepteletin "Alash" sóziniń mańyzy tipti de joǵary. Alash qazaq halqynyń tólqujaty, sondyqtan onyń tabiǵatyn túsiný qajettiligin aitpai-aq qoiýǵa bolady. Alash týraly tolyqqandy shejire ańyzy biren-saran, olardyń da kópshiligi bir-eki aýyz sóz túrinde ǵana saqtalǵan. Sondyqtan bul sózdiń miftik syryn taný qapelimde ońai bola qoimaityny sózsiz. Endi qolda bar eki ańyzǵa toqtalaiyq.

Birinshi ańyz nusqasy. "Davno, ochen davno, byl v Týrane gosýdar po imeni Abdýlla, a po drýgim Abdýl-Azis-han, ý etogo gosýdaria byl prokajonnyi syn, nazvannyi potomý Alacha — pestryi. Otets ego, ispolniaia drevnii obychai izgoniat vseh oderjimyh etoi prilipchivoi iazvoi, izgnal i syna svoego, v to je vremia mnogie poddannye, nedovolnye jestokostiý Abdýlly i pobýjdaemye golodom, otpravlialis v stepi, lejashie na sever ot reki Syr, v peski Karakým i Býrsýk, i nachali kazachestvovat. Hrabrye i ýdalye batyry ýsililis do treh soten i priobreli v skorom vremeni izvestnost, silý i bogatstvo. Prohodiat neskolko let, nachinaiýtsia bedstviia; shaika kazakov vsiýdý terpit besprestannoe porajenie ot sosedei. Stepnaia volnitsa chývstvýet golod, a beznachalie i nesoglasie chlenov bratstva privodit ih v rasstroistvo i mejdoýsobie. K doversheniiý neschastiia sam Abdallah, polzýias vremenem, nachinaet poiski, i tolko sila provideniia spasaet ih ot konechnoi gibeliiý. Pri takom plachevnom hode del sredi dvýh soten iavliaetsia mýdryi starets Alach (inostranets, chýjdyi) i govorit im rech do togo silnýiý i ýbeditelnýiý chto kazaki provozglashaiýt ego svoim rodonachalnikom i sýdei, a po sovetý ego priglashaiýt prokajonnogo syna Abdýlly Alacha i staviat ego hanom. Takim obrazom, stepnye brodiagi-kazaki, sdelavshiesia ýje blagoýstroennym obshestvom i v nekotorom smysle natsiei (esli slovo eto mojno primenit k narodnosti kochevoi), v oznamenovanie svoei nezavisimosti, otdelnosti, v pamiat imenno svoego hana Alacha i ottsa sýdy Alacha, nazvalis Alach ili po chislý soten — Ých Alach. No, nesmotria na vneshnee pererojdenie, sosedi i sam Abdýlla smotreli na nih vse eshe kak na brodiag-razboinikov, i nazvanie kazak ostalos za nimi i togda, kogda Alach, s synom Alacha, v polnom sostave treh soten, polzýias golodom bolezniami v narode Abdýlly, zastavil ego pismenno priznat ih nezavisimost. Tak Alach sdelalsia narodom Alacha ego hanom⁴⁴

Ekinshi ańyz nusqasy. "Dala elinde Qyzyl Arystan degen han ótipti. Bir soǵys kezinde han qolǵa túsip qalǵan sulý qyzdy toqaldyqqa alady. Álgi qyz bosanyp, tula boiy ala ul týady. Muny jaman belgi - yrym dep eseptegen han báibishesiniń úgitteýimen jas náresteni Syrdariianyń sýyna tastaidy. Sýda aǵyp kele jatqan balany bir shal qutqaryp alyp. asyrap tárbieleidi. Alash degen at beredi. Alash óse kele esimi tóńirekke máshhúr batyr retinde ataǵy shyǵypty. Osyny estigen ákesi balasyn keri, ózine shaqyrmaq bolady, biraq hannyń bileri Qotan men Maiqy balany ordaǵa ákelmei-aq sol jaqta qaldyryp, qaramaǵyna seriler jasaǵyn berý jóninde aqyl aitady. Ańyz boiynsha, Alashqa Qotan bidiń úsh balasy — Úisin Bolat, Alshyn bastaǵan úsh júz jaýynger qosylǵan⁴⁵.

Tarihshylar osy eki ańyzdaǵy esimderdi naqty tarihi tulǵalar dep eseptep, ártúrli bailamdar jasap kórdi, biraq kóńilge qonymdy eshteńe shyqpaǵan siiaqty. Qalai bolǵanda da Alashty Buqara bileýshisi Abdýllaǵa ne Moǵolstan hany Alashaǵa "menshiktep qoiýy" nátije bermegeni aiqyn. Al tarihi tulǵalar — Aqnazar men Shyńǵys hannyń Alasha han delinýi belgili bir sapada ǵana durys. Tek bul jaǵdaida Alash — Shyńǵystyń nemese Aqnazardyń óz esimi emes, keiingi qazaqtardyń ańyzdyq jadynda Alash ataǵyna sai keletin tarihi handarǵa syrttai bergen esimi ǵana. Alash — tarihi adam esimi emes, óte ejelgi miftik obraz, bul esimdi ár kezde, ár jerde ártúrli kisilerge bere bergen. Sonymen, Alash pen Alasha degenimiz kimder?

ALASh — prototúrkilerdiń ortaaziialyq tobynyń mifologiiasyndaǵy kún jáne shart pen kelisim táńiriniń⁴⁶ esimi.

ALAShA — miftik alǵashqy adam, alǵashqy qoǵam qurýshy, bileýshi, batyr. Bul týraly is júzinde anyq ańyz saqtalmaǵan, biraq qolda bar folklorlyq materialdardy mifologiialyq rekonstrýktsiialaý arqyly kórsetýge bolady.

ALAShTYŃ ALALYǴY. Alalyq, túktilik, alapestikke bailanysty áńgimeler tekten-tek aitylmaǵan, bular taza miftik túsinikterden qarabaiyrlanýy nemese turpaiylaný nátijesi ǵana. Qarabaiyrlaný (profanatsiia) — ejelgi mán men ideianyń umytylyp ketip, este saqtalyp qalǵan sóz tirkesi men áńgime fragmentiniń keiingi jaǵdaida basqasha túsindirilýi. Alalyq — kún belgisi, iaǵni atribýty. Qazaq tanymynda mundai kúntekti belgi retinde myna sózder qoldanylady: qalsha, qol, pes, alapes, shubar, kúreń, t.b. Bulardyń barlyǵy da ejelgi kúntekti obrazdyń sipattarynan qalǵan sarqynshaqtar; qazaq jyrlary men ertegilerinde batyrdyń ózine, ne bolmasa, onyń atyna berilgen teńeý bolǵan. Alalyq pen alapestikti keiin tek aýrý-syrqat bolar dep túsingen, shyndyǵynda "pes" sózi de "denedegi tańba", "qal" degendi bildiredi, ony belgili syrqostyqqa telý keiingi qazaq tiliniń dástúri, ertedegi protoqazaqtar kún betindegi daqty denedegi qalǵa, meńge uqsatqan.

Ańyzdaǵy Alashtyń kúntektiligin kórsetetin fragment balany sýǵa tastaý: birde qudyqta, birde dariiada sý betinde qalqyp júrgen bala — miftik deńgeide alǵashqy, ǵalamdyq túpki sýlarda qalqyp júrgen kún nemese kún týmaǵy. Týmaq (zarodysh) — belgili bir nárseniń alǵashqy ómir súrý formasy, mysaly, qazaqta týǵanyna áli qyryq kún bola qoimaǵan náresteni týmaq deidi, iaǵni bala áli týǵan joq, áli o dúnielik dep túsinilgen. Mine, kún de atalǵan ańyzdardyń sýǵa tastalý siýjetinde áli týmaǵan kún bolyp tabylady. Ańyzda kún men kúntekti birinshi adam obrazdary midai aralasyp ketken, munyń ózi áldeneshe áńgimeleý varianttaryn týǵyzǵan. Syrdariia ózeni tarihi oqiǵanyń bolǵan jerin kórsete almaidy, óitkeni ol keiin qosylǵan "kirme toponim" ǵana, biraq ol naqty saqtalǵan ańyzdardyń osy Syr boiynda aitylatyn nusqasy ekendigin tap basý qiyn emes. Alashtyń ákeleri delinetin Abdýl-Áziz, Abdýlla jáne Qyzyl Arystan da tarihi emes, mifologiialyq kóne uǵymdarǵa jańa túsinik-komentarii berý mysaldary bolyp tabylady. "Abd" — iran tilderindegi "jeti "sanynyń ataýy, iaǵni Abdýlla da, Abdýl da kónetúrkilik "ietial", "itaal", "jeti al" sózdiń aýdarmasy ǵana. Aita keter jait — al sózi iran tiline dástúrli kóktúrik zamanynan, iaǵni b.z. 5-6 ǵasyrynan burynǵy túrki tilinen aýysqan deýge negiz bar (Abdal-abdýl-itaal jóninde jeke áńgimeleimiz). Sol siiaqty Qyzyl Arystan sózderi de ejelgi sipatyn az da bolsa saqtai alǵan; mundaǵy qyzyl sózi de al, al-qyzyl, alaý-alag uǵymdarymen mándes (Arystan jóninde óz aldyna bólek áńgime bar). Alash pen alasha sózderiniń miftigi men ýniversal mándiligin barynsha durys túsiný úshin aldymen qazaq tilindegi al sóziniń mánin bilgen jón. —AL MEN AJIA. Qazaqtyń kúndelikti tilinde eń kóp qoldanylatyn sóz — Al. "Al kettik", "al sonymen", "al otyrdym ", "al endi", "al jaqsy " siiaqty taǵy da basqa sóz tirkesterinde qoldanyla beretin "al "-dar kanshama. Qazaq tili mamandarynyń bul sóz jóninde aitary belgili; shylaý, orystyń "i, ný, itak, takim obrazom" siiaqty sózderiniń balamasy ǵana. "At" sóziniń máni álgi shylaýdan da keńirek, sirá, bul sóz — óte ejelgi qazaqtardyń kieli esimi.

Sonymen, "al" sózi — ejelgi ýniversal maǵynaly túbir-sóz. Ádette onyń artyna jalǵaý men jurnaqtyń qyzmetin atqarǵan "aq" (aǵ) sózi jalǵanyp baryp jańa sóz jasalynady, ol sóz — Alaǵ. Qazaq tilinde osy kóne sóz tórt variantta saqtalyp, bir-birine kedergi jasamai ómir súrýde.

Eger joǵary men tómen nemese aq pen qara bir-birine qarama-qarsy, dýalistik jaǵdaida tursa, orta dúnie osy ekeýiniń ortasynda, aralyǵynda ornalasqan úshinshi dúnie bolyp tabylady, onyń boiynda joǵarǵa da, tómenge de ton sipat, qasiet bar, iaǵni onyń túsi de, aty da "aq", "qara" da emes, naq osy ala (alaǵ) bola alady.

Úsh dúnieniń tústik-reńktik sipaty⁴⁸

Bul jerdegi "ala" (shubar, ártúrli) maǵynasy sózdiń bastapqy máni emes, ol miftik tanymnan shyqqan týyndy, ekindi⁴⁹ maǵyna bolyp tabylady.

Mine, ala-alaǵtyń atalmysh maǵynalary ot-alaǵ jáne qyzyl-al mánderimen ushtasyp kóp mándi, sinkretti al-ala-alaǵ-alaý-alash uǵymyn týǵyzǵan, alash, alan, alǵi, alǵadai, alshyn, altai basqa da sózder osy ýniversal uǵymnan órbigender. Ala sózine qatysty arǵy jaǵynda miftik qainary jatqan sózderdiń keibirine qysqasha sholý jasap kórýge bolady.

ALA JIP. Qazaqta "ala jibinen attaý" degen sóz bar, ol — urlyq jasaý jáne bireýge qiianat jasaý degendi bildiredi. Al arǵy tanymdyq miftik máni — qalyptasqan shekten, normadan shyǵyp ketý, iaǵni belgili bir tártiptiń shekarasy osy — ala jip. mysaly. eki daýlasýshy jaqtyń arasyna ala jip tastalady ne kerilip qoiylady. Bul da shekara, tóreshi úshin aq pen qaranyń shektesý aimaǵy — aq pen qara arasyndaǵy álgi ala-alaǵ. orta dúnie. Ala jip jas balanyń aiaǵyna tusaý retinde de paidalanylady, bul jaǵdaida balanyń aiaǵynan turyp tusaýynyń kesilýi — balanyń o dúnieden (qazaqta týǵan adam "áli qyryq kúnge ne bir-úsh jylǵa deiin bu dúnielik emes" dep eseptelingen) ótip, tiri adamdar qataryna qosylýy, ala jipti qiyp, shekaradan ótýi bolyp tabylady.

ALA QAP. Bul Aldar Kóse men shaitan týraly hikaialarda saqtalǵan. Aldekeń shaitanǵa búkil dúnie syiyp ketetin ala qapty kótergizip qoiady, mundaǵy dúniejúzi syiyp ketetin ala alasha qap — sol álemniń ózi, orta dúnie - igerilgen kosmos bolyp tabylady.

ALA TÝ da qazaq folklorynda óte jii kezdesip turatyn miftik atribýt. Tý — belgili bir dúnieniń, toptyń, qoǵamnyń jáne jeke tulǵanyń zattaný formasy, simvolikasy. Bitimge aq tý, qazaǵa qara tý kóterý (ólgen kisiniń jasyna qarai aq ta, qyzyl da tý kóterý ǵurpy bolǵan) joǵarǵy jáne tómengi dúnieni kórsetse, ala tý (qyzyl tý nemese alabajaq tý) orta dúnieniń, iaǵni jer betiniń, bolmystyń, tiri dúnieniń simvoly bolyp tabylady⁵⁰. Alashtyń alasha shubar tý bailaýy — eń aldymen haostan kosmosty bólip alýy, tirshilik ornatýy bolmaq. Bul jerde qazaq dúnie tanymynyń túpki astaryn tani bilgen J.Qaragózovanyń pikirlerin ózgertpei-aq berýge bolady: "ala" kak simvol sredinnogo mira, zemnoi jizni nahodit primenenie vo mnogih obychaiah, A.H.Margýlan privodit primer togo, chto, esli ýmershii byl chelovekom srednego sostoianiia, to neskolkih konei priviazyvali k raznotsvetnoi verevke" (42-b.).

"Ala tai", "alasha at" siiaqty folklorda jii kezdesetin obraz da sinkretti mánge ie. Ala tai, birinshiden, miftik batyrdyń zoomorfty (miftik janýar beineli) óz obrazy, ekinshiden, jalpy orta dúnieniń tiri tulǵalaný úlgisi, úshinshiden, kúnniń óz obrazy, tórtinshiden, ala tai — ýaqyt belgisi (bular jóninde kelesi áńgimelerde toqtalyp ótemiz). Alashqa qatysty saqtalyp qalǵan óleń joldaryndaǵy ala tý, ala at obrazdary tutas miftik ýaqyt-zamandy kórsetedi.

Alash Alash bolǵaly.

Alasha atqa mingeli,

Ala shubar⁵¹ tý bailap,

Alashqa uran bergeni,

nemese:

Alash alash bolǵanda,

Tańbasyz tai,

Ensiz qoi bolǵanda, — degendegi negizgi mifologiialyq kartina: baǵzy zaman, ǵalamda tártip pen úilesim joq ýaqyt. Mine, osy sátte Alash-kún haosty jeńip, kosmosta tártip ornatyp, alǵashqy adamzat qoǵamyn jasaidy, mundaǵy ala tý bailaý — bilik, uran berý — ár soslovieniń, ár taipa men halyqtyń, ár miftik obrazdar tobynyń qashanǵy orny men mártebesin aiqyndap berýi. Tańbasyz tai men ensiz qoi da haostyń belgisi, kóshpeli úshin tirshilik kózi bolyp tabylatyn maldyń menshiktelmeýi — búkil ǵalamdaǵy tártipsizdik, bereketsizdik bolyp tabylady.

Qazaq aýyz ádebietinde alashqa qatysty sóz tirkesteri jetkilikti, biz osy eki-úsh mysalmen negizgi oidy kórsete aldyq dep esepteimiz, al "alasózderdiń" tolyq tizimin jasaýdyń da óz kezegi keler. Kóshpeli tanym bir sózge tek bir uǵym berýmen shektelmeidi, bir sózdiń boiynda eki ne birneshe bólek uǵym bir-birine kereǵar bolmai, úilese ushtasyp turady. Bul is júzinde kóshpeli mádeniettiń negizgi zańy.

—Alash pen Alasha—eki beine—

Ańyzdaǵy Alash ekeý. Biri — qart Alash bolsa, ekinshisi — jas Alasha han. Jatjurttyq qart Alash alapes jigitke Alasha degen esim beredi. mifologiialyq rekonstrýktsiiada kún táńiri Alash alǵashqy adam — Alashaǵa jer betindegi bilikti beredi, iaǵni Alasha han "jerdegi kún" nemese "Alash — kúnniń jerdegi kóleńkesi". Álisher Aqyshev óziniń "Iskýsstvo i mifologiia sakov" degen tamasha eńbeginde osylarǵa uqsas obrazdardyń ejelgi iran mifologaiasynda da bolǵanyn jazady. Avestalyq iran mifinde kún jáne kelisim táńiri Mitra jerdegi óziniń "kóleńkesi", "jerdegi kún" — Iimaǵa bilik fýnktsiiasyn beredi. Bul kún — Alashtyń jerdegi óz kóleńkesi — Alashaǵa bilik fýnktsiiasyn berýimen dálme-dál kelip tur.

Alash-Alasha siýjettik modeli óz miftik sipatynan baiaǵyda aiyrylyp qalsa da, Alash tipti beineler qazaq eposynda mol saqtalǵan. Olardyń jyrdaǵy siýjetteri men jeke sózderi arqyly ejelgi kún jáne kelisim men shart táńiri — Alashtyń az da bolsa miftik fýnktsiiasyn qalpyna keltirýge bolady.

Kún jáne kelisim-shart táńiriniń qyzmeti

KÚN — kóshpelilerdiń qaisysy bolsyn, meili túrki tildi, meili iran nemese mońǵol tildi bolsyn, basty táńir bolǵan. Eger iran tildi delinip júrgen saq-skifter men massagetter, sondai-aq sarmat-alandardyń mifologiiasyndaǵy kúnniń mifologiialyq máni birshama zerttelse, ǵundar men túrkilerdiń osyndai senimi aldyn ala qoiylǵan tar standarttarǵa sai, "olarda mundai joq" degen jeleýmen zerttelinbedi dese de bolady. Q.Salǵaraulynyń "Altyn tamyr" (1986. 42-43-bb.) kitabynda hýnný-ǵundarǵa qatysty

siýi jáne syi (qytai transkriptsiiasy) ǵuryptary týraly qysqa túsiniktemeler bar⁵³.

Qazaq tilindegi "kún kórý ", "kúndeý " "kúnshil" "kúneltý ", t.b. sózderdiń qazirgi maǵynalaryn taldap jatpai-aq, sol maǵynalardyń týýyna yqpal etken miftik túsinikterdi kórsetýge bolady. eń bastysy kún sózi qanshama jańa mándi sózderdiń jasalýyna múmkindik bergenin bilý ǵana. Al "kún jaýdy", "kún kúrkiredi" degen tirkesterdegi "jaýdy", "kúrkiredi" degen etistikterdiń kúnge emes, jaýyn-shashynǵa (jańbyr jaýdy) jáne naizaǵai men bultqa (kúrkireý) qatysty ekendigin baiqaý qiyn bolmas, biraq olardyń qyzmeti kúnge berilgen, iaǵni kún ýniversal miftik sharýa atqaryp tur. Bul da arǵyqazaqtarda kún osy kúngi ǵylymi ádebiette aitylyp júrgen Táńir men Umaidan da mańyzdy mifologiialyq obraz bolǵandyǵyn kórsetedi.

ERTEGILIK ALAShTAR. Eń aldymen qazaq ertegilerindegi "kórinbeitin" Alash obrazdary deýge bolatyn siýjetterdi terip kórelik. Birinishi ańyz — Erkemaidar bala men Naran degen egizder ótipti. Jaýgershilik zamanda ekeýi qudyqqa - tómengi dúniege jasyrynypty. Bul ala balany sýǵa tastaýmen birdei. Naran — mońǵol tiliniń "kún" (nar) degen sózinen shyqqan, al Aidar — miftik kún atribýttarynyń biri, shash qoiý modasy retinde dala kóshpelileriniń musylman dinin qabyldap bolǵanǵa deiin saqtalǵan, ýkrain-zaporoje qazaqtary osy modany XIX ǵ. deiin saqtaǵanyn bilemiz (bul úzindiler tórt tomdyq "Ertegiler" jinaǵynan alyndy). Osy ertegilik Erkemaidar-Naran kúntekti obrazdar, olar shejire ańyzdyq Alash pen Alashaǵa qaraǵanda miftik arhaikalyq sipatqa ie. Erkemaidardyń qońyr kúreń taiy da osy kúntektilik kórsetkishterdiń biri.

Ekinshi ańyz: Bir hannyń kishi áieli altyn aidarly ul men qyz bosanady, osyny kóre almaǵan báibishe siqyrshy kempirge aityp, eki balany qudyqqa tastatqyzady, al kishi áieldi "kúshik tapty" dep, jala jaýyp qýdyrtyp jiberedi. Qudaidyń qudiretimen Jebireiil perishte qus keipine enip, ushyp kelip eki balany qudyqtan shyǵarady da bir balasyz kempirge ákelip tastaidy.

Úshinshi ańyz: "Muńlyq-Zarlyq" ertegi-dastanynda eń úzdik salystyrý mysaly bar. On san noǵai elinde Shanshar degen han bolypty, bul kisi qartaiǵan shaǵynda teńiz jaǵasynda (mifte — sý dúniesi — tómengi dúnie) turatyn shaldyń qyzyn áieldikke alady. Shalǵa dastanda mán berilmegenimen, mifologiiada ol — sý dúniesiniń iesi, al onyń qyzy sý perisi bolyp tabylady. Álgi qyz bosanyp, altyn aidarly bala, kúmis aidarly qyz týady, úlken qatyndar aiarlyǵy nágijesinde qyz "it tapty" degen jalamen "jeti qabat aralǵa" (miftik o dúnie) aparyp tastalynsa, eki balany dariiaǵa aǵyzyp jiberedi.

Tórtinshi ańyz: Ertóstiktiń áieli bolǵan Dýdar qyz basy altyn, arty kúmis ul týady. Bul ertegide endi egizdiń biri túsip qalǵan, onyń esesine balanyń siqyrly qula aty bar.

Besinshi ańyz: Noǵaily hanynyń Aqboryq degen áieli bir ul men bir qyz týady, belgili siýjet retimen balalardy qudyqqa tastasa, sheshesin Qulasý degen dariianyń ortasyndaǵy aralǵa aparyp tastaidy.

Altynshy ańyz: "Altynbas-Kúmisaiaq" degen qarabaiyr dastanda bir balasyz hannyń 85-ke kelgen kempirge úilenip,- kempirdiń bala tapqany aitylady:

Pendede Alla degen iman tapty,

Imannyń ótirik sóz betin japty.

Toǵyz ai, toǵyz saǵat bolǵanynda,

Sol kempir altyn basty bir ul tapty.

Mine, osy altyn basty bala túsinde Kúmisaiaq degen qyzdy kóredi V.V.Radlov jinaǵynda).

Jetinshi ańyz: V.V.Radlov jazbalarynda kezdesetin "Aqsaq Temir" shala-primitivti dastanynda da osyndai siýjet órbigen. Hannyń áieli "bir kúni kishi qatyn kálimá bop, myshan basy kúmis, kóti altyn bir ul tapty" delinedi, ol balany da dariiaǵa aǵyzyp jiberedi.

Osy ertegilik "alashtardan" basqa Alashtyń shejirelik ańyzynyń paralleli bolyp tabylatyn basqa da nusqalar bar. Solardyń biri — V.V.Radlovtyń jinaǵyndaǵy Shyńǵys han týraly ańyz. "Altynbel degen han ótipti. Bir kúni onyń áieli qyz bosanady, han qyzyn jer astyna jasyryp qoiady. Biraz jyl ótkesin, bir kúni baiaǵy qyz dalaǵa shyqqanda qudaidyń qudiretimen kún sáýlesinen júkti bolyp qalady, han ekiqabat qyzyn sandyqqa salyp dariiaǵa aǵyzyp jiberýge buiryq qylady. Dariia jaǵalaýynda ań aýlap júrgen eki ańshy — Dombaǵul soqyr men Toqtaǵul mergen sandyqty kórip jaǵaǵa shyǵaryp alady. Aldyn ala kelisip alyp, altyn sandyqty Dombaǵul, ishindegi qyzdy Toqtaǵul alady. Toqtaǵuldyń áieli bolǵan álgi ekiqabat qyz bosanyp, ul týady, balanyń esimin Shyńǵys dep qoiady. Keiin álgi qyz Toqtaǵuldyń ózinen úsh bala kóredi. Úsh ul óskesin bilikti qyzǵanyp, Shyńǵysty qýyp jiberedi, ol dariianyń bastaýyna ketip, ańshylyqpen ainalysyp ómir súredi. Úsh ul eldi kelistirip basqara almai qoiǵasyn halyq Shyńǵysty dariia boiynan keri shaqyrtyp alyp, eldiń basshysy etip sailaidy, al úsh inisi onyń biligin moiyndaidy. Shyńǵys hannyń óziniń úsh uly, bir qyzy bolady, keiin úsh balasy Rým, Qyrym men Arab eline, al qyzy Orys eline han bolǵan desedi. Mundaǵy Shyńǵys, Dombaǵul esimderi mońǵol ańyzyndaǵy Shyńǵys han men Dobýn mergen esimderiniń qazaqylanǵan nusqasy bolǵanymen, ańyz taza túrkilik siýjetke negizdelgen. Sondai-aq mońǵoldyq Alan Goa, Bórte-Chino, Ho Maral, Bodonchar esimderine qatysty belgili deńgeide túrkinikine uqsas ańyzdary bar ekendigin aita ketý qajet.

Keltirilgen ertegi-dastandyq jáne shejirelik siýjetterden baiqaitynymyz — ártúrli folklorlyq materialda ártúrli sapada baiandalǵanymen ejelgi bir, ortaq miftik qainardan bastaý alady. Ras, ár ertegide bir ne birneshe siýjettik element túsip qalyp jatady. Mysaly, bir ertegide qyz da, bala da bolsa, endi birinde qyzdyń bar ekeni aitylsa da eshqandai oqiǵasy bolmaidy, taǵy birinde tek bala bolǵany ǵana áńgimelenedi. Bulardyń bári — zamanǵa, ádebi janr sipatyna (dastan, shejire, jyr, ertegi) eń aldymen sol ádebi murany baiandaýshy kisiniń dúnietanymyna, dini túsinigine, bilim deńgeiine, mekendegen orny men ómir súrgen ýaqytyna bailanysty zańdylyqtar.

Bar bolǵany jeti-segiz ertegilik úzindiden ázirge kóńil aýdaratyn mifologiialyq máselemiz — tek kúntekti obraz tabiǵaty bolmaq (budan basqa da miftik elementter bar). Birinshiden, oqiǵada egizder týraly sóz bolady, er balaǵa basty nazardy aýdaryp, qyzǵa tek ertegilik ústeme, ballasy retinde qaraý keiingi ertegishi ne jyraýdyń úrdisi bolǵanymen, ejelgi miftik qurylymda qyzdyń da, balanyń da naqty mifologiialyq orny, fýnktsiiasy bolǵan. Mine, osyny qalpyna keltire bilý — Alash obrazyn túsinýge qajetti basty qosymshalardyń biri bolyp tabylady. Altyn bala men kúmis qyz miftik kún men ai tulǵalary, bul aspan — astraldyq mifologiianyń obrazdary. Al kóshpelilerge tán ýniversaldyq pen sinkrettilikti eskersek, bala men qyz antropogoniialyq (adamzattyń jaralý mifi) mifologiiada alǵashqy adam qosaǵy, egizder bolmaq. Sonymen, altyn bala men kúmis qyz - alǵashqy eki adam, biraq olar miftik mánnen óte erte zamanda-aq aiyrylyp, jyr men erteginiń keiipkerine ainalyp ketken. Ekinshiden, altyn men kúmis sipaty tek bala men qyzǵa ǵana emes, basqa da nárselerge telingen, mysaly, altyn bas — kúmis kót, ne kerisinshe, kúmis bas pen altyn art, altyn-kúmis aidar, altyn-kúmis kekil (Alpamys beinesi) t.b. Mundaǵy basty másele bir obrazǵa ekiudai sipattyń syiǵyzylýy bolyp otyr, iaǵni birde altyn bala jáne kúmis qyz siiaqty eki obraz, endi bir jerde tek bir ǵana obraz — altyn-kúmis bala bolyp qana baiandalady. Bul kezdeisoqtyq emes. miftik zańdylyq. Altyn men kúmis eki tús, eki qasiet, eki sapa, osy ekeýiniń birigýi aralas tús, aralas qasiet, aralas sapany kórsetedi, iaǵni "alalyq" paida bolady. Alash nemese Alasha dep otyrǵanymyz — osy altyn bala men kúmis qyz, sondai-aq olardyń birigip ketken obrazy altyn basty, kúmis kótti bala. Bul qazirgi oqyrman úshin turpaiy bolyp kóringenimen basqa halyqtar miftik dástúrinde molynan kezdesetin jáit. Mysaly, ejelgi úndi mifindegi alǵashqy adam — Iama basqa varianttarda egiz bala men qyz — Iama men Iami túrinde baiandalady, al Iamanyń ejelgi irandyq paralleli - Iima da, keide Iima bala jáne Iimak-qyz bolyp ta áńgimelenedi. Osy qatarǵa Maiqy-erkek pen Umai-urǵashy esimderin qosýǵa bolady. Mine, osy tizimde qazaqtyń Alashy da bala-alash pen qyz-alash (sirá, ejelgi zamanda Alash erkek, al Alasha áiel dep túsinilgen bolar) bolyp keiiptense, oiǵa qonymdy bolmaq. Iran mifologiiasyndaǵy kún táńirisi — Mitra da kei nusqada áiel beinesinde sýrettelgen, sol siiaqty altai-túrki mifindegi táńir Erlik te keide áiel keipinde baiandalady. Qalai bolǵanda da Alash beinesi kúrdeli dúnie bolyp tabylady. Qorytyndy retinde aitsaq, ertegidegi altyn bala-Alashtyń erkek beinesi, al kúmis qyz — onyń áieldik beinesi bolady, oǵan qosymsha tirek retinde taǵy bir qazaq mifologiiasynyń rekonstrýktsiialanǵan qosaǵy — Maiqy men Umaidy aita ketýge bolady.

Ertegilik egiz qyz ben bala — miftik alǵashqy adam obrazy, al olardyń altyn-kúmis sipaty — miftik kún táńiriniń (durysy, kún men aidyń) sipaty. Ertegide alǵashqy adam men Kún obrazdary aralasyp ketken, iaǵni bul jerde kún-Alash pen adam-Alashanyń beinesi qatar júr.

Alǵadai jáne ala egizder

Ertegilik atalmysh balanyń ekiudai sipaty, iaǵni altyn bas pen kúmis art, altyn jáne kúmis aidar siiaqty basqa da eki sipat, eki qasiet, eki sapanyń taǵy bir miftik máni bar, ol — bir obrazǵa biriktirilip, únemi bir tulǵa bolyp aitylatyn eki egiz er bala beineleri. Egizder — qazaq mifologiiasynyń asa mańyzdy elementi, bul qasiet erte dáýirde-aq batyrlyq epostyń, erteginiń turaqty kórsetkishine ainalǵan. Aiqyn mysal retinde Oraq-Mamai, Qarasai-Qazi, Alaman-Jolaman, Tegis-Begis, Aǵys-Kógis, t.b. sondai-aq "kórinbeitin egizder" de bar. Al osy epos pen ertegilik egizderge qajetti miftik model bolǵan ejelgi egizderdiń aty kim bolýy múmikin degen saýalǵa, sirá, Alǵadai bolar deimiz.

Alǵadai haqynda qazaq jadynda eshqandai ańyz ne ertegi saqtalmaǵan. Sondyqtan ol týraly qysqa. sipaty ózgergen túsiniktemege jáne "alǵadai" sóziniń lingvistikalyq taldaýyna ǵana súienemiz. Alǵalashtar, ańyz boiynsha erekshe otanshyldyq sezimge ie, el, Otan, halyq, jer úshin ózin qurban ete alatyn jasóspirim jaýyngerler delinedi. Olardyń esimderi, sany týraly derek saqtalmaǵan, tek "alǵadai" degen ortaq aty ǵana bizge jetti. Alǵadai sóziniń kóne qazaqtyq (qypshaq-oǵyzdyq) aitylý formasy — "Atyǵ-dai" nemese "Alaǵ dai" bolǵan deýge negiz bar⁵⁴.

Alaǵ — "ot-alaý", "qyzyl", "kún" jóne "ala" degen mánderge ie, eń bastysy — bul sózden ekiudai sipat, eki qasiet, eki sapany kóremiz. Osy esimnen álgi ertegilik balaǵa tán altyn-kúmis sipattyń jatqanyn baiqaýǵa bolady.

ÓTIRIK EGIZDER. 1) "Jalǵyzkózdi dáý arhaikalyq ertegisinde bas keiipkerdiń sheshesi qamaýdaǵy dáýmen oinas-ashyna bolyp, ul tabady da ony balasynyń kúndelikti júretin jolyna tastaidy. Eren náresteni úige alyp keledi. Ertegidegi bas keiipker men álgi náreste bala — bir-birinen aiyryp alǵysyzdai "egizder". Kishi Eren aǵasy joǵalyp ketkende artynan izdep shyǵady, aǵasynyń úiine kelgende jeńgesi ony tanymai, óz kúieýi eken dep oilaidy. Túnde tósekti óz qasyna salady, sonda bala-jigit jeńgesine jolamai tek shyntaǵymen tirep jatady⁵⁵.

2)"Jas balanyń sapary" degen ertegide de sheshesi qamalǵan jalǵyzkózdi dáýmen ashyna bolyp, bala týady, munda da jolǵa tastaidy. Álgi bala men bas keiipker — álgindei "egizder" munda da ertegilik oqiǵalar qaitalanady da bala jeńgesiniń qasyna jatqanda shynashaǵyn tirep jatady⁵⁶. Bul arhaikadan biz bir shesheden týǵan, biraq ákeleri eki dúniege (kúntekti jarqyn táńir men o dúnielik dáý) jatsa da "bir-birinen aýmaityn egiz" jáne bir-birine berilgen, adal "egizderdi" kórip otyrmyz. Munda eki balaǵa sheshesi jáne qaryndasy opasyzdyq etedi.

3)"Qorqaý shal" arhaikalyq ertegisinde opasyz shesheniń ornyna qaryndas shyǵady. Erenniń qaryndasy qamaýdaǵy dáýmen ashyna bolyp, bala týyp, munda da jolǵa tastaidy. Bala men eren — "egizder". Oqiǵa taǵy da qaitalanady, bala jeńgesiniń qasyna túnegende shyntaǵymen tirep jatady⁵⁷.

4)"Jerden shyqqan Jelim batyr" ertegisinde de siýjetter tizbegi qaitalanady (qamaýdaǵy dáýmen ashyna bolý, bala týý, jolǵa tastaý). Álgi bala (Jelim batyr) men batyr — "egizder". Tek munda "jeńgesiniń qasyna jatý oqiǵasy" joq, aitylmai qalǵan⁵⁸.

5)"Jalǵyz jigit urpaqtary" ertegisinde de Shashbai men Temirbai bir-birinen aýmaityn osyndai tipti "egizder". Munda da kishisi jeńgesiniń qasyna jatý siýjeti bar, tek bala jatqanda ózi men jeńgesiniń arasyna qylysh qoiady⁵⁹. Mundaǵy kezdesetin "arasyna shyntaq ne qylysh qoiýdy" jeke túsinik berilýi tiisti siýjeti bar, óitkeni osyǵan uqsas mysaldar osylarmen ǵana shektelip qalmaidy. Biz úshin mańyzdysy — osynaý "ótirik egizder" máselesi".

Bes mysaldy qurylymdyq jaǵynan taldaǵanda shyǵatyny mynalar:

Birinshi. Batyr dáýdi jeńgen soń óltirmei orǵa, zyndanǵa salyp qoiady. Bul jerde altailyq túrkiler mifologiiasyndaǵy Úlgen men Erliktiń dýalizmi, sondai-aq osy tiptes ket, finn-ýgor, tuńǵys, samoed halyqtarynyń eki aǵaiyndy jigitke negizdelgen dýalistik mifologiiasy eske túsedi. Bizdiń jaǵdaiymyzda: batyr — joǵary dúnieniń jarqyn tóńiriesi, al dáý — tómengi, o dúnieniń ámirshisi.

Ekinshi. Batyrdyń áieli (ne qaryndasy) ordaǵy (zyndandaǵy) dáýdi bosatyp alyp, onymen oinas bola bastaidy. Bul "úndievropalyq motiv" delinetin "kúrkiretýshiniń (gromoverjets) áieliniń onyń qarsylasymen oinas jasaýy" mifimen birdei. Osy arqyly obrazdardyń naqty miftik fýnktsiialaryn rekonstrýktsiialaýǵa bolady. Tek "úndievropalyq" degen anyqtamadan ázirge bas tartýǵa týra keledi.

Úshinshi. Batyrdyń áieli men dáýdiń oinasynyń nekesinde ul bala dúniege keledi, ol sheshesine de emes, ákesine de emes, álgi batyr jigitten aýmaityn bolyp shyǵady. Bul siýjet tek qazaqta saqtalǵan. Biz ony basqa dástúrlerden

kezdestirgenimiz joq. Mine, bular — "ótirik egizder", biraq onyń miftik maǵynasy bolýy shart.

Tórtinshi. Batyr dáýdi taýyp, onymen aiqasqa túskende. sheshesi de, qaryndasy da opasyzdyq etedi, tek álgi "ákesi bógde, jatyndas inisi" ǵana batyrǵa kómektesedi.

Besinshi. Batyr men bala birge tura bastaidy. Batyr joryqqa ketip, joǵalyp ketkende artynan izdep shyǵady. Aǵasynyń úiine túnegende ony tanymai "óz kúieýi" dep oilaǵan jeńgesi tósekti birge salady. Sonda bala jeńgesi men óziniń arasyna qylysh (semser) qoiyp, ne shynashaǵymen tirep bólip qoiady. Aǵasynyń qaida ekendigin bilip, qutqarady. Bul ertegilerde bir-birine adaldyqtyń eń úzdik úlgilerin kórsetedi, iaǵni olar naǵyz egizder retinde beinelenedi. Biraq "ótirik egizder motivi" ideiasy túsiniksiz, ony basqa mifologiialyq dástúrler arqyly eptep bolsa da túsinip, arǵyqazaq mifologiiasynyń bir ereksheligi retinde rekonstrýktsiialaýǵa bolady.

DIOSKÝRLAR. Kastor i Polidevk - grek mifologiiasy boiynsha aspan men kúrkiretý Táńiri — Zevstiń (Diostyń) balalary, Klimnestranyń aǵa-inileri. Bir mifologiialyq nusqa boiynsha Polidevk pen Elena Ledanyń Zevsten bolǵan balalary bolsa, Kastor men Klimnestra — Ledanyń bir adamnan (Sparta patshasy Tindareiden) bolǵan balalary. Sondyqtan Polidevk — ólimsiz (Qudai balasy), al Kastor — ólimdi (adam balasy). Keiinirek ólimsiz Polidevkti ákesi Zevs Olimpke alady, biraq Polidevk óziniń "egizin" jaqsy kórgendikten, óziniń ólimsizdik qasietiniń jartysyn Kastorǵa berip, ekeýi kezekpen kezek Egizder shoqjuldyzynda Keshki jáne Tańǵy juldyzdar túrinde kórinip turady eken. Dioskýrdar týraly mif — táńirtekti egizderdi adamnyń kómekshileri (jaýyngerlerdiń, salt attylardyń, teńizshilerdiń) dep qurmetteitin ejelgi úndievropalyq salt-túsiniktiń elementterin saqtaǵan. Spartada olardy bir-birimen myqtap biriktirilgen tomarlar túrindegi fetishter keipinde qurmettelgen. Dioskýrlar týraly mifte ómir men ólimniń aýysýy, jaryq pen túnektiń aýysýy siiaqty motivter baiqalady".

AShVINDER (MS.-79). Bul esim ejelgi úndi tilinen "aty barlar" nemese "jylqydan týǵandar" dep aýdarylyp júr. Vedalyq jáne indýistik mifologiiadaǵy Ashvinder — táńirtekti egizder, olar da tań aldyndaǵy jáne keshki ymyrtpen bailanystyrylady.

Ashvinder — ýaqyttyń bilgishteri, olardyń orny eki dúniede...

Ashvinder - qutqarýshylar, olar qiyn jaǵdai týǵanda kómek beredi, adamzatqa bailyq pen baqyt, bala, ómirlik qýat, uzaq ómir, mal, jeńis beredi, ánshilerdi qorǵaidy...

Táńirlerdiń ishinen ashvinder basqalarǵa qaraǵanda kúntekti táńirlermen tyǵyz bailanysqan, solar siiaqty ashvinder de neke ǵuryptaryna qatynasady.

Olar — táńirler arasyndaǵy eń jastary, bir mezgilde eń ejelgileri bolyp tabylady. Olardyń túsi — mys metalynyń túsi, iaǵni altyn men qyzyl túster.

Nazar aýdararlyǵy — ashvinderdiń de egiz bolsa da bólek týǵandyǵy . Bul ony ózderimen "birtektes" delinetin grektiń dioskýrlarymen sáikestendirip qana qoimaidy, bul ony álgi qazaq arhaikasynda qaita-qaita qaitalana beretin "esimi joq ótirik egizdermen" de shendestiredi. Tipti sózdiktegi ashvinderge tańylǵan "áke-shesheler" tizimine qarap otyryp, "osy qazaqy ertegilik egizder úndievropalyq egizderdiń bastapqy nusqasy emes pe eken" degen oi da týyndaidy. Óitkeni qazaq ertegilik egizderiniń ákeleri joǵarǵy dúnie (aspan, kún kúrkiretýshi) men tómengi dúnieniń (o dúnie ámirshisi) ózderi bolyp tur. Mundai nusqany qazaq kóshirip alsa, eń beri degende osydan 2-3 myń jyl buryn kóshirip alýy kerek. Al ol kezde "qazaq túgili túrki bolǵan joq" dep júr emes pe.

Ashvinderdiń taǵy bir sipaty - olardyń jylqylarmen, kún men túnniń aýysýymen, iaǵni Kúnmen, qutqarý fýnktsiiasymen bailanysty. Al "ashvin" sózindegi "ashva" — jylqy degen sóz, jalpy esim "aty barlar" ne "attan týǵandar" dep aýdarylady. Al qazaq Alǵadaiynyń esiminde dai — tai — "jas jylqy, jas at" sózi bar. Jalpy, túie men siyrdyń da osyndai jastaǵy maldarynyń da tailaq, taiynsha delinýine jáne qazaqta jylqy atymen bailanysty adam esimderiniń ishinde eń kóbi osy "taidan" shyqqandyǵyna qarap (Taiman. Saraltai. Qaratai. t.b.) bul sózdiń kóne mánderiniń biri — "jas, jetkinshek, jasóspirim" bolǵan dep shamalaimyz. Ashvinder de tek jas jigitter túrinde baiandalady, Alǵadailar da solai. Ashvinder altyn ne qyzyl tústi, ýaqyt bilgirleri, ariilardy qorǵaýshylar, ártúrli miftik ańyzdarda tańǵy jáne keshki ymyrt, tań men tún, kún-tún, kún-ai, aspan- jer dýalizmi arqyly sýretteledi. Bulardyń barlyǵy da alatai — ýaqyt, kún men teńesýi, kún men tún, tań men kesh, sondai-aq álgi altyn-kúmis balalarǵa qatysty kún men ai túsinigi jáne alaǵ sózine sáikes keletin maǵynalary bar qazaq Alǵadailaryna uqsas, olardyń mádeni týystyǵyn anyqtaý qajet-aq. Al túrki-úndi mádeni bailanysynyń tarihi múmkindikterine qarai Alǵadai — Ashvin obrazdyq ortaqtyǵy b.z.d. 3 myńjyldyqtarda bolǵan dep shamalaýǵa bolady. Ras, bul tuspal túrki tarihy jónindegi qalyptasqan tujyrymdarǵa qaishy keledi, biraq keiingi qazaq-úndi miftik parallelder osy qaishylyqty joia alady dep úmittenemiz.

Sonymen, Alǵadailar Alash-Kúnniń egiz balalyq jáne kúnniń óz balasy bolý túsinigi, mifte obraz saqtalmaǵanymen, jyrda jáne shejirede negizgi keiipkerdiń balasy mindetti túrde ekeý bolý zańdylyǵy arqyly saqtalǵan.

Shejirelik alashtar

Alash esimi qazaq shejire dástúrinde bar, aita keter jáit — munda da mifologiialyq úrdis nyshandary saqtalǵan. Alash esimi qazaqtyń barlyq tarihi-geografiialyq aimaqtaryna ertede-aq belgili bolǵan, biraq tarihshylardyń kóńil aýdarmaǵan usaq-túiekteri bar ekendigin aita ketý qajet. Uzyn-sonar tarihi dáleldemeler men oi-qisyndardy tizbelep jatpai-aq (sóitýge de bolar edi, biraq kitap kólemi ony kótermeidi) qysqasha qorytyndylaryn atap kórsetsek.

Birinshiden, "alash" miftik-kvazitarihtyq beinesiniń qalyptasýyna negiz bolǵandar — 1 -6 ǵǵ. alan-kangiýi jáne eftalitter arealy. "Alash" esimi eń áýeli "al", "alag" sózin óz ataýy retinde paidalanǵan alan-alag taipalarymen bailanysty. Al Alasha bala ańyzyn tarihi jolmen túsinýge bola ma?

Tarih deregi bizge degen saiasi-etnikalyq ataýdyń shyǵýyn 1 ǵ. dep kórsetedi, qytai qujaty "Hoýhanshý" sol ýaqytta "Iantsai" qaýymynyń aty ózgerip ketkenin jazyp qaldyrǵan. Bul saiasi ózgeris týraly ártúrli joramal jasaýǵa bolar, ázirge qysqasha túiindesek, "1 ǵ. Aral teńiziniń teristik jaǵyndaǵy iantsai-sarmat qaýymyna ońtústikten, sirá, Jideli Baisynnan yǵysqan kóshpeli taipalar saiasi bilik ornatqan. Jańa kelgenderdi basqarýshy parfiialyq patsha áýleti arshakidterdiń tuqymynan shyqqan bireý bolsa kerek⁶⁰.

Mine, osy araldyq "alandar" 2-6 ǵǵ. Tele-Bap qaýymynyń ońtústik shetinde júrip, tórt júz jyldan soń olardyń urpaqtary "jeti alan" (eftalit) nemese "aq ǵun" degen atpen Orta Aziiadaǵy bilikti tartyp aldy. Bizdiń "ala balanyń

Alasha hanǵa ainalýy" dep júrgenimiz sol 1-6 ǵǵ. oqiǵalarymen sabaqtasqan dúnie bolar. Endigi qarastyrarymyz — "Ejelgi alan-kangiýi-eftalittik "alag" obrazy qandai joldarmen ortaǵasyrlyq qazaqtardyń jadyna kirikti?" degen saýal. Qazaq halqynyń jadyna "alash" beinesi, uǵymy eki jolmen (boljam) kelgen.

Birinshisi — qangiýi qaýymynyń 6-8 ǵǵ. atyn jalǵastyrǵandar qańǵarlar nemese pechenegter bolǵan. Olardyń bir bóligi oǵyzdardyń tepkinine túsip, batys dalalarǵa ketse. ekinshi bóligi áýeli oǵyz taipalarynyń birlestigine, odan keiin qypshaq taipalarynyń birlestigine kirgen. Sóitip 10- 12 ǵǵ. Qazaqstan territoriiasyndaǵy "qypshaq halqynyń" tili qypshaq bolǵanymen, negizgi rýhy — qandyniki, iaǵni ejelgi kangiýi-qańǵar tektiniki bolatyn. Mine, mońǵol-túrki shapqynshylyǵyna deiingi qazaqstandyq qypshaq tildi qaýym qypshaq-qańlylardyń ańyzdarynda "Alasha han" esimi osylaisha saqtalǵan.

Ekinshisi — alan qaýymy, sirá, "alash" obrazynyń avtorlary osylar. "Alan" aty 1 ǵasyrdan keiin búkil sarmat taipalarynyń atyna ainalǵan. Alandar da qazaq halqynyń qalyptasýyna úles qosqan. Batys daladaǵy oǵyz-qypshaqtarǵa deiingi pecheneg-alan birlestigi (9-10 ǵǵ.) bolashaq alshyndardyń, "Alaý balalarynyń", iaǵni batys qazaqtardyń negizin quraýshy etnoelementterdiń negizgisi bolǵan. Mine, osyndai eki aimaqtyq "Alaý-Alash" beinesi 14-17 ǵǵ. — búgingi qazaq halqynyń qaýymdasý dáýirinde bir arnaǵa, bir sana-sezimge birigip, jalǵyz "Alashqa" ainalǵan. Alashtaný tek osy qysqa bet siparmen aiaqtalyp qalmaidy, tek "al" túbirli uǵymdardy miftik-tarihi jolmen saralaýdyń ózi bir kitapqa júk bolarlyqtai.

Shejire men jyr muraǵatyndaǵy Alashtyń basty miftik sarqynshaǵy — onyń obrazyna ie bolǵan esimderdiń jáne basqa da folklorlyq geroilardyń, sondai-aq rý-taipalyq esim-atalardyń (iaǵni Adai ne Qańly siiaqty eponim-geroilardyń) mindetti túrde eki balaly bolýy ekenin aitýǵa bolady. Alashtyń eki balasy — qazaqtyń, durysyraq aitsaq kóshpelilik tanym-tásiliniń turaqty "kóshpeli" trafareti bolyp tabylady. Trafaret mánin túsiný úshin onyń turaqty serigi — Esimmen birge qarastyrǵan jón.

TRAFARET. Bul atalymdy (termindi) model, úlgi, qalyp, formýla dep alýǵa da bolar edi. Trafaret — ǵasyrdan ǵasyrǵa jetetin, til, din, epikalyq ózgeristerge qaramai saqtalatyn turaqty siýjetter, siýjet tizbegi, obraz fýnktsiialary men sandar, sandardyń ushtasýy. Bizdiń Alashqa qatysty keltirgen ártúrli folklorlyq úzindiler (sýǵa tastaý, altyn bala-kúmis qyz, t.b.) osyndai zamannyń, tildiń, din men tanymnyń ózgerýine qaramastan saqtalyp qalǵan trafaretter. Qazaq halyq rýhani murasynan osylardy taba bilý — qazaq mifologiiasynyń basty sharttarynyń biri bolmaq.

ESIM-SÓZ. Úsh myńjyldyq dala tarihy Orta Evro-Aziiada júzdegen kóshpeli jáne jartylai kóshpeli órkenietterdiń birin-biri aýystyryp, joǵalyp jatqanyn kórsetedi; tek sońǵy 2000 jyl ishinde qazaq dalasy Alania-Iantsai, Kanǵiýi, Ýsýn, Iýeban, Ýgor, Ǵun, Jýjan, Tele, Týpo-Túrki, Batys túrki, Túrkesh, Qarluq, Qimaq, Qypshaq. Oǵyz, Pecheneg, Qarahan, eń aqyry Qazaq handyǵyna deiin óte kóp qaýym aýystyrdy. Atalǵan kóshpeli elder men qoǵamdar tizbegin qazaq halqynyń ata-babalary dep moiyndaǵannyń ózinde olardyń tilinde, dininde, ádebietinde jáne tanymynda naqty qazaq halqyna qaraǵanda orasan zor aiyrmashylyq bar ekendigi aiqyn. Syrtqy kúshterdiń áserinen belgili bir kóshpeli qoǵam oiran bolady, ony quraýshy rý-taipalardyń basym kópshiligi qyrylyp, bir bóligi bosyp ketedi, al qalǵandary jaýlap alýshylarǵa qosylyp, ýaqyt óte kele jańa qoǵam qurady. Bul kezeńde eski jurttyń mifologiiasy men ádebieti jańa, is júzinde týys jurtqa yqpal etkenimen, tek miftik-folklorlyq trafaretter ǵana qabyldanyp, olarǵa berilgen esimder men terminologiianyń túgelge jýyǵy umytylady da jańa batyrlar esimi men miftik-ádebi terminder jasalady. Mine, biz qatar ómir súrgen qypshaq pen oǵyzdyń, pechenegtiń tildik, mádeni týystyǵyn bilgenimizben, olardyń epostyq-mifologiialyq trafaretteriniń birtekti ekendigin boljaǵanymyzben, epostyq batyrlary men miftik esimderi ártúrli bolǵanyna senimdimiz. Al olardyń etnikalyq bazasynda qalyptasqan qazirgi túrki halyqtarynyń eshqaisysynyń atalyp ótken jurttardyń mifoetnikalyq obrazdardyń esimderin barynsha mol saqtai almaýy da túsinikti — olar eski folklorlyq model-trafaretti saqtai alǵannyń ózinde ejelgi qypshaq ne oǵyz mifoepostyq esimderin umytyp, olardy qazaq, noǵai, qaraqalpaq siiaqty óz esimderimen aýystyrǵan. Sonymen, mifoepostyq trafaret-model kóshpeli mádeniet úshin mańyzdy, al esimder turaqsyz dúnie ekendigin zańdylyq dep qaraý kerek.

Qazaq shejire aǵashyna úńilsek, qazirgi qazaq rýlarynyń túp atalary (esimi etnonimge ainalǵan "tulǵalar") kóbine eki balaly bolǵandyǵyn baiqaimyz. Mysaly, Tóbeiden eki bala — Baqtiar men Báiterek, Maiqydan eki bala - Oisyl men Úisil, Úisildsn eki bala -Abaq pen Taraq, eger olardy tizbektei bersek Qoǵam, Báidibek, Qańly, Sirgeli, Alban, Sýan, Ýaq, Naiman, Qydyrsiyq, Ysyq, Masqar, Alasha, Tana, Adai, Berish, Taz, Tama, Kerderi, Kereit. Jaǵalbaily. t.b. rý-esimdi atalardyń barlyǵy da eki-ekiden balaly bolǵany aitylady. Bul mysaldar sany shekteýsiz, árine olardy túgendep jatýdyń qajettiligi joq, tek atalmysh egizdikterdiń kezdeisoq emes, zańdylyq ekenin kórsetip ketemiz. Al Alash tipti obrazdarǵa kelsek, olar da eki-ekiden balaly. Alshyn eki balaly -Arǵymaq pen Alaý; Alaý eki balaly — Qarakesek pen Qydyrbai; Alashtan eki bala — Jaiylhan men Seiilhan, onyń keiingi urpaqtarynyń da ekiden balasy bolǵan: Qazaq pen Sozaq, Ózbek pen Sábiian, t.b. Osyndai eki balalyq "Qyrym" tsiklindegi Ańshybaiǵa qatysty jyrda aitylady:

Arǵy atańdy aitaiyn,

Alataily Ańshybai,

Eki áielden, qaraǵym,

Eki bala bul týdy.

Baba Túkti Shashty Áziz

Eki birdei ul týdy.

Bireýinen bala joq

Bireýinen týǵany —

Parpariia degen ul boldy.

(5-t. 74-b.).

Ertegidegi Edil-Jaiyq, Alaman-Jolaman, Qulamergen men Surmergen siiaqty batyrlar da miftik egizderdiń tranformatsiiasy bolyp tabylady. Eki balaly epostyq Qobylandy, Er Saiyn siiaqty batyrlar da osy "miftik egizdik trafarettiń" mysaldary.

Kúntekti egizder ardatanymy (mifologiiasy) — arǵyqazaq kóshpeliler tanymynyń negizgi anyqtaýshysy, kórsetkishi.

Basqa alashtar Alataily Ańshybai

Kórsetilgen trafaretter arqasynda ańyzdyq Alash-Alashanyń basqa da balama obrazdaryn atap ótýge bolady. Solardyń biri — Muryn jyraýdyń baiandaýyndaǵy "Qyrymnyń qyryq batyry" jyrlar tsiklindegi Ańshybai batyr.

Alataily Ańshybai — epostyq batyrlardyń barlyǵynyń túpki atasy, ańyzdyq "noǵai" eliniń negizin qalaýshy, eldiń alǵashqy hany. Jastaiynan jetim qalǵan Ańshybaiǵa jurt kún kórsetpegendikten. ol dalaǵa. dariiaǵa qashyp ketip. dariia jaǵasynda ómir súredi. Bir kúni oǵan aqqý beinesinde eki peri qyzy ushyp keledi jáne ózderiniń batyrǵa yntyq ekenderin aityp, jurtyna qaityp oralýǵa kómektesetinin bildiredi. Eki peri qyzyn áiel etken Ańshybaidy jurty tanýǵa, moiyndaýǵa májbúr bolady. Ańshybai osydan soń eki ret, yndys pen qalmaq eline joryq jasaidy, onyń "Qyrym" tsiklindegi basqa batyrlardan aiyrmasy — eki jaý eldi oirandamaidy, kerisinshe bitimge kóndirip, noǵailynyń biligin moiyndatqyzady. Joryqtan qaityp oralǵasyn, "noǵailynyń dana qarty" oǵan el atynan bata berip, han etip sailaidy. Han bolǵan Ańshybai "aspanmen talasqan qala" salady. Ańshybaidyń atynyń alalyǵyna qarap, onyń jastyq shaǵy dariiada ótkenine qarap onyń "ala taily Alasha" ekendigin baiqaý qiyn emes, óitkeni Alasha da jastyq shaǵyn dariiada ótkizgen. Ańshybaidy bir eldiń basshysy etip sailaǵan "noǵai danasy" men ala balany Alasha degen atpen qazaq eliniń hany etip sailaǵan "jatjurttyq Alash degen dananyń" bir kisi, bir obraz ekendigin kórýge bolady. Ańshybai esiminiń keiinnen qoiylǵanyn onyń atyndaǵy "bai" sózi kórsetedi, sirá, bul esimniń qalyptasýyna Alash — Alshy — Ańshy uqsastyǵy yqpal etken. "Ańshybai" eposy tek Alashtyń ǵana emes, osy tiptes Shyńǵys han týraly (V.V.Radlov nusqasy) jáne Oǵyzhan týraly ańyzdarǵa da jaqyn. Shyńǵys han da dariia basynda ómir súredi, al Oǵyzhan Ańshybai siiaqty eki peri qyzyn áieldikke alady, Ańshybai siiaqty ushy kókke jetken qala salady":

Halyqtan batyr Ulan bata aldy,

Elin jinap kórikti qala saldy.

Ainala alty qabat qorǵan soǵyp,

Salǵan qala eldigine jarasady.

Munarasy myń qulash tastan órgen,

Asqaqtaǵan aspanmen talasady.

Dos túgil dushpandary aqyl surap,

Ańshybaidai batyrmen sanasady.

Bul jái Keltirilgen qala salý siýjeti emes, miftik geroidyń ǵalamdy úilestirýi, tártipti, igerilgen kosmosty, qarapaiym tilmen aitsaq, memleket pen qoǵamdy ornatýy bolyp tabylady. Alash-Ańshybai mifologiialyq rekonstrýktsiia boiynsha — tsivilizator, onyń yndys pen Qalmaqqa joryq jasap, olardy noǵaiǵa baǵyndyrýy - úsh dúnieni nemese adamzat qoǵamynyń úsh sosloviesin belgili bir úilesimge keltirýi bolyp tabylady, Noǵai, Qalmaq, Yndys úsh tarihi etnos emes, olar joǵarǵy, orta, tómengi Dúnielerdiń jáne áskeri, abyzdyq, eńbekshi úsh soslovieniń jyrdaǵy "tarihi kiim kiiý" kórsetkishi ǵana. Bul - Alasha hannyń qazaqtyń úsh júzin (úsh dúnie, úsh áýlet) qurýy nemese Oǵyzdyń eki áielinen týǵan úsh-úshten uly. Iaǵni Teńizhan, Taýhan, Kókhan (teńiz, taý, kók úsh dúnie), Kúnhan, Aihan, Juldyzhan (kún-patsha, ai-abyz, juldyz-jaýynger; úsh soslovie) bolýy siiaqty ejelgi ortaq miftik modeldiń ár zamandyq, ár ortalyq saqtalyp qalý mysaldary ǵana.

Ańshybai — qazaq túp atasy Alashanyń epostyq esimi, onyń "noǵaily koǵamy" — qazaqtyń ańyzdyq eliniń ataýy ǵana, al "Qyrymnyń qazaq batyry" — qazaq memlekettiginiń miftik-tarihi epopeiasy.

Allanyń sheri Arystan

Qazaq aýyz ádebietinde molynan ushyrasatyn Allanyń sheri Arshylyp Allanyń seri Arystan (Arsylan) beinesi óz boiyna eki bólekjeke obrazdardy ushtastyrǵan. Onyń biri - tarihta bolǵan» Muhammed paiǵambardyń kúieý balasy Áli (Ali) bolsa, ekinshisi -ózimizdiń Alashymyz. Áziret Álini (Ǵaziret Ǵalidy) musylman shiitteri men sýfister asa qurmet tutqan, sýfisterdiń "shiltender poeziiasy" arqyly bul esim qazaq jyrlarynyń turaqty elementine ainalǵan. Musylmandardyń jaýyngerlik piri bolǵan Áziret Áliniń obrazynyń keibir sipaty jaǵynan, eń aldymen esiminiń Alash obrazy men esimine syrttai uqsas bolýy (Ali-Ala-Alash) keiingi folklorlyq dúnielerde Áziret Áliniń "burynǵy miftik-epostyq Alashtyń" ornyn basyp ketýin qamtamasyz etti. Eposta kezdesetin Áziret Áliniń aty arab musylmandyq ańyzdiki degeni bolmasa, atqaratyn "epostyq qyzmeti" — ertedegi kún-Alashtiki. Óitkeni Allanyń sheri Arshylannyń eń basty fýnktsiiasy — a) batyrlarǵa, erlerge, jolaýshylarǵa demeý jasaýy; á) balasyzǵa bala berý, onyń atyn qoiýy; b) epostyń bas keiipkerine bilik mártebesin berýi; Al bular — Alashtyń, onyń basqa parallelderiniń (Áspembet, Baba Túkti, t.b.) atqaratyn qyzmetteri. Jalpy, ejelgi túrki-qazaq miftik esimderiniń keiinirek musylman dinin ýaǵyzdaýshylardyń, ásirese sýfisterdiń jeńil qolynan syrttai dybystyq uqsastyqtaryna orai múlde basqa obrazdarǵa ózgerip ketýin jeke zertteý — bolashaqtyń isi.

Qalsha Qadyr

Qazaq shejirelik ańyzdarynyń birinde aitylatyn halyqtyń túp atalarynyń bir ataýy — Qalsha Qadyr. Bir zamandarda, jaýgershilik soǵystan soń Qalsha Qadyr degen jas batyr aýyr jaralanyp, japan túzde qalady. Sol kezderi aspannan bir aqqý ushyp kelip, batyrdyń aýzyna sý tamyzyp, emdep-demepti desedi. Álgi aqqý (qaz) qus — periniń qyzy, iaǵni perizat eken, Qalsha Qadyr jazylyp ketken soń jańaǵy peri qyzyna úilenedi, olardan týǵan uldy Qazaq dep atapty. Qazaqtyń Aqarys, Janarys, Bekarys degen úsh uly bolǵan, olardan qazaq halqy tarapty. Qalsha sóziniń etimologiiasyn túsinýdiń eki yqtimal varianty bar: biri — ol Alasha sóziniń bir aimaqtyq-tildik aitylýy, iaǵni Alasha — Alysha — Alsha — Qalsha ózgerisi bolǵan, ekinshisi — qal sózi "pes, alapes" sóziniń bir sinonimi. Pes te, qal da denedegi, teri betindegi daq, tańba, jara degendi bildiredi, al taza miftik máni — "kún betindegi daq, noqat, shubar, alapes, ala" bolmaq. Eger zertteýshiler Alashanyń alapestigin "mynaý shynynda da aýrý-alapes bolǵan eken" dep qabyldai qoiǵannyń ózinde, taǵy bir túp ata — Qalshanyń da denesinde qaly bar eken dep tike túsiný uiat bolar edi. Óitkeni birinshi, ata-babasyn qaita-qaita aýrý qyla beretindei ótken babalarymyzdyń basynan at teýip pe, tek olar ejelgi miftik Kún men onyń kúntekti inisin osyndai jolmen astarlap túsindirgen. Al Qadyr sózin tek arabtyń "qadir, hizr" siiaqty basqa da uǵymdarymen bailanystyra berýdiń jóni joq. Qazaq shejirelik ańyzdarynda osy tiptes esimderdiń jiiligine (Qydyrbai, Qydýar, Qudiar, t.b.) qarap, osy sózge durysyraq kóńil bólý kerektigin sezinýge bolady óitkeni onyń kóne-túrkilik (qot, qut jáne yr, yryq) ne irandyq (Qudai, hýde) sózdik qordyń menshigi bolýy ábden múmkin. Árine. keiingi islam kommentatorlarynń shejirege kelgende kez kelgen esimniń artyna úmbet, seiit, qoja, ǵali degen sózderdi jalǵap jiberetin ádetinen týǵan kezdeisoqtyq nátijesi bolýy da yqtimal. Qalsha Qadyrdyń jaralanyp aidalada qalýy men oǵan aqqý-peri qyzdyń kómegi, batyrdyń álgi arýdy áiel etýi — Alasha obrazy men osyndai jaralanyp dalada, sýda qalý, oǵan bir pendelerdiń járdem berýi (qasqyr, qaraqus, aqqý), sondai-aq olardyń úilenýi siiaqty siýjetteri bar b.z. 6-7 ǵasyrlardaǵy kóktúrik Ashina men b.z.d. 2 ǵasyrdaǵy Ýsýn gýnmosy týraly ejelgi dalalyq ańyzdardyń bas obrazdaryn ózara bailanystyrady. Jalpy qytai transkriptsiiasymen berilgen Ashina, Lejý, Lejaý, t.b. esimderdi osy Alash-Alshy-Elshi-Lejý ne Alasha-Ashina yqtimaldyǵy arqyly túsindirip kórýge talpynǵan da jón, óitkeni Alash-Qalsha men álgi Eljaý-Lejaýdyń ekeýiniń de soǵys kezinde dalada qalǵany siiaqty uqsastyǵynyń arǵy jaǵynda tikelei miftik jáne tildik ortaqtyq jatqan shyǵar, kim bilipti.

Baba Túkti Shashty Áziz

Qazaq ańyzdary men jyrlarynda barlyq áýlielerdiń áýliesi bolyp sanalatyn Baba Túkti Shashty Áziz týraly tujyrymdar jetkilikti, biraq olar da dástúrli moldalyq túsiniktemelerden asyp ketpegenge saiady. Baba Túktiniń jersindirilgen "geografiialyq aimaǵy" — Ońtústik Qazaqstandaǵy Qarataý óńirindegi Jylybulaq degen jer. Ańyzdar oqiǵasy osy aimaqta ótedi. Sondai-aq Baba Túktiniń taǵy bir "molasy" Mańǵystaý jerindegi Úshtaǵan-Sazdy óńirinde bar. Bular — ortaǵasyrlardaǵy sýfisterdiń meken etip, islam dinin ýaǵyzdaǵan negizgi eki qazaqstandyq aimaǵy. Qazaqstandyq islam kommentatorlary Baba Túktini tarihta ómir súrgen adam — Yqlas baba degen kisi deidi. Baba Yqlas — Baba Túklas — Baba Túkti bolyp ózgeristiń nátijesi dep esepteidi. Bir qyzyǵy, qazirgi zertteýshiler sol 14-19 ǵasyrlardyń oqymysty dindarlarynan asyp kete almaǵan siiaqty. Qazaq ańyz-eposyndaǵy Baba Túktige berilgen mártebe eń joǵarǵy mártebe bolyp tabylady, iaǵni bas geroidy ómirge keltirýge negiz bolatyn, oǵan esim beretin, eseigesin únemi jelep-jebep júretin, handyq investitýra alyp beretin mifoepostyq bas tulǵany tikelei qazaq halqynyń taǵdyryna yqpal etpegen Yqlas degen kisige teli qoiatyndai negiz joq. BabaTúkti Shashty Áziz — Alash obrazynyń islam dininiń talabyna sai ózgerip, beiimdelgen nusqasy, mundaǵy baba — ejelgi miftik atalarǵa berilgen ataq (skif mifindegi aspan táńiri Papai siiaqty); áziz nemese aziz — ejelgi túrkilik as, asyq — "joǵary, aspan" degen sózdiń syrtqy uqsastyǵyna qarai as — az — áz — ázizge aýystyrylýy; al "túkti" jáne "shashty" sózderi — taza mifologiialyq kúnge qatysty atribýtika, onyń "aidar", "kekil" siiaqty sinonimderin de kún belgisi retinde paidalanǵan. Alasha hannyń túkti bolyp týylýy da osy kúntektilikti kórsetetinin aityp kettik. Musylmandyq ańyzda Baba Túktini sipattaǵanda ony otqa salyp órteýi, Babanyń ottan aman-esen shyǵýy da ot-kún-alaý obrazy ekendigin, al onyń peri qyzymen nekesi jáne Edige, Parpariia siiaqty bas geroilardyń tike ákesi bolýy — onyń boiyna da Kún-Alash pen alǵashqy adam-Alashanyń obrazdary qatar enip, aralasyp ketkendigin kórsetedi. Baba Túkti Shashty Áziz — ejelgi miftik kún táńiri, biraq ýaqyt onyń fýnktsiialyq mánin túbegeili ózgertip, tek áýlielerdiń áýliesi obrazyna deiin tómendetken. Biraq bul ózgeristen Baba Túktiniń mádeni-ádebiettik máni tómendemeidi.

Áspembet — aspan úmbeti

Mańǵystaý aqyndary — Qashaǵan Kúrjimanuly men Túmen Baltabasulynyń shyǵarmalarynda jáne Mańǵystaý qazaqtarynyń shejirelik ańyzdarynda Áspembet degen ańyzdyq esim bar. Ony basqa obrazdyq trafarettermen salystyrý arqyly Baba Túkti siiaqty obrazdyń bir aimaqtyq balamasy ekendigin kórýge bolady. Ańyzdarda Áspembettiń úsh túrli varianty saqtalǵan. Birinshisi — Qashaǵannyń "Adai tegi" dastanynda; qyzynyń kún nurynan tapqan balasyn daladan taýyp alǵan Qyńyrbai aqyl suraiyn dep noǵaily danasy Áspembetke barady. Ol qupiia syrdy túsindirip, balanyń atyn Adai dep qoiady:

Erteńine turady.

Asyly noǵai halqynyń

Shejiresi qolynda

Áspembet degen bir qarttyń

Qulaǵyna baryp salady.

Áspembet tarih qarady,

Shejirege kózin salady...

...áshkere etip halqyna

Áspembet azan shaqyrdy,

Adai dep qoidy atymdy.

Túmenniń shejire óleńinde de osy Áspembet Adaidyń atyn qoiady, tek osy ekeýindegi de, basqa ańyzdardaǵy da Áspembettiń tegi úsh túrli bolyp sýretteledi. Sonymen Qashaǵandaǵy Áspembetimiz — noǵaily, Túmendegi Áspembetimiz — arǵyn, al Qabibolla Syiyqovtyń "AQYN- jyraýlar" degen kitabyndaǵy (1974) Áspembettiń rýy — tabyn. Mine, osy úsh el-rýdyń ańyzdyq fýnktsiiasy men Áspembet sóziniń etimologiiasyn túsiný jáne Adai rýynyń atalǵan ańyzdaryndaǵy mifologiialyq qabatyn arshyp alý arqasynda Áspembettiń Alash obrazynyń bir nusqasy ekendigin kóremiz. Túmenniń shejiresi boiynsha Adai — Kishi júz Baiulynyń balasy emes, Uly júz Úisinniń Ataqoja degen kisisiniń Eltai degen balasynyń balasy. Eltai kishijúzdik Qydyrbaidyń (Baidyń) qyzyna úilenip, olardan Adai týypty, biraq Eltai erte ólgendikten, Adai naǵashy jurtta qalyp, 12 ata Baiulynyń biri bolyp ketken eken, al Adaidyń esimin qoiýshy — Orta júz Arǵyn Áspembet eken. Miftik úshtik boiynsha Eltai — orta dúnie ókili, Bai qyzy tómengi dúnieniki, balaǵa at berýshi — Áspembet joǵarǵy, aspan dúniesiniń tulǵasy. Qazirgi qazaq úshtigi boiynsha Eltai men Adai — jaýynger, Qydyrbai — bailyq iesi, al arǵyn Áspembet — abyz. Qazaqtar abyzdyq fýnktsiiany Orta júzge bergen (qalam berip daýǵa qoi), batys qazaqtar Orta júzdi kóbine Arǵyn dep jalpy ataǵan.

Noǵaily — qazaq úshin naqty etnikalyq ataý emes, ózderiniń ańyzdyq eliniń aty bolǵan. Sondyqtan noǵaily Áspembeti sol ańyzdyq ata-baba jurtynyń bas abyzy nemese búkil qaýymnyń abyzdyq personifikatsiiasy. Bul — adailardyń 15-16 ǵǵ. túsiniginiń sarqynshaǵy.

Tabyn rýy tarihy belgisiz bolǵanymen, onyń úsh ataǵa bólinýi, sol úsh atanyń esimi men tańbadan ejelgi miftik túsiniktiń bar ekendigin kórýge bolady. Tabynnyń úsh tańbasy — taraq. shómish, kóseý. Mundaǵy taraq nemese úshaiyr - jaýyngerlik áýlet belgisi, shómish ne dóńgelek — abyzdyq áýlet, kóseý ne taiaqsha — bailyq belgileri, iaǵni úsh tańba-esimnen kádimgi Kishi júz, Orta júz, Uly júzge berilgen úsh fýnktsiialyq sipatty baiqaimyz. Al tabynnyń bas tańbasy — tostaǵan da abyzdyqty, miftegi zańdy bilikti jáne kúntektilikti (kún-tostaǵan - kóz) kórsetedi. Tabyndardyń kóne tarihynan bashqurttardyń shejire folkloryndaǵy tabyn men tamian rýlary týraly emis-emis derekter habar bergendei. Sol ańyzdarda tabyndardyń erte "bir zamanda teńizdiń jaǵalaýynda óz memleketi bolǵan" degen (Á.Saraev) deregine qarap, tańbasynda miftik úsh áýlet — úsh fýnktsiianyń (abyzdyq-iýridikalyq, áskeri, ónimdilik-bailyq) belgileri bolýy (taraq, tostaǵan, kóseý) kezdeisoq emes ekendigin kórsetedi. Tabyn Áspembet — adailar ómir súrgen tarihi ortanyń mońǵol shapqynshylyǵyna deiingi (10-12 ǵǵ.) miftik-ańyzdyq bas abyz-óýliesi, keiingi zamandarda onyń aty saqtalyp, tek rýy ǵana ózgergen. Sóitip noǵai dáýirinde noǵai Áspembet, qazaq dáýirinde arǵyn Áspembet bolyp ketken. Eger Áspembet esiminen -mbet, iaǵni "úmbet" (arab. — jolyn qýýshy) bólshegin alyp tastasaq, aspan uǵymy shyǵady: Áspembet degenimiz — Aspan nemese Aspan úmbeti. Odan ańyzdaǵy bas keiipkerge esim berý qyzmetine qarai genezisinde Baba Túkti, Qorqyt, Ormambet siiaqty obraz ekendigin bile alamyz. 16 ǵ. Don kazaktarynyń atamandary túrkitildi bolǵanyn jáne olardyń biriniń esimi orys dereginde Saryazman (Saryaspan) bolǵanyn eskersek, sondai-aq qazirgi Kishi júz Álim birlestiginiń beldi rýy Aspan dep atalýyna qarap, aspan sózi islam dini tolyq engenge deiin qazaq halqyn quraýshy rý-taipalyq ortada keń tanymal bolǵandyǵyn baiqaimyz.

Alash tipti qazaq-túrkilik ańyzdyq beineler qataryna Qorqytty, Ormambetti jáne Kelimbetti, basqa da kózge kóp túspeitin tulǵalardy qosýǵa bolady⁶¹.

balasyna bilik bermeiin degen oimen jas náresteni jasyryp, jurtqa "óldi" dep jariialaidy, keiin balany sandyqqa salyp sýǵa aǵyzyp jiberipti. Bir kedei qolónershi ony qutqaryp alyp, ósiredi, Darab degen esim beredi. Keiin bul balanyń erlikpen aty shyǵyp, bilikti qaitaryp alady. Bul endi parsy siýjeti, al osyndai jetim bala nemese egizder týraly ańyz mif, jyrlar men dastandar az emes. Kórsetilgen ańyzdardan-aq olardyń qazaq Alashyna uqsaitynyn kóremiz. Bul ańyz qazaq ańyzynan birneshe ondaǵan ǵasyr buryn qaǵazǵa túsip, tanymal bolǵan, osyny eskere otyryp "qazaqtar bul siýjetti parsy ne arabtardan alǵan" dep kelte qaiyra salýǵa bolar edi, biraq olai deýge Alasha balanyń taza miftik sipatynyń aiqyn kórinip turýy múmkindik bermeidi. Eger qazaqtar ózderine tanys arab-parsy siýjetin kóshirip alǵan bolsa, onda sol siýjet boiynsha jasalǵan qazaq týyndysy eshqandai miftik máni joq, taza kórkem-ádebi dúnie bolar edi. Mundai kóshirilgen siýjetter qazaq ǵashyqtyq dastandarynda. ishinara batyrlyq jyrlar men ertegilerde jetkilikti, sondyqtan "joq, bári túrkiniki" deý uiat bolar edi. Biraq naq Alash siýjeti — kóshpelilerdiń óziniki deimiz. Óitkeni ol álgi Moisei men Bahman, Sargonda joq kúntekti bala týraly miftik sulbany saqtaǵan. Eger shýmer tiliniń túrki tiline jaqyndyǵy týraly aitylyp júrgen pikirler ras bolyp shyqsa jáne rimdik miftiń bir variantynda álgi Romýl men Remniń qasqyrdyń ne Marstyń balasy emes, alban patshasy Tarhetiidiń kúńiniń úi-oshaq rýhy Lardan týǵan balalary bolýy men qazaqtaǵy alban rýy men jalpytúrkilik qasqyr-tótemniń osy rimdik tanymǵa jaqyn jatýy túrkilerdiń ejelgi tarihyna, iaǵni qazirgi resmi túrki zamanyna deiingi dáýirlerdegi tarihyna úńilý qajettigin kórsetedi. Tarih pen arheologiianyń derek-material jetimsizdigi saldarynan tuiyqqa tirelý shaqtarynda kómekke ańyz ben sózge, senim men ǵurypqa arqa súiegen mifologiia kele alatynyn aitýdy mindet sanadyq.

Serikbol Qondybai