كٷن تەڭٸرٸ جەنە كٷنتەكتٸ ادام الاش پەن الاشا

كٷن ميفولوگيياسى

"الاشا حان" ەسٸمٸ قازاق حالقىنىڭ شەجٸرە اڭىزدارىندا كەزدەسٸپ قالادى. قازاقتىڭ ۇلتتىق سانا-سەزٸمٸندەگٸ ۇلتتىڭ ەكٸنشٸ اتى بولىپ ەسەپتەلەتٸن "الاش" سٶزٸنٸڭ ماڭىزى تٸپتٸ دە جوعارى. الاش قازاق حالقىنىڭ تٶلقۇجاتى, سوندىقتان ونىڭ تابيعاتىن تٷسٸنۋ قاجەتتٸلٸگٸن ايتپاي-اق قويۋعا بولادى. الاش تۋرالى تولىققاندى شەجٸرە اڭىزى بٸرەن-ساران, ولاردىڭ دا كٶپشٸلٸگٸ بٸر-ەكٸ اۋىز سٶز تٷرٸندە عانا ساقتالعان. سوندىقتان بۇل سٶزدٸڭ ميفتٸك سىرىن تانۋ قاپەلٸمدە وڭاي بولا قويمايتىنى سٶزسٸز. ەندٸ قولدا بار ەكٸ اڭىزعا توقتالايىق.

بٸرٸنشٸ اڭىز نۇسقاسى. "داۆنو, وچەن داۆنو, بىل ۆ تۋرانە گوسۋدار پو يمەني ابدۋللا, ا پو درۋگيم ابدۋل-ازيس-حان, ۋ ەتوگو گوسۋداريا بىل پروكاجوننىي سىن, نازۆاننىي پوتومۋ الاچا — پەسترىي. وتەتس ەگو, يسپولنيايا درەۆنيي وبىچاي يزگونيات ۆسەح ودەرجيمىح ەتوي پريليپچيۆوي يازۆوي, يزگنال ي سىنا سۆوەگو, ۆ تو جە ۆرەميا منوگيە پودداننىە, نەدوۆولنىە جەستوكوستيۋ ابدۋللى ي پوبۋجداەمىە گولودوم, وتپراۆلياليس ۆ ستەپي, لەجاششيە نا سەۆەر وت رەكي سىر, ۆ پەسكي كاراكۋم ي بۋرسۋك, ي ناچالي كازاچەستۆوۆات. حرابرىە ي ۋدالىە باتىرى ۋسيليليس دو ترەح سوتەن ي پريوبرەلي ۆ سكوروم ۆرەمەني يزۆەستنوست, سيلۋ ي بوگاتستۆو. پروحوديات نەسكولكو لەت, ناچينايۋتسيا بەدستۆييا; شايكا كازاكوۆ ۆسيۋدۋ تەرپيت بەسپرەستاننوە پوراجەنيە وت سوسەدەي. ستەپنايا ۆولنيتسا چۋۆستۆۋەت گولود, ا بەزناچاليە ي نەسوگلاسيە چلەنوۆ براتستۆا پريۆوديت يح ۆ راسسترويستۆو ي مەجدوۋسوبيە. ك دوۆەرشەنييۋ نەسچاستييا سام ابداللاح, پولزۋياس ۆرەمەنەم, ناچيناەت پويسكي, ي تولكو سيلا پروۆيدەنييا سپاساەت يح وت كونەچنوي گيبەلييۋ. پري تاكوم پلاچەۆنوم حودە دەل سرەدي دۆۋح سوتەن ياۆلياەتسيا مۋدرىي ستارەتس الاچ (ينوسترانەتس, چۋجدىي) ي گوۆوريت يم رەچ دو توگو سيلنۋيۋ ي ۋبەديتەلنۋيۋ چتو كازاكي پروۆوزگلاشايۋت ەگو سۆويم رودوناچالنيكوم ي سۋدەي, ا پو سوۆەتۋ ەگو پريگلاشايۋت پروكاجوننوگو سىنا ابدۋللى الاچا ي ستاۆيات ەگو حانوم. تاكيم وبرازوم, ستەپنىە برودياگي-كازاكي, سدەلاۆشيەسيا ۋجە بلاگوۋستروەننىم وبششەستۆوم ي ۆ نەكوتوروم سمىسلە ناتسيەي (ەسلي سلوۆو ەتو موجنو پريمەنيت ك نارودنوستي كوچەۆوي), ۆ وزنامەنوۆانيە سۆوەي نەزاۆيسيموستي, وتدەلنوستي, ۆ پاميات يمەننو سۆوەگو حانا الاچا ي وتتسا سۋدى الاچا, نازۆاليس الاچ يلي پو چيسلۋ سوتەن — ۋچ الاچ. نو, نەسموتريا نا ۆنەشنەە پەرەروجدەنيە, سوسەدي ي سام ابدۋللا سموترەلي نا نيح ۆسە ەششە كاك نا برودياگ-رازبوينيكوۆ, ي نازۆانيە كازاك وستالوس زا نيمي ي توگدا, كوگدا الاچ, س سىنوم الاچا, ۆ پولنوم سوستاۆە ترەح سوتەن, پولزۋياس گولودوم بولەزنيامي ۆ نارودە ابدۋللى, زاستاۆيل ەگو پيسمەننو پريزنات يح نەزاۆيسيموست. تاك الاچ سدەلالسيا نارودوم الاچا ەگو حانوم⁴⁴

ەكٸنشٸ اڭىز نۇسقاسى. "دالا ەلٸندە قىزىل ارىستان دەگەن حان ٶتٸپتٸ. بٸر سوعىس كەزٸندە حان قولعا تٷسٸپ قالعان سۇلۋ قىزدى توقالدىققا الادى. ەلگٸ قىز بوسانىپ, تۇلا بويى الا ۇل تۋادى. مۇنى جامان بەلگٸ - ىرىم دەپ ەسەپتەگەن حان بەيبٸشەسٸنٸڭ ٷگٸتتەۋٸمەن جاس نەرەستەنٸ سىردارييانىڭ سۋىنا تاستايدى. سۋدا اعىپ كەلە جاتقان بالانى بٸر شال قۇتقارىپ الىپ. اسىراپ تەربيەلەيدٸ. الاش دەگەن ات بەرەدٸ. الاش ٶسە كەلە ەسٸمٸ تٶڭٸرەككە مەشھٷر باتىر رەتٸندە اتاعى شىعىپتى. وسىنى ەستٸگەن ەكەسٸ بالاسىن كەرٸ, ٶزٸنە شاقىرماق بولادى, بٸراق حاننىڭ بيلەرٸ قوتان مەن مايقى بالانى ورداعا ەكەلمەي-اق سول جاقتا قالدىرىپ, قاراماعىنا سەرٸلەر جاساعىن بەرۋ جٶنٸندە اقىل ايتادى. اڭىز بويىنشا, الاشقا قوتان بيدٸڭ ٷش بالاسى — ٷيسٸن بولات, الشىن باستاعان ٷش جٷز جاۋىنگەر قوسىلعان⁴⁵.

تاريحشىلار وسى ەكٸ اڭىزداعى ەسٸمدەردٸ ناقتى تاريحي تۇلعالار دەپ ەسەپتەپ, ەرتٷرلٸ بايلامدار جاساپ كٶردٸ, بٸراق كٶڭٸلگە قونىمدى ەشتەڭە شىقپاعان سيياقتى. قالاي بولعاندا دا الاشتى بۇقارا بيلەۋشٸسٸ ابدۋللاعا نە موعولستان حانى الاشاعا "مەنشٸكتەپ قويۋى" نەتيجە بەرمەگەنٸ ايقىن. ال تاريحي تۇلعالار — اقنازار مەن شىڭعىس حاننىڭ الاشا حان دەلٸنۋٸ بەلگٸلٸ بٸر ساپادا عانا دۇرىس. تەك بۇل جاعدايدا الاش — شىڭعىستىڭ نەمەسە اقنازاردىڭ ٶز ەسٸمٸ ەمەس, كەيٸنگٸ قازاقتاردىڭ اڭىزدىق جادىندا الاش اتاعىنا ساي كەلەتٸن تاريحي حاندارعا سىرتتاي بەرگەن ەسٸمٸ عانا. الاش — تاريحي ادام ەسٸمٸ ەمەس, ٶتە ەجەلگٸ ميفتٸك وبراز, بۇل ەسٸمدٸ ەر كەزدە, ەر جەردە ەرتٷرلٸ كٸسٸلەرگە بەرە بەرگەن. سونىمەن, الاش پەن الاشا دەگەنٸمٸز كٸمدەر?

الاش — پروتوتٷركٸلەردٸڭ ورتاازييالىق توبىنىڭ ميفولوگيياسىنداعى كٷن جەنە شارت پەن كەلٸسٸم تەڭٸرٸنٸڭ⁴⁶ ەسٸمٸ.

الاشا — ميفتٸك العاشقى ادام, العاشقى قوعام قۇرۋشى, بيلەۋشٸ, باتىر. بۇل تۋرالى ٸس جٷزٸندە انىق اڭىز ساقتالماعان, بٸراق قولدا بار فولكلورلىق ماتەريالداردى ميفولوگييالىق رەكونسترۋكتسييالاۋ ارقىلى كٶرسەتۋگە بولادى.

الاشتىڭ الالىعى. الالىق, تٷكتٸلٸك, الاپەستٸككە بايلانىستى ەڭگٸمەلەر تەكتەن-تەك ايتىلماعان, بۇلار تازا ميفتٸك تٷسٸنٸكتەردەن قارابايىرلانۋى نەمەسە تۇرپايىلانۋ نەتيجەسٸ عانا. قارابايىرلانۋ (پروفاناتسييا) — ەجەلگٸ مەن مەن يدەيانىڭ ۇمىتىلىپ كەتٸپ, ەستە ساقتالىپ قالعان سٶز تٸركەسٸ مەن ەڭگٸمە فراگمەنتٸنٸڭ كەيٸنگٸ جاعدايدا باسقاشا تٷسٸندٸرٸلۋٸ. الالىق — كٷن بەلگٸسٸ, ياعني اتريبۋتى. قازاق تانىمىندا مۇنداي كٷنتەكتٸ بەلگٸ رەتٸندە مىنا سٶزدەر قولدانىلادى: قالشا, قول, پەس, الاپەس, شۇبار, كٷرەڭ, ت.ب. بۇلاردىڭ بارلىعى دا ەجەلگٸ كٷنتەكتٸ وبرازدىڭ سيپاتتارىنان قالعان سارقىنشاقتار; قازاق جىرلارى مەن ەرتەگٸلەرٸندە باتىردىڭ ٶزٸنە, نە بولماسا, ونىڭ اتىنا بەرٸلگەن تەڭەۋ بولعان. الالىق پەن الاپەستٸكتٸ كەيٸن تەك اۋرۋ-سىرقات بولار دەپ تٷسٸنگەن, شىندىعىندا "پەس" سٶزٸ دە "دەنەدەگٸ تاڭبا", "قال" دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ, ونى بەلگٸلٸ سىرقوستىققا تەلۋ كەيٸنگٸ قازاق تٸلٸنٸڭ دەستٷرٸ, ەرتەدەگٸ پروتوقازاقتار كٷن بەتٸندەگٸ داقتى دەنەدەگٸ قالعا, مەڭگە ۇقساتقان.

اڭىزداعى الاشتىڭ كٷنتەكتٸلٸگٸن كٶرسەتەتٸن فراگمەنت بالانى سۋعا تاستاۋ: بٸردە قۇدىقتا, بٸردە دارييادا سۋ بەتٸندە قالقىپ جٷرگەن بالا — ميفتٸك دەڭگەيدە العاشقى, عالامدىق تٷپكٸ سۋلاردا قالقىپ جٷرگەن كٷن نەمەسە كٷن تۋماعى. تۋماق (زارودىش) — بەلگٸلٸ بٸر نەرسەنٸڭ العاشقى ٶمٸر سٷرۋ فورماسى, مىسالى, قازاقتا تۋعانىنا ەلٸ قىرىق كٷن بولا قويماعان نەرەستەنٸ تۋماق دەيدٸ, ياعني بالا ەلٸ تۋعان جوق, ەلٸ و دٷنيەلٸك دەپ تٷسٸنٸلگەن. مٸنە, كٷن دە اتالعان اڭىزداردىڭ سۋعا تاستالۋ سيۋجەتٸندە ەلٸ تۋماعان كٷن بولىپ تابىلادى. اڭىزدا كٷن مەن كٷنتەكتٸ بٸرٸنشٸ ادام وبرازدارى ميداي ارالاسىپ كەتكەن, مۇنىڭ ٶزٸ ەلدەنەشە ەڭگٸمەلەۋ ۆاريانتتارىن تۋعىزعان. سىردارييا ٶزەنٸ تاريحي وقيعانىڭ بولعان جەرٸن كٶرسەتە المايدى, ٶيتكەنٸ ول كەيٸن قوسىلعان "كٸرمە توپونيم" عانا, بٸراق ول ناقتى ساقتالعان اڭىزداردىڭ وسى سىر بويىندا ايتىلاتىن نۇسقاسى ەكەندٸگٸن تاپ باسۋ قيىن ەمەس. الاشتىڭ ەكەلەرٸ دەلٸنەتٸن ابدۋل-ەزٸز, ابدۋللا جەنە قىزىل ارىستان دا تاريحي ەمەس, ميفولوگييالىق كٶنە ۇعىمدارعا جاڭا تٷسٸنٸك-كومەنتاريي بەرۋ مىسالدارى بولىپ تابىلادى. "ابد" — يران تٸلدەرٸندەگٸ "جەتٸ "سانىنىڭ اتاۋى, ياعني ابدۋللا دا, ابدۋل دا كٶنەتٷركٸلٸك "يەتٸال", "يتاال", "جەتٸ ال" سٶزدٸڭ اۋدارماسى عانا. ايتا كەتەر جايت — ال سٶزٸ يران تٸلٸنە دەستٷرلٸ كٶكتٷرٸك زامانىنان, ياعني ب.ز. 5-6 عاسىرىنان بۇرىنعى تٷركٸ تٸلٸنەن اۋىسقان دەۋگە نەگٸز بار (ابدال-ابدۋل-يتاال جٶنٸندە جەكە ەڭگٸمەلەيمٸز). سول سيياقتى قىزىل ارىستان سٶزدەرٸ دە ەجەلگٸ سيپاتىن از دا بولسا ساقتاي العان; مۇنداعى قىزىل سٶزٸ دە ال, ال-قىزىل, الاۋ-الاگ ۇعىمدارىمەن مەندەس (ارىستان جٶنٸندە ٶز الدىنا بٶلەك ەڭگٸمە بار). الاش پەن الاشا سٶزدەرٸنٸڭ ميفتٸگٸ مەن ۋنيۆەرسال مەندٸلٸگٸن بارىنشا دۇرىس تٷسٸنۋ ٷشٸن الدىمەن قازاق تٸلٸندەگٸ ال سٶزٸنٸڭ مەنٸن بٸلگەن جٶن. —ال مەن AJIA. قازاقتىڭ كٷندەلٸكتٸ تٸلٸندە ەڭ كٶپ قولدانىلاتىن سٶز — ال. "ال كەتتٸك", "ال سونىمەن", "ال وتىردىم ", "ال ەندٸ", "ال جاقسى " سيياقتى تاعى دا باسقا سٶز تٸركەستەرٸندە قولدانىلا بەرەتٸن "ال "-دار كانشاما. قازاق تٸلٸ ماماندارىنىڭ بۇل سٶز جٶنٸندە ايتارى بەلگٸلٸ; شىلاۋ, ورىستىڭ "ي, نۋ, يتاك, تاكيم وبرازوم" سيياقتى سٶزدەرٸنٸڭ بالاماسى عانا. "ات" سٶزٸنٸڭ مەنٸ ەلگٸ شىلاۋدان دا كەڭٸرەك, سٸرە, بۇل سٶز — ٶتە ەجەلگٸ قازاقتاردىڭ كيەلٸ ەسٸمٸ.

سونىمەن, "ال" سٶزٸ — ەجەلگٸ ۋنيۆەرسال ماعىنالى تٷبٸر-سٶز. ەدەتتە ونىڭ ارتىنا جالعاۋ مەن جۇرناقتىڭ قىزمەتٸن اتقارعان "اق" (اع) سٶزٸ جالعانىپ بارىپ جاڭا سٶز جاسالىنادى, ول سٶز — الاع. قازاق تٸلٸندە وسى كٶنە سٶز تٶرت ۆاريانتتا ساقتالىپ, بٸر-بٸرٸنە كەدەرگٸ جاساماي ٶمٸر سٷرۋدە.

ەگەر جوعارى مەن تٶمەن نەمەسە اق پەن قارا بٸر-بٸرٸنە قاراما-قارسى, دۋاليستٸك جاعدايدا تۇرسا, ورتا دٷنيە وسى ەكەۋٸنٸڭ ورتاسىندا, ارالىعىندا ورنالاسقان ٷشٸنشٸ دٷنيە بولىپ تابىلادى, ونىڭ بويىندا جوعارعا دا, تٶمەنگە دە تون سيپات, قاسيەت بار, ياعني ونىڭ تٷسٸ دە, اتى دا "اق", "قارا" دا ەمەس, ناق وسى الا (الاع) بولا الادى.

ٷش دٷنيەنٸڭ تٷستٸك-رەڭكتٸك سيپاتى⁴⁸

بۇل جەردەگٸ "الا" (شۇبار, ەرتٷرلٸ) ماعىناسى سٶزدٸڭ باستاپقى مەنٸ ەمەس, ول ميفتٸك تانىمنان شىققان تۋىندى, ەكٸندٸ⁴⁹ ماعىنا بولىپ تابىلادى.

مٸنە, الا-الاعتىڭ اتالمىش ماعىنالارى وت-الاع جەنە قىزىل-ال مەندەرٸمەن ۇشتاسىپ كٶپ مەندٸ, سينكرەتتٸ ال-الا-الاع-الاۋ-الاش ۇعىمىن تۋعىزعان, الاش, الان, العي, العاداي, الشىن, التاي باسقا دا سٶزدەر وسى ۋنيۆەرسال ۇعىمنان ٶربٸگەندەر. الا سٶزٸنە قاتىستى ارعى جاعىندا ميفتٸك قاينارى جاتقان سٶزدەردٸڭ كەيبٸرٸنە قىسقاشا شولۋ جاساپ كٶرۋگە بولادى.

AلA جٸپ. قازاقتا "الا جٸبٸنەن اتتاۋ" دەگەن سٶز بار, ول — ۇرلىق جاساۋ جەنە بٸرەۋگە قييانات جاساۋ دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. ال ارعى تانىمدىق ميفتٸك مەنٸ — قالىپتاسقان شەكتەن, نورمادان شىعىپ كەتۋ, ياعني بەلگٸلٸ بٸر تەرتٸپتٸڭ شەكاراسى وسى — الا جٸپ. مىسالى. ەكٸ داۋلاسۋشى جاقتىڭ اراسىنا الا جٸپ تاستالادى نە كەرٸلٸپ قويىلادى. بۇل دا شەكارا, تٶرەشٸ ٷشٸن اق پەن قارانىڭ شەكتەسۋ ايماعى — اق پەن قارا اراسىنداعى ەلگٸ الا-الاع. ورتا دٷنيە. الا جٸپ جاس بالانىڭ اياعىنا تۇساۋ رەتٸندە دە پايدالانىلادى, بۇل جاعدايدا بالانىڭ اياعىنان تۇرىپ تۇساۋىنىڭ كەسٸلۋٸ — بالانىڭ و دٷنيەدەن (قازاقتا تۋعان ادام "ەلٸ قىرىق كٷنگە نە بٸر-ٷش جىلعا دەيٸن بۇ دٷنيەلٸك ەمەس" دەپ ەسەپتەلٸنگەن) ٶتٸپ, تٸرٸ ادامدار قاتارىنا قوسىلۋى, الا جٸپتٸ قيىپ, شەكارادان ٶتۋٸ بولىپ تابىلادى.

AلA قاپ. بۇل الدار كٶسە مەن شايتان تۋرالى حيكايالاردا ساقتالعان. الدەكەڭ شايتانعا بٷكٸل دٷنيە سىيىپ كەتەتٸن الا قاپتى كٶتەرگٸزٸپ قويادى, مۇنداعى دٷنيەجٷزٸ سىيىپ كەتەتٸن الا الاشا قاپ — سول ەلەمنٸڭ ٶزٸ, ورتا دٷنيە - يگەرٸلگەن كوسموس بولىپ تابىلادى.

AلA تۋ دا قازاق فولكلورىندا ٶتە جيٸ كەزدەسٸپ تۇراتىن ميفتٸك اتريبۋت. تۋ — بەلگٸلٸ بٸر دٷنيەنٸڭ, توپتىڭ, قوعامنىڭ جەنە جەكە تۇلعانىڭ زاتتانۋ فورماسى, سيمۆوليكاسى. بٸتٸمگە اق تۋ, قازاعا قارا تۋ كٶتەرۋ (ٶلگەن كٸسٸنٸڭ جاسىنا قاراي اق تا, قىزىل دا تۋ كٶتەرۋ عۇرپى بولعان) جوعارعى جەنە تٶمەنگٸ دٷنيەنٸ كٶرسەتسە, الا تۋ (قىزىل تۋ نەمەسە الاباجاق تۋ) ورتا دٷنيەنٸڭ, ياعني جەر بەتٸنٸڭ, بولمىستىڭ, تٸرٸ دٷنيەنٸڭ سيمۆولى بولىپ تابىلادى⁵⁰. الاشتىڭ الاشا شۇبار تۋ بايلاۋى — ەڭ الدىمەن حاوستان كوسموستى بٶلٸپ الۋى, تٸرشٸلٸك ورناتۋى بولماق. بۇل جەردە قازاق دٷنيە تانىمىنىڭ تٷپكٸ استارىن تاني بٸلگەن ج.قاراگٶزوۆانىڭ پٸكٸرلەرٸن ٶزگەرتپەي-اق بەرۋگە بولادى: "الا" كاك سيمۆول سرەديننوگو ميرا, زەمنوي جيزني ناحوديت پريمەنەنيە ۆو منوگيح وبىچاياح, ا.ح.مارگۋلان پريۆوديت پريمەر توگو, چتو, ەسلي ۋمەرشيي بىل چەلوۆەكوم سرەدنەگو سوستويانييا, تو نەسكولكيح كونەي پريۆيازىۆالي ك رازنوتسۆەتنوي ۆەرەۆكە" (42-ب.).

"الا تاي", "الاشا ات" سيياقتى فولكلوردا جيٸ كەزدەسەتٸن وبراز دا سينكرەتتٸ مەنگە يە. الا تاي, بٸرٸنشٸدەن, ميفتٸك باتىردىڭ زوومورفتى (ميفتٸك جانۋار بەينەلٸ) ٶز وبرازى, ەكٸنشٸدەن, جالپى ورتا دٷنيەنٸڭ تٸرٸ تۇلعالانۋ ٷلگٸسٸ, ٷشٸنشٸدەن, كٷننٸڭ ٶز وبرازى, تٶرتٸنشٸدەن, الا تاي — ۋاقىت بەلگٸسٸ (بۇلار جٶنٸندە كەلەسٸ ەڭگٸمەلەردە توقتالىپ ٶتەمٸز). الاشقا قاتىستى ساقتالىپ قالعان ٶلەڭ جولدارىنداعى الا تۋ, الا ات وبرازدارى تۇتاس ميفتٸك ۋاقىت-زاماندى كٶرسەتەدٸ.

الاش الاش بولعالى.

الاشا اتقا مٸنگەلٸ,

الا شۇبار⁵¹ تۋ بايلاپ,

الاشقا ۇران بەرگەنٸ,

نەمەسە:

الاش الاش بولعاندا,

تاڭباسىز تاي,

ەنسٸز قوي بولعاندا, — دەگەندەگٸ نەگٸزگٸ ميفولوگييالىق كارتينا: باعزى زامان, عالامدا تەرتٸپ پەن ٷيلەسٸم جوق ۋاقىت. مٸنە, وسى سەتتە الاش-كٷن حاوستى جەڭٸپ, كوسموستا تەرتٸپ ورناتىپ, العاشقى ادامزات قوعامىن جاسايدى, مۇنداعى الا تۋ بايلاۋ — بيلٸك, ۇران بەرۋ — ەر سوسلوۆيەنٸڭ, ەر تايپا مەن حالىقتىڭ, ەر ميفتٸك وبرازدار توبىنىڭ قاشانعى ورنى مەن مەرتەبەسٸن ايقىنداپ بەرۋٸ. تاڭباسىز تاي مەن ەنسٸز قوي دا حاوستىڭ بەلگٸسٸ, كٶشپەلٸ ٷشٸن تٸرشٸلٸك كٶزٸ بولىپ تابىلاتىن مالدىڭ مەنشٸكتەلمەۋٸ — بٷكٸل عالامداعى تەرتٸپسٸزدٸك, بەرەكەتسٸزدٸك بولىپ تابىلادى.

قازاق اۋىز ەدەبيەتٸندە الاشقا قاتىستى سٶز تٸركەستەرٸ جەتكٸلٸكتٸ, بٸز وسى ەكٸ-ٷش مىسالمەن نەگٸزگٸ ويدى كٶرسەتە الدىق دەپ ەسەپتەيمٸز, ال "الاسٶزدەردٸڭ" تولىق تٸزٸمٸن جاساۋدىڭ دا ٶز كەزەگٸ كەلەر. كٶشپەلٸ تانىم بٸر سٶزگە تەك بٸر ۇعىم بەرۋمەن شەكتەلمەيدٸ, بٸر سٶزدٸڭ بويىندا ەكٸ نە بٸرنەشە بٶلەك ۇعىم بٸر-بٸرٸنە كەرەعار بولماي, ٷيلەسە ۇشتاسىپ تۇرادى. بۇل ٸس جٷزٸندە كٶشپەلٸ مەدەنيەتتٸڭ نەگٸزگٸ زاڭى.

—الاش پەن الاشا—ەكٸ بەينە—

اڭىزداعى الاش ەكەۋ. بٸرٸ — قارت الاش بولسا, ەكٸنشٸسٸ — جاس الاشا حان. جاتجۇرتتىق قارت الاش الاپەس جٸگٸتكە الاشا دەگەن ەسٸم بەرەدٸ. ميفولوگييالىق رەكونسترۋكتسييادا كٷن تەڭٸرٸ الاش العاشقى ادام — الاشاعا جەر بەتٸندەگٸ بيلٸكتٸ بەرەدٸ, ياعني الاشا حان "جەردەگٸ كٷن" نەمەسە "الاش — كٷننٸڭ جەردەگٸ كٶلەڭكەسٸ". ەلٸشەر اقىشەۆ ٶزٸنٸڭ "يسكۋسستۆو ي ميفولوگييا ساكوۆ" دەگەن تاماشا ەڭبەگٸندە وسىلارعا ۇقساس وبرازداردىڭ ەجەلگٸ يران ميفولوگاياسىندا دا بولعانىن جازادى. اۆەستالىق يران ميفٸندە كٷن جەنە كەلٸسٸم تەڭٸرٸ ميترا جەردەگٸ ٶزٸنٸڭ "كٶلەڭكەسٸ", "جەردەگٸ كٷن" — ييماعا بيلٸك فۋنكتسيياسىن بەرەدٸ. بۇل كٷن — الاشتىڭ جەردەگٸ ٶز كٶلەڭكەسٸ — الاشاعا بيلٸك فۋنكتسيياسىن بەرۋٸمەن دەلمە-دەل كەلٸپ تۇر.

الاش-الاشا سيۋجەتتٸك مودەلٸ ٶز ميفتٸك سيپاتىنان باياعىدا ايىرىلىپ قالسا دا, الاش تيپتٸ بەينەلەر قازاق ەپوسىندا مول ساقتالعان. ولاردىڭ جىرداعى سيۋجەتتەرٸ مەن جەكە سٶزدەرٸ ارقىلى ەجەلگٸ كٷن جەنە كەلٸسٸم مەن شارت تەڭٸرٸ — الاشتىڭ از دا بولسا ميفتٸك فۋنكتسيياسىن قالپىنا كەلتٸرۋگە بولادى.

كٷن جەنە كەلٸسٸم-شارت تەڭٸرٸنٸڭ قىزمەتٸ

كٷن — كٶشپەلٸلەردٸڭ قايسىسى بولسىن, مەيلٸ تٷركٸ تٸلدٸ, مەيلٸ يران نەمەسە موڭعول تٸلدٸ بولسىن, باستى تەڭٸر بولعان. ەگەر يران تٸلدٸ دەلٸنٸپ جٷرگەن ساق-سكيفتەر مەن ماسساگەتتەر, سونداي-اق سارمات-الانداردىڭ ميفولوگيياسىنداعى كٷننٸڭ ميفولوگييالىق مەنٸ بٸرشاما زەرتتەلسە, عۇندار مەن تٷركٸلەردٸڭ وسىنداي سەنٸمٸ الدىن الا قويىلعان تار ستاندارتتارعا ساي, "ولاردا مۇنداي جوق" دەگەن جەلەۋمەن زەرتتەلٸنبەدٸ دەسە دە بولادى. ق.سالعاراۇلىنىڭ "التىن تامىر" (1986. 42-43-بب.) كٸتابىندا حۋننۋ-عۇندارعا قاتىستى

سيۋي جەنە سىي (قىتاي ترانسكريپتسيياسى) عۇرىپتارى تۋرالى قىسقا تٷسٸنٸكتەمەلەر بار⁵³.

قازاق تٸلٸندەگٸ "كٷن كٶرۋ ", "كٷندەۋ " "كٷنشٸل" "كٷنەلتۋ ", ت.ب. سٶزدەردٸڭ قازٸرگٸ ماعىنالارىن تالداپ جاتپاي-اق, سول ماعىنالاردىڭ تۋۋىنا ىقپال ەتكەن ميفتٸك تٷسٸنٸكتەردٸ كٶرسەتۋگە بولادى. ەڭ باستىسى كٷن سٶزٸ قانشاما جاڭا مەندٸ سٶزدەردٸڭ جاسالۋىنا مٷمكٸندٸك بەرگەنٸن بٸلۋ عانا. ال "كٷن جاۋدى", "كٷن كٷركٸرەدٸ" دەگەن تٸركەستەردەگٸ "جاۋدى", "كٷركٸرەدٸ" دەگەن ەتٸستٸكتەردٸڭ كٷنگە ەمەس, جاۋىن-شاشىنعا (جاڭبىر جاۋدى) جەنە نايزاعاي مەن بۇلتقا (كٷركٸرەۋ) قاتىستى ەكەندٸگٸن بايقاۋ قيىن بولماس, بٸراق ولاردىڭ قىزمەتٸ كٷنگە بەرٸلگەن, ياعني كٷن ۋنيۆەرسال ميفتٸك شارۋا اتقارىپ تۇر. بۇل دا ارعىقازاقتاردا كٷن وسى كٷنگٸ عىلىمي ەدەبيەتتە ايتىلىپ جٷرگەن تەڭٸر مەن ۇمايدان دا ماڭىزدى ميفولوگييالىق وبراز بولعاندىعىن كٶرسەتەدٸ.

ەرتەگٸلٸك الاشتار. ەڭ الدىمەن قازاق ەرتەگٸلەرٸندەگٸ "كٶرٸنبەيتٸن" الاش وبرازدارى دەۋگە بولاتىن سيۋجەتتەردٸ تەرٸپ كٶرەلٸك. بٸرٸنٸشٸ اڭىز — ەركەمايدار بالا مەن ناران دەگەن ەگٸزدەر ٶتٸپتٸ. جاۋگەرشٸلٸك زاماندا ەكەۋٸ قۇدىققا - تٶمەنگٸ دٷنيەگە جاسىرىنىپتى. بۇل الا بالانى سۋعا تاستاۋمەن بٸردەي. ناران — موڭعول تٸلٸنٸڭ "كٷن" (نار) دەگەن سٶزٸنەن شىققان, ال ايدار — ميفتٸك كٷن اتريبۋتتارىنىڭ بٸرٸ, شاش قويۋ موداسى رەتٸندە دالا كٶشپەلٸلەرٸنٸڭ مۇسىلمان دٸنٸن قابىلداپ بولعانعا دەيٸن ساقتالعان, ۋكراين-زاپوروجە قازاقتارى وسى مودانى XIX ع. دەيٸن ساقتاعانىن بٸلەمٸز (بۇل ٷزٸندٸلەر تٶرت تومدىق "ەرتەگٸلەر" جيناعىنان الىندى). وسى ەرتەگٸلٸك ەركەمايدار-ناران كٷنتەكتٸ وبرازدار, ولار شەجٸرە اڭىزدىق الاش پەن الاشاعا قاراعاندا ميفتٸك ارحايكالىق سيپاتقا يە. ەركەمايداردىڭ قوڭىر كٷرەڭ تايى دا وسى كٷنتەكتٸلٸك كٶرسەتكٸشتەردٸڭ بٸرٸ.

ەكٸنشٸ اڭىز: بٸر حاننىڭ كٸشٸ ەيەلٸ التىن ايدارلى ۇل مەن قىز بوسانادى, وسىنى كٶرە الماعان بەيبٸشە سيقىرشى كەمپٸرگە ايتىپ, ەكٸ بالانى قۇدىققا تاستاتقىزادى, ال كٸشٸ ەيەلدٸ "كٷشٸك تاپتى" دەپ, جالا جاۋىپ قۋدىرتىپ جٸبەرەدٸ. قۇدايدىڭ قۇدٸرەتٸمەن جەبٸرەيٸل پەرٸشتە قۇس كەيپٸنە ەنٸپ, ۇشىپ كەلٸپ ەكٸ بالانى قۇدىقتان شىعارادى دا بٸر بالاسىز كەمپٸرگە ەكەلٸپ تاستايدى.

ٷشٸنشٸ اڭىز: "مۇڭلىق-زارلىق" ەرتەگٸ-داستانىندا ەڭ ٷزدٸك سالىستىرۋ مىسالى بار. ون سان نوعاي ەلٸندە شانشار دەگەن حان بولىپتى, بۇل كٸسٸ قارتايعان شاعىندا تەڭٸز جاعاسىندا (ميفتە — سۋ دٷنيەسٸ — تٶمەنگٸ دٷنيە) تۇراتىن شالدىڭ قىزىن ەيەلدٸككە الادى. شالعا داستاندا مەن بەرٸلمەگەنٸمەن, ميفولوگييادا ول — سۋ دٷنيەسٸنٸڭ يەسٸ, ال ونىڭ قىزى سۋ پەرٸسٸ بولىپ تابىلادى. ەلگٸ قىز بوسانىپ, التىن ايدارلى بالا, كٷمٸس ايدارلى قىز تۋادى, ٷلكەن قاتىندار ايارلىعى نەگيجەسٸندە قىز "يت تاپتى" دەگەن جالامەن "جەتٸ قابات ارالعا" (ميفتٸك و دٷنيە) اپارىپ تاستالىنسا, ەكٸ بالانى داريياعا اعىزىپ جٸبەرەدٸ.

تٶرتٸنشٸ اڭىز: ەرتٶستٸكتٸڭ ەيەلٸ بولعان دۋدار قىز باسى التىن, ارتى كٷمٸس ۇل تۋادى. بۇل ەرتەگٸدە ەندٸ ەگٸزدٸڭ بٸرٸ تٷسٸپ قالعان, ونىڭ ەسەسٸنە بالانىڭ سيقىرلى قۇلا اتى بار.

بەسٸنشٸ اڭىز: نوعايلى حانىنىڭ اقبورىق دەگەن ەيەلٸ بٸر ۇل مەن بٸر قىز تۋادى, بەلگٸلٸ سيۋجەت رەتٸمەن بالالاردى قۇدىققا تاستاسا, شەشەسٸن قۇلاسۋ دەگەن دارييانىڭ ورتاسىنداعى ارالعا اپارىپ تاستايدى.

التىنشى اڭىز: "التىنباس-كٷمٸساياق" دەگەن قارابايىر داستاندا بٸر بالاسىز حاننىڭ 85-كە كەلگەن كەمپٸرگە ٷيلەنٸپ,- كەمپٸردٸڭ بالا تاپقانى ايتىلادى:

پەندەدە اللا دەگەن يمان تاپتى,

يماننىڭ ٶتٸرٸك سٶز بەتٸن جاپتى.

توعىز اي, توعىز ساعات بولعانىندا,

سول كەمپٸر التىن باستى بٸر ۇل تاپتى.

مٸنە, وسى التىن باستى بالا تٷسٸندە كٷمٸساياق دەگەن قىزدى كٶرەدٸ ۆ.ۆ.رادلوۆ جيناعىندا).

جەتٸنشٸ اڭىز: ۆ.ۆ.رادلوۆ جازبالارىندا كەزدەسەتٸن "اقساق تەمٸر" شالا-پريميتيۆتٸ داستانىندا دا وسىنداي سيۋجەت ٶربٸگەن. حاننىڭ ەيەلٸ "بٸر كٷنٸ كٸشٸ قاتىن كەليمە بوپ, مىشان باسى كٷمٸس, كٶتٸ التىن بٸر ۇل تاپتى" دەلٸنەدٸ, ول بالانى دا داريياعا اعىزىپ جٸبەرەدٸ.

وسى ەرتەگٸلٸك "الاشتاردان" باسقا الاشتىڭ شەجٸرەلٸك اڭىزىنىڭ پاراللەلٸ بولىپ تابىلاتىن باسقا دا نۇسقالار بار. سولاردىڭ بٸرٸ — ۆ.ۆ.رادلوۆتىڭ جيناعىنداعى شىڭعىس حان تۋرالى اڭىز. "التىنبەل دەگەن حان ٶتٸپتٸ. بٸر كٷنٸ ونىڭ ەيەلٸ قىز بوسانادى, حان قىزىن جەر استىنا جاسىرىپ قويادى. بٸراز جىل ٶتكەسٸن, بٸر كٷنٸ باياعى قىز دالاعا شىققاندا قۇدايدىڭ قۇدٸرەتٸمەن كٷن سەۋلەسٸنەن جٷكتٸ بولىپ قالادى, حان ەكٸقابات قىزىن ساندىققا سالىپ داريياعا اعىزىپ جٸبەرۋگە بۇيرىق قىلادى. دارييا جاعالاۋىندا اڭ اۋلاپ جٷرگەن ەكٸ اڭشى — دومباعۇل سوقىر مەن توقتاعۇل مەرگەن ساندىقتى كٶرٸپ جاعاعا شىعارىپ الادى. الدىن الا كەلٸسٸپ الىپ, التىن ساندىقتى دومباعۇل, ٸشٸندەگٸ قىزدى توقتاعۇل الادى. توقتاعۇلدىڭ ەيەلٸ بولعان ەلگٸ ەكٸقابات قىز بوسانىپ, ۇل تۋادى, بالانىڭ ەسٸمٸن شىڭعىس دەپ قويادى. كەيٸن ەلگٸ قىز توقتاعۇلدىڭ ٶزٸنەن ٷش بالا كٶرەدٸ. ٷش ۇل ٶسكەسٸن بيلٸكتٸ قىزعانىپ, شىڭعىستى قۋىپ جٸبەرەدٸ, ول دارييانىڭ باستاۋىنا كەتٸپ, اڭشىلىقپەن اينالىسىپ ٶمٸر سٷرەدٸ. ٷش ۇل ەلدٸ كەلٸستٸرٸپ باسقارا الماي قويعاسىن حالىق شىڭعىستى دارييا بويىنان كەرٸ شاقىرتىپ الىپ, ەلدٸڭ باسشىسى ەتٸپ سايلايدى, ال ٷش ٸنٸسٸ ونىڭ بيلٸگٸن مويىندايدى. شىڭعىس حاننىڭ ٶزٸنٸڭ ٷش ۇلى, بٸر قىزى بولادى, كەيٸن ٷش بالاسى رۋم, قىرىم مەن اراب ەلٸنە, ال قىزى ورىس ەلٸنە حان بولعان دەسەدٸ. مۇنداعى شىڭعىس, دومباعۇل ەسٸمدەرٸ موڭعول اڭىزىنداعى شىڭعىس حان مەن دوبۋن مەرگەن ەسٸمدەرٸنٸڭ قازاقىلانعان نۇسقاسى بولعانىمەن, اڭىز تازا تٷركٸلٸك سيۋجەتكە نەگٸزدەلگەن. سونداي-اق موڭعولدىق الان گوا, بٶرتە-چينو, حو مارال, بودونچار ەسٸمدەرٸنە قاتىستى بەلگٸلٸ دەڭگەيدە تٷركٸنٸكٸنە ۇقساس اڭىزدارى بار ەكەندٸگٸن ايتا كەتۋ قاجەت.

كەلتٸرٸلگەن ەرتەگٸ-داستاندىق جەنە شەجٸرەلٸك سيۋجەتتەردەن بايقايتىنىمىز — ەرتٷرلٸ فولكلورلىق ماتەريالدا ەرتٷرلٸ ساپادا باياندالعانىمەن ەجەلگٸ بٸر, ورتاق ميفتٸك قايناردان باستاۋ الادى. راس, ەر ەرتەگٸدە بٸر نە بٸرنەشە سيۋجەتتٸك ەلەمەنت تٷسٸپ قالىپ جاتادى. مىسالى, بٸر ەرتەگٸدە قىز دا, بالا دا بولسا, ەندٸ بٸرٸندە قىزدىڭ بار ەكەنٸ ايتىلسا دا ەشقانداي وقيعاسى بولمايدى, تاعى بٸرٸندە تەك بالا بولعانى عانا ەڭگٸمەلەنەدٸ. بۇلاردىڭ بەرٸ — زامانعا, ەدەبي جانر سيپاتىنا (داستان, شەجٸرە, جىر, ەرتەگٸ) ەڭ الدىمەن سول ەدەبي مۇرانى بايانداۋشى كٸسٸنٸڭ دٷنيەتانىمىنا, دٸني تٷسٸنٸگٸنە, بٸلٸم دەڭگەيٸنە, مەكەندەگەن ورنى مەن ٶمٸر سٷرگەن ۋاقىتىنا بايلانىستى زاڭدىلىقتار.

بار بولعانى جەتٸ-سەگٸز ەرتەگٸلٸك ٷزٸندٸدەن ەزٸرگە كٶڭٸل اۋداراتىن ميفولوگييالىق مەسەلەمٸز — تەك كٷنتەكتٸ وبراز تابيعاتى بولماق (بۇدان باسقا دا ميفتٸك ەلەمەنتتەر بار). بٸرٸنشٸدەن, وقيعادا ەگٸزدەر تۋرالى سٶز بولادى, ەر بالاعا باستى نازاردى اۋدارىپ, قىزعا تەك ەرتەگٸلٸك ٷستەمە, باللاسى رەتٸندە قاراۋ كەيٸنگٸ ەرتەگٸشٸ نە جىراۋدىڭ ٷردٸسٸ بولعانىمەن, ەجەلگٸ ميفتٸك قۇرىلىمدا قىزدىڭ دا, بالانىڭ دا ناقتى ميفولوگييالىق ورنى, فۋنكتسيياسى بولعان. مٸنە, وسىنى قالپىنا كەلتٸرە بٸلۋ — الاش وبرازىن تٷسٸنۋگە قاجەتتٸ باستى قوسىمشالاردىڭ بٸرٸ بولىپ تابىلادى. التىن بالا مەن كٷمٸس قىز ميفتٸك كٷن مەن اي تۇلعالارى, بۇل اسپان — استرالدىق ميفولوگييانىڭ وبرازدارى. ال كٶشپەلٸلەرگە تەن ۋنيۆەرسالدىق پەن سينكرەتتٸلٸكتٸ ەسكەرسەك, بالا مەن قىز انتروپوگونييالىق (ادامزاتتىڭ جارالۋ ميفٸ) ميفولوگييادا العاشقى ادام قوساعى, ەگٸزدەر بولماق. سونىمەن, التىن بالا مەن كٷمٸس قىز - العاشقى ەكٸ ادام, بٸراق ولار ميفتٸك مەننەن ٶتە ەرتە زاماندا-اق ايىرىلىپ, جىر مەن ەرتەگٸنٸڭ كەيٸپكەرٸنە اينالىپ كەتكەن. ەكٸنشٸدەن, التىن مەن كٷمٸس سيپاتى تەك بالا مەن قىزعا عانا ەمەس, باسقا دا نەرسەلەرگە تەلٸنگەن, مىسالى, التىن باس — كٷمٸس كٶت, نە كەرٸسٸنشە, كٷمٸس باس پەن التىن ارت, التىن-كٷمٸس ايدار, التىن-كٷمٸس كەكٸل (الپامىس بەينەسٸ) ت.ب. مۇنداعى باستى مەسەلە بٸر وبرازعا ەكٸۇداي سيپاتتىڭ سىيعىزىلۋى بولىپ وتىر, ياعني بٸردە التىن بالا جەنە كٷمٸس قىز سيياقتى ەكٸ وبراز, ەندٸ بٸر جەردە تەك بٸر عانا وبراز — التىن-كٷمٸس بالا بولىپ قانا باياندالادى. بۇل كەزدەيسوقتىق ەمەس. ميفتٸك زاڭدىلىق. التىن مەن كٷمٸس ەكٸ تٷس, ەكٸ قاسيەت, ەكٸ ساپا, وسى ەكەۋٸنٸڭ بٸرٸگۋٸ ارالاس تٷس, ارالاس قاسيەت, ارالاس ساپانى كٶرسەتەدٸ, ياعني "الالىق" پايدا بولادى. الاش نەمەسە الاشا دەپ وتىرعانىمىز — وسى التىن بالا مەن كٷمٸس قىز, سونداي-اق ولاردىڭ بٸرٸگٸپ كەتكەن وبرازى التىن باستى, كٷمٸس كٶتتٸ بالا. بۇل قازٸرگٸ وقىرمان ٷشٸن تۇرپايى بولىپ كٶرٸنگەنٸمەن باسقا حالىقتار ميفتٸك دەستٷرٸندە مولىنان كەزدەسەتٸن جەيت. مىسالى, ەجەلگٸ ٷندٸ ميفٸندەگٸ العاشقى ادام — ياما باسقا ۆاريانتتاردا ەگٸز بالا مەن قىز — ياما مەن يامي تٷرٸندە باياندالادى, ال يامانىڭ ەجەلگٸ يراندىق پاراللەلٸ - ييما دا, كەيدە ييما بالا جەنە ييماك-قىز بولىپ تا ەڭگٸمەلەنەدٸ. وسى قاتارعا مايقى-ەركەك پەن ۇماي-ۇرعاشى ەسٸمدەرٸن قوسۋعا بولادى. مٸنە, وسى تٸزٸمدە قازاقتىڭ الاشى دا بالا-الاش پەن قىز-الاش (سٸرە, ەجەلگٸ زاماندا الاش ەركەك, ال الاشا ەيەل دەپ تٷسٸنٸلگەن بولار) بولىپ كەيٸپتەنسە, ويعا قونىمدى بولماق. يران ميفولوگيياسىنداعى كٷن تەڭٸرٸسٸ — ميترا دا كەي نۇسقادا ەيەل بەينەسٸندە سۋرەتتەلگەن, سول سيياقتى التاي-تٷركٸ ميفٸندەگٸ تەڭٸر ەرليك تە كەيدە ەيەل كەيپٸندە باياندالادى. قالاي بولعاندا دا الاش بەينەسٸ كٷردەلٸ دٷنيە بولىپ تابىلادى. قورىتىندى رەتٸندە ايتساق, ەرتەگٸدەگٸ التىن بالا-الاشتىڭ ەركەك بەينەسٸ, ال كٷمٸس قىز — ونىڭ ەيەلدٸك بەينەسٸ بولادى, وعان قوسىمشا تٸرەك رەتٸندە تاعى بٸر قازاق ميفولوگيياسىنىڭ رەكونسترۋكتسييالانعان قوساعى — مايقى مەن ۇمايدى ايتا كەتۋگە بولادى.

ەرتەگٸلٸك ەگٸز قىز بەن بالا — ميفتٸك العاشقى ادام وبرازى, ال ولاردىڭ التىن-كٷمٸس سيپاتى — ميفتٸك كٷن تەڭٸرٸنٸڭ (دۇرىسى, كٷن مەن ايدىڭ) سيپاتى. ەرتەگٸدە العاشقى ادام مەن كٷن وبرازدارى ارالاسىپ كەتكەن, ياعني بۇل جەردە كٷن-الاش پەن ادام-الاشانىڭ بەينەسٸ قاتار جٷر.

العاداي جەنە الا ەگٸزدەر

ەرتەگٸلٸك اتالمىش بالانىڭ ەكٸۇداي سيپاتى, ياعني التىن باس پەن كٷمٸس ارت, التىن جەنە كٷمٸس ايدار سيياقتى باسقا دا ەكٸ سيپات, ەكٸ قاسيەت, ەكٸ ساپانىڭ تاعى بٸر ميفتٸك مەنٸ بار, ول — بٸر وبرازعا بٸرٸكتٸرٸلٸپ, ٷنەمٸ بٸر تۇلعا بولىپ ايتىلاتىن ەكٸ ەگٸز ەر بالا بەينەلەرٸ. ەگٸزدەر — قازاق ميفولوگيياسىنىڭ اسا ماڭىزدى ەلەمەنتٸ, بۇل قاسيەت ەرتە دەۋٸردە-اق باتىرلىق ەپوستىڭ, ەرتەگٸنٸڭ تۇراقتى كٶرسەتكٸشٸنە اينالعان. ايقىن مىسال رەتٸندە وراق-ماماي, قاراساي-قازي, الامان-جولامان, تەگٸس-بەگٸس, اعىس-كٶگٸس, ت.ب. سونداي-اق "كٶرٸنبەيتٸن ەگٸزدەر" دە بار. ال وسى ەپوس پەن ەرتەگٸلٸك ەگٸزدەرگە قاجەتتٸ ميفتٸك مودەل بولعان ەجەلگٸ ەگٸزدەردٸڭ اتى كٸم بولۋى مٷمٸكٸن دەگەن ساۋالعا, سٸرە, العاداي بولار دەيمٸز.

العاداي حاقىندا قازاق جادىندا ەشقانداي اڭىز نە ەرتەگٸ ساقتالماعان. سوندىقتان ول تۋرالى قىسقا. سيپاتى ٶزگەرگەن تٷسٸنٸكتەمەگە جەنە "العاداي" سٶزٸنٸڭ لينگۆيستيكالىق تالداۋىنا عانا سٷيەنەمٸز. العالاشتار, اڭىز بويىنشا ەرەكشە وتانشىلدىق سەزٸمگە يە, ەل, وتان, حالىق, جەر ٷشٸن ٶزٸن قۇربان ەتە الاتىن جاسٶسپٸرٸم جاۋىنگەرلەر دەلٸنەدٸ. ولاردىڭ ەسٸمدەرٸ, سانى تۋرالى دەرەك ساقتالماعان, تەك "العاداي" دەگەن ورتاق اتى عانا بٸزگە جەتتٸ. العاداي سٶزٸنٸڭ كٶنە قازاقتىق (قىپشاق-وعىزدىق) ايتىلۋ فورماسى — "اتىع-داي" نەمەسە "الاع داي" بولعان دەۋگە نەگٸز بار⁵⁴.

الاع — "وت-الاۋ", "قىزىل", "كٷن" جٶنە "الا" دەگەن مەندەرگە يە, ەڭ باستىسى — بۇل سٶزدەن ەكٸۇداي سيپات, ەكٸ قاسيەت, ەكٸ ساپانى كٶرەمٸز. وسى ەسٸمنەن ەلگٸ ەرتەگٸلٸك بالاعا تەن التىن-كٷمٸس سيپاتتىڭ جاتقانىن بايقاۋعا بولادى.

ٶتٸرٸك ەگٸزدەر. 1) "جالعىزكٶزدٸ دەۋ ارحايكالىق ەرتەگٸسٸندە باس كەيٸپكەردٸڭ شەشەسٸ قاماۋداعى دەۋمەن ويناس-اشىنا بولىپ, ۇل تابادى دا ونى بالاسىنىڭ كٷندەلٸكتٸ جٷرەتٸن جولىنا تاستايدى. ەرەن نەرەستەنٸ ٷيگە الىپ كەلەدٸ. ەرتەگٸدەگٸ باس كەيٸپكەر مەن ەلگٸ نەرەستە بالا — بٸر-بٸرٸنەن ايىرىپ العىسىزداي "ەگٸزدەر". كٸشٸ ەرەن اعاسى جوعالىپ كەتكەندە ارتىنان ٸزدەپ شىعادى, اعاسىنىڭ ٷيٸنە كەلگەندە جەڭگەسٸ ونى تانىماي, ٶز كٷيەۋٸ ەكەن دەپ ويلايدى. تٷندە تٶسەكتٸ ٶز قاسىنا سالادى, سوندا بالا-جٸگٸت جەڭگەسٸنە جولاماي تەك شىنتاعىمەن تٸرەپ جاتادى⁵⁵.

2)"جاس بالانىڭ ساپارى" دەگەن ەرتەگٸدە دە شەشەسٸ قامالعان جالعىزكٶزدٸ دەۋمەن اشىنا بولىپ, بالا تۋادى, مۇندا دا جولعا تاستايدى. ەلگٸ بالا مەن باس كەيٸپكەر — ەلگٸندەي "ەگٸزدەر" مۇندا دا ەرتەگٸلٸك وقيعالار قايتالانادى دا بالا جەڭگەسٸنٸڭ قاسىنا جاتقاندا شىناشاعىن تٸرەپ جاتادى⁵⁶. بۇل ارحايكادان بٸز بٸر شەشەدەن تۋعان, بٸراق ەكەلەرٸ ەكٸ دٷنيەگە (كٷنتەكتٸ جارقىن تەڭٸر مەن و دٷنيەلٸك دەۋ) جاتسا دا "بٸر-بٸرٸنەن اۋمايتىن ەگٸز" جەنە بٸر-بٸرٸنە بەرٸلگەن, ادال "ەگٸزدەردٸ" كٶرٸپ وتىرمىز. مۇندا ەكٸ بالاعا شەشەسٸ جەنە قارىنداسى وپاسىزدىق ەتەدٸ.

3)"قورقاۋ شال" ارحايكالىق ەرتەگٸسٸندە وپاسىز شەشەنٸڭ ورنىنا قارىنداس شىعادى. ەرەننٸڭ قارىنداسى قاماۋداعى دەۋمەن اشىنا بولىپ, بالا تۋىپ, مۇندا دا جولعا تاستايدى. بالا مەن ەرەن — "ەگٸزدەر". وقيعا تاعى دا قايتالانادى, بالا جەڭگەسٸنٸڭ قاسىنا تٷنەگەندە شىنتاعىمەن تٸرەپ جاتادى⁵⁷.

4)"جەردەن شىققان جەلٸم باتىر" ەرتەگٸسٸندە دە سيۋجەتتەر تٸزبەگٸ قايتالانادى (قاماۋداعى دەۋمەن اشىنا بولۋ, بالا تۋۋ, جولعا تاستاۋ). ەلگٸ بالا (جەلٸم باتىر) مەن باتىر — "ەگٸزدەر". تەك مۇندا "جەڭگەسٸنٸڭ قاسىنا جاتۋ وقيعاسى" جوق, ايتىلماي قالعان⁵⁸.

5)"جالعىز جٸگٸت ۇرپاقتارى" ەرتەگٸسٸندە دە شاشباي مەن تەمٸرباي بٸر-بٸرٸنەن اۋمايتىن وسىنداي تيپتٸ "ەگٸزدەر". مۇندا دا كٸشٸسٸ جەڭگەسٸنٸڭ قاسىنا جاتۋ سيۋجەتٸ بار, تەك بالا جاتقاندا ٶزٸ مەن جەڭگەسٸنٸڭ اراسىنا قىلىش قويادى⁵⁹. مۇنداعى كەزدەسەتٸن "اراسىنا شىنتاق نە قىلىش قويۋدى" جەكە تٷسٸنٸك بەرٸلۋٸ تيٸستٸ سيۋجەتٸ بار, ٶيتكەنٸ وسىعان ۇقساس مىسالدار وسىلارمەن عانا شەكتەلٸپ قالمايدى. بٸز ٷشٸن ماڭىزدىسى — وسىناۋ "ٶتٸرٸك ەگٸزدەر" مەسەلەسٸ".

بەس مىسالدى قۇرىلىمدىق جاعىنان تالداعاندا شىعاتىنى مىنالار:

بٸرٸنشٸ. باتىر دەۋدٸ جەڭگەن سوڭ ٶلتٸرمەي ورعا, زىندانعا سالىپ قويادى. بۇل جەردە التايلىق تٷركٸلەر ميفولوگيياسىنداعى ٷلگەن مەن ەرليكتٸڭ دۋاليزمٸ, سونداي-اق وسى تيپتەس كەت, فينن-ۋگور, تۇڭعىس, ساموەد حالىقتارىنىڭ ەكٸ اعايىندى جٸگٸتكە نەگٸزدەلگەن دۋاليستٸك ميفولوگيياسى ەسكە تٷسەدٸ. بٸزدٸڭ جاعدايىمىزدا: باتىر — جوعارى دٷنيەنٸڭ جارقىن تٶڭٸريەسٸ, ال دەۋ — تٶمەنگٸ, و دٷنيەنٸڭ ەمٸرشٸسٸ.

ەكٸنشٸ. باتىردىڭ ەيەلٸ (نە قارىنداسى) ورداعى (زىندانداعى) دەۋدٸ بوساتىپ الىپ, ونىمەن ويناس بولا باستايدى. بۇل "ٷندٸەۆروپالىق موتيۆ" دەلٸنەتٸن "كٷركٸرەتۋشٸنٸڭ (گروموۆەرجەتس) ەيەلٸنٸڭ ونىڭ قارسىلاسىمەن ويناس جاساۋى" ميفٸمەن بٸردەي. وسى ارقىلى وبرازداردىڭ ناقتى ميفتٸك فۋنكتسييالارىن رەكونسترۋكتسييالاۋعا بولادى. تەك "ٷندٸەۆروپالىق" دەگەن انىقتامادان ەزٸرگە باس تارتۋعا تۋرا كەلەدٸ.

ٷشٸنشٸ. باتىردىڭ ەيەلٸ مەن دەۋدٸڭ ويناسىنىڭ نەكەسٸندە ۇل بالا دٷنيەگە كەلەدٸ, ول شەشەسٸنە دە ەمەس, ەكەسٸنە دە ەمەس, ەلگٸ باتىر جٸگٸتتەن اۋمايتىن بولىپ شىعادى. بۇل سيۋجەت تەك قازاقتا ساقتالعان. بٸز ونى باسقا دەستٷرلەردەن

كەزدەستٸرگەنٸمٸز جوق. مٸنە, بۇلار — "ٶتٸرٸك ەگٸزدەر", بٸراق ونىڭ ميفتٸك ماعىناسى بولۋى شارت.

تٶرتٸنشٸ. باتىر دەۋدٸ تاۋىپ, ونىمەن ايقاسقا تٷسكەندە. شەشەسٸ دە, قارىنداسى دا وپاسىزدىق ەتەدٸ, تەك ەلگٸ "ەكەسٸ بٶگدە, جاتىنداس ٸنٸسٸ" عانا باتىرعا كٶمەكتەسەدٸ.

بەسٸنشٸ. باتىر مەن بالا بٸرگە تۇرا باستايدى. باتىر جورىققا كەتٸپ, جوعالىپ كەتكەندە ارتىنان ٸزدەپ شىعادى. اعاسىنىڭ ٷيٸنە تٷنەگەندە ونى تانىماي "ٶز كٷيەۋٸ" دەپ ويلاعان جەڭگەسٸ تٶسەكتٸ بٸرگە سالادى. سوندا بالا جەڭگەسٸ مەن ٶزٸنٸڭ اراسىنا قىلىش (سەمسەر) قويىپ, نە شىناشاعىمەن تٸرەپ بٶلٸپ قويادى. اعاسىنىڭ قايدا ەكەندٸگٸن بٸلٸپ, قۇتقارادى. بۇل ەرتەگٸلەردە بٸر-بٸرٸنە ادالدىقتىڭ ەڭ ٷزدٸك ٷلگٸلەرٸن كٶرسەتەدٸ, ياعني ولار ناعىز ەگٸزدەر رەتٸندە بەينەلەنەدٸ. بٸراق "ٶتٸرٸك ەگٸزدەر موتيۆٸ" يدەياسى تٷسٸنٸكسٸز, ونى باسقا ميفولوگييالىق دەستٷرلەر ارقىلى ەپتەپ بولسا دا تٷسٸنٸپ, ارعىقازاق ميفولوگيياسىنىڭ بٸر ەرەكشەلٸگٸ رەتٸندە رەكونسترۋكتسييالاۋعا بولادى.

ديوسكۋرلار. كاستور ي پوليدەۆك - گرەك ميفولوگيياسى بويىنشا اسپان مەن كٷركٸرەتۋ تەڭٸرٸ — زەۆستٸڭ (ديوستىڭ) بالالارى, كليمنەسترانىڭ اعا-ٸنٸلەرٸ. بٸر ميفولوگييالىق نۇسقا بويىنشا پوليدەۆك پەن ەلەنا لەدانىڭ زەۆستەن بولعان بالالارى بولسا, كاستور مەن كليمنەسترا — لەدانىڭ بٸر ادامنان (سپارتا پاتشاسى تيندارەيدەن) بولعان بالالارى. سوندىقتان پوليدەۆك — ٶلٸمسٸز (قۇداي بالاسى), ال كاستور — ٶلٸمدٸ (ادام بالاسى). كەيٸنٸرەك ٶلٸمسٸز پوليدەۆكتٸ ەكەسٸ زەۆس وليمپكە الادى, بٸراق پوليدەۆك ٶزٸنٸڭ "ەگٸزٸن" جاقسى كٶرگەندٸكتەن, ٶزٸنٸڭ ٶلٸمسٸزدٸك قاسيەتٸنٸڭ جارتىسىن كاستورعا بەرٸپ, ەكەۋٸ كەزەكپەن كەزەك ەگٸزدەر شوقجۇلدىزىندا كەشكٸ جەنە تاڭعى جۇلدىزدار تٷرٸندە كٶرٸنٸپ تۇرادى ەكەن. ديوسكۋردار تۋرالى ميف — تەڭٸرتەكتٸ ەگٸزدەردٸ ادامنىڭ كٶمەكشٸلەرٸ (جاۋىنگەرلەردٸڭ, سالت اتتىلاردىڭ, تەڭٸزشٸلەردٸڭ) دەپ قۇرمەتتەيتٸن ەجەلگٸ ٷندٸەۆروپالىق سالت-تٷسٸنٸكتٸڭ ەلەمەنتتەرٸن ساقتاعان. سپارتادا ولاردى بٸر-بٸرٸمەن مىقتاپ بٸرٸكتٸرٸلگەن تومارلار تٷرٸندەگٸ فەتيشتەر كەيپٸندە قۇرمەتتەلگەن. ديوسكۋرلار تۋرالى ميفتە ٶمٸر مەن ٶلٸمنٸڭ اۋىسۋى, جارىق پەن تٷنەكتٸڭ اۋىسۋى سيياقتى موتيۆتەر بايقالادى".

اشۆيندەر (مس.-79). بۇل ەسٸم ەجەلگٸ ٷندٸ تٸلٸنەن "اتى بارلار" نەمەسە "جىلقىدان تۋعاندار" دەپ اۋدارىلىپ جٷر. ۆەدالىق جەنە يندۋيستٸك ميفولوگيياداعى اشۆيندەر — تەڭٸرتەكتٸ ەگٸزدەر, ولار دا تاڭ الدىنداعى جەنە كەشكٸ ىمىرتپەن بايلانىستىرىلادى.

اشۆيندەر — ۋاقىتتىڭ بٸلگٸشتەرٸ, ولاردىڭ ورنى ەكٸ دٷنيەدە...

اشۆيندەر - قۇتقارۋشىلار, ولار قيىن جاعداي تۋعاندا كٶمەك بەرەدٸ, ادامزاتقا بايلىق پەن باقىت, بالا, ٶمٸرلٸك قۋات, ۇزاق ٶمٸر, مال, جەڭٸس بەرەدٸ, ەنشٸلەردٸ قورعايدى...

تەڭٸرلەردٸڭ ٸشٸنەن اشۆيندەر باسقالارعا قاراعاندا كٷنتەكتٸ تەڭٸرلەرمەن تىعىز بايلانىسقان, سولار سيياقتى اشۆيندەر دە نەكە عۇرىپتارىنا قاتىناسادى.

ولار — تەڭٸرلەر اراسىنداعى ەڭ جاستارى, بٸر مەزگٸلدە ەڭ ەجەلگٸلەرٸ بولىپ تابىلادى. ولاردىڭ تٷسٸ — مىس مەتالىنىڭ تٷسٸ, ياعني التىن مەن قىزىل تٷستەر.

نازار اۋدارارلىعى — اشۆيندەردٸڭ دە ەگٸز بولسا دا بٶلەك تۋعاندىعى . بۇل ونى ٶزدەرٸمەن "بٸرتەكتەس" دەلٸنەتٸن گرەكتٸڭ ديوسكۋرلارىمەن سەيكەستەندٸرٸپ قانا قويمايدى, بۇل ونى ەلگٸ قازاق ارحايكاسىندا قايتا-قايتا قايتالانا بەرەتٸن "ەسٸمٸ جوق ٶتٸرٸك ەگٸزدەرمەن" دە شەندەستٸرەدٸ. تٸپتٸ سٶزدٸكتەگٸ اشۆيندەرگە تاڭىلعان "ەكە-شەشەلەر" تٸزٸمٸنە قاراپ وتىرىپ, "وسى قازاقى ەرتەگٸلٸك ەگٸزدەر ٷندٸەۆروپالىق ەگٸزدەردٸڭ باستاپقى نۇسقاسى ەمەس پە ەكەن" دەگەن وي دا تۋىندايدى. ٶيتكەنٸ قازاق ەرتەگٸلٸك ەگٸزدەرٸنٸڭ ەكەلەرٸ جوعارعى دٷنيە (اسپان, كٷن كٷركٸرەتۋشٸ) مەن تٶمەنگٸ دٷنيەنٸڭ (و دٷنيە ەمٸرشٸسٸ) ٶزدەرٸ بولىپ تۇر. مۇنداي نۇسقانى قازاق كٶشٸرٸپ السا, ەڭ بەرٸ دەگەندە وسىدان 2-3 مىڭ جىل بۇرىن كٶشٸرٸپ الۋى كەرەك. ال ول كەزدە "قازاق تٷگٸلٸ تٷركٸ بولعان جوق" دەپ جٷر ەمەس پە.

اشۆيندەردٸڭ تاعى بٸر سيپاتى - ولاردىڭ جىلقىلارمەن, كٷن مەن تٷننٸڭ اۋىسۋىمەن, ياعني كٷنمەن, قۇتقارۋ فۋنكتسيياسىمەن بايلانىستى. ال "اشۆين" سٶزٸندەگٸ "اشۆا" — جىلقى دەگەن سٶز, جالپى ەسٸم "اتى بارلار" نە "اتتان تۋعاندار" دەپ اۋدارىلادى. ال قازاق العادايىنىڭ ەسٸمٸندە داي — تاي — "جاس جىلقى, جاس ات" سٶزٸ بار. جالپى, تٷيە مەن سيىردىڭ دا وسىنداي جاستاعى مالدارىنىڭ دا تايلاق, تايىنشا دەلٸنۋٸنە جەنە قازاقتا جىلقى اتىمەن بايلانىستى ادام ەسٸمدەرٸنٸڭ ٸشٸندە ەڭ كٶبٸ وسى "تايدان" شىققاندىعىنا قاراپ (تايمان. سارالتاي. قاراتاي. ت.ب.) بۇل سٶزدٸڭ كٶنە مەندەرٸنٸڭ بٸرٸ — "جاس, جەتكٸنشەك, جاسٶسپٸرٸم" بولعان دەپ شامالايمىز. اشۆيندەر دە تەك جاس جٸگٸتتەر تٷرٸندە باياندالادى, العادايلار دا سولاي. اشۆيندەر التىن نە قىزىل تٷستٸ, ۋاقىت بٸلگٸرلەرٸ, ارييلاردى قورعاۋشىلار, ەرتٷرلٸ ميفتٸك اڭىزداردا تاڭعى جەنە كەشكٸ ىمىرت, تاڭ مەن تٷن, كٷن-تٷن, كٷن-اي, اسپان- جەر دۋاليزمٸ ارقىلى سۋرەتتەلەدٸ. بۇلاردىڭ بارلىعى دا الاتاي — ۋاقىت, كٷن مەن تەڭەسۋٸ, كٷن مەن تٷن, تاڭ مەن كەش, سونداي-اق ەلگٸ التىن-كٷمٸس بالالارعا قاتىستى كٷن مەن اي تٷسٸنٸگٸ جەنە الاع سٶزٸنە سەيكەس كەلەتٸن ماعىنالارى بار قازاق العادايلارىنا ۇقساس, ولاردىڭ مەدەني تۋىستىعىن انىقتاۋ قاجەت-اق. ال تٷركٸ-ٷندٸ مەدەني بايلانىسىنىڭ تاريحي مٷمكٸندٸكتەرٸنە قاراي العاداي — اشۆين وبرازدىق ورتاقتىعى ب.ز.د. 3 مىڭجىلدىقتاردا بولعان دەپ شامالاۋعا بولادى. راس, بۇل تۇسپال تٷركٸ تاريحى جٶنٸندەگٸ قالىپتاسقان تۇجىرىمدارعا قايشى كەلەدٸ, بٸراق كەيٸنگٸ قازاق-ٷندٸ ميفتٸك پاراللەلدەر وسى قايشىلىقتى جويا الادى دەپ ٷمٸتتەنەمٸز.

سونىمەن, العادايلار الاش-كٷننٸڭ ەگٸز بالالىق جەنە كٷننٸڭ ٶز بالاسى بولۋ تٷسٸنٸگٸ, ميفتە وبراز ساقتالماعانىمەن, جىردا جەنە شەجٸرەدە نەگٸزگٸ كەيٸپكەردٸڭ بالاسى مٸندەتتٸ تٷردە ەكەۋ بولۋ زاڭدىلىعى ارقىلى ساقتالعان.

شەجٸرەلٸك الاشتار

الاش ەسٸمٸ قازاق شەجٸرە دەستٷرٸندە بار, ايتا كەتەر جەيت — مۇندا دا ميفولوگييالىق ٷردٸس نىشاندارى ساقتالعان. الاش ەسٸمٸ قازاقتىڭ بارلىق تاريحي-گەوگرافييالىق ايماقتارىنا ەرتەدە-اق بەلگٸلٸ بولعان, بٸراق تاريحشىلاردىڭ كٶڭٸل اۋدارماعان ۇساق-تٷيەكتەرٸ بار ەكەندٸگٸن ايتا كەتۋ قاجەت. ۇزىن-سونار تاريحي دەلەلدەمەلەر مەن وي-قيسىنداردى تٸزبەلەپ جاتپاي-اق (سٶيتۋگە دە بولار ەدٸ, بٸراق كٸتاپ كٶلەمٸ ونى كٶتەرمەيدٸ) قىسقاشا قورىتىندىلارىن اتاپ كٶرسەتسەك.

بٸرٸنشٸدەن, "الاش" ميفتٸك-كۆازيتاريحتىق بەينەسٸنٸڭ قالىپتاسۋىنا نەگٸز بولعاندار — 1 -6 عع. الان-كانگيۋي جەنە ەفتاليتتەر ارەالى. "الاش" ەسٸمٸ ەڭ ەۋەلٸ "ال", "الاگ" سٶزٸن ٶز اتاۋى رەتٸندە پايدالانعان الان-الاگ تايپالارىمەن بايلانىستى. ال الاشا بالا اڭىزىن تاريحي جولمەن تٷسٸنۋگە بولا ما?

تاريح دەرەگٸ بٸزگە دەگەن ساياسي-ەتنيكالىق اتاۋدىڭ شىعۋىن 1 ع. دەپ كٶرسەتەدٸ, قىتاي قۇجاتى "حوۋحانشۋ" سول ۋاقىتتا "يانتساي" قاۋىمىنىڭ اتى ٶزگەرٸپ كەتكەنٸن جازىپ قالدىرعان. بۇل ساياسي ٶزگەرٸس تۋرالى ەرتٷرلٸ جورامال جاساۋعا بولار, ەزٸرگە قىسقاشا تٷيٸندەسەك, "1 ع. ارال تەڭٸزٸنٸڭ تەرٸستٸك جاعىنداعى يانتساي-سارمات قاۋىمىنا وڭتٷستٸكتەن, سٸرە, جيدەلٸ بايسىننان ىعىسقان كٶشپەلٸ تايپالار ساياسي بيلٸك ورناتقان. جاڭا كەلگەندەردٸ باسقارۋشى پارفييالىق پاتشا ەۋلەتٸ ارشاكيدتەردٸڭ تۇقىمىنان شىققان بٸرەۋ بولسا كەرەك⁶⁰.

مٸنە, وسى ارالدىق "الاندار" 2-6 عع. تەلە-Bap قاۋىمىنىڭ وڭتٷستٸك شەتٸندە جٷرٸپ, تٶرت جٷز جىلدان سوڭ ولاردىڭ ۇرپاقتارى "جەتٸ الان" (ەفتاليت) نەمەسە "اق عۇن" دەگەن اتپەن ورتا ازيياداعى بيلٸكتٸ تارتىپ الدى. بٸزدٸڭ "الا بالانىڭ

الاشا حانعا اينالۋى" دەپ جٷرگەنٸمٸز سول 1-6 عع. وقيعالارىمەن ساباقتاسقان دٷنيە بولار. ەندٸگٸ قاراستىرارىمىز — "ەجەلگٸ الان-كانگيۋي-ەفتاليتتٸك "الاگ" وبرازى قانداي جولدارمەن ورتاعاسىرلىق قازاقتاردىڭ جادىنا كٸرٸكتٸ?" دەگەن ساۋال. قازاق حالقىنىڭ جادىنا "الاش" بەينەسٸ, ۇعىمى ەكٸ جولمەن (بولجام) كەلگەن.

بٸرٸنشٸسٸ — قانگيۋي قاۋىمىنىڭ 6-8 عع. اتىن جالعاستىرعاندار قاڭعارلار نەمەسە پەچەنەگتەر بولعان. ولاردىڭ بٸر بٶلٸگٸ وعىزداردىڭ تەپكٸنٸنە تٷسٸپ, باتىس دالالارعا كەتسە. ەكٸنشٸ بٶلٸگٸ ەۋەلٸ وعىز تايپالارىنىڭ بٸرلەستٸگٸنە, ودان كەيٸن قىپشاق تايپالارىنىڭ بٸرلەستٸگٸنە كٸرگەن. سٶيتٸپ 10- 12 عع. قازاقستان تەرريتوريياسىنداعى "قىپشاق حالقىنىڭ" تٸلٸ قىپشاق بولعانىمەن, نەگٸزگٸ رۋحى — قاندىنٸكٸ, ياعني ەجەلگٸ كانگيۋي-قاڭعار تەكتٸنٸكٸ بولاتىن. مٸنە, موڭعول-تٷركٸ شاپقىنشىلىعىنا دەيٸنگٸ قازاقستاندىق قىپشاق تٸلدٸ قاۋىم قىپشاق-قاڭلىلاردىڭ اڭىزدارىندا "الاشا حان" ەسٸمٸ وسىلايشا ساقتالعان.

ەكٸنشٸسٸ — الان قاۋىمى, سٸرە, "الاش" وبرازىنىڭ اۆتورلارى وسىلار. "الان" اتى 1 عاسىردان كەيٸن بٷكٸل سارمات تايپالارىنىڭ اتىنا اينالعان. الاندار دا قازاق حالقىنىڭ قالىپتاسۋىنا ٷلەس قوسقان. باتىس دالاداعى وعىز-قىپشاقتارعا دەيٸنگٸ پەچەنەگ-الان بٸرلەستٸگٸ (9-10 عع.) بولاشاق الشىنداردىڭ, "الاۋ بالالارىنىڭ", ياعني باتىس قازاقتاردىڭ نەگٸزٸن قۇراۋشى ەتنوەلەمەنتتەردٸڭ نەگٸزگٸسٸ بولعان. مٸنە, وسىنداي ەكٸ ايماقتىق "الاۋ-الاش" بەينەسٸ 14-17 عع. — بٷگٸنگٸ قازاق حالقىنىڭ قاۋىمداسۋ دەۋٸرٸندە بٸر ارناعا, بٸر سانا-سەزٸمگە بٸرٸگٸپ, جالعىز "الاشقا" اينالعان. الاشتانۋ تەك وسى قىسقا بەت سيپارمەن اياقتالىپ قالمايدى, تەك "ال" تٷبٸرلٸ ۇعىمداردى ميفتٸك-تاريحي جولمەن سارالاۋدىڭ ٶزٸ بٸر كٸتاپقا جٷك بولارلىقتاي.

شەجٸرە مەن جىر مۇراعاتىنداعى الاشتىڭ باستى ميفتٸك سارقىنشاعى — ونىڭ وبرازىنا يە بولعان ەسٸمدەردٸڭ جەنە باسقا دا فولكلورلىق گەرويلاردىڭ, سونداي-اق رۋ-تايپالىق ەسٸم-اتالاردىڭ (ياعني اداي نە قاڭلى سيياقتى ەپونيم-گەرويلاردىڭ) مٸندەتتٸ تٷردە ەكٸ بالالى بولۋى ەكەنٸن ايتۋعا بولادى. الاشتىڭ ەكٸ بالاسى — قازاقتىڭ, دۇرىسىراق ايتساق كٶشپەلٸلٸك تانىم-تەسٸلٸنٸڭ تۇراقتى "كٶشپەلٸ" ترافارەتٸ بولىپ تابىلادى. ترافارەت مەنٸن تٷسٸنۋ ٷشٸن ونىڭ تۇراقتى سەرٸگٸ — ەسٸممەن بٸرگە قاراستىرعان جٶن.

ترافارەت. بۇل اتالىمدى (تەرميندٸ) مودەل, ٷلگٸ, قالىپ, فورمۋلا دەپ الۋعا دا بولار ەدٸ. ترافارەت — عاسىردان عاسىرعا جەتەتٸن, تٸل, دٸن, ەپيكالىق ٶزگەرٸستەرگە قاراماي ساقتالاتىن تۇراقتى سيۋجەتتەر, سيۋجەت تٸزبەگٸ, وبراز فۋنكتسييالارى مەن ساندار, سانداردىڭ ۇشتاسۋى. بٸزدٸڭ الاشقا قاتىستى كەلتٸرگەن ەرتٷرلٸ فولكلورلىق ٷزٸندٸلەر (سۋعا تاستاۋ, التىن بالا-كٷمٸس قىز, ت.ب.) وسىنداي زاماننىڭ, تٸلدٸڭ, دٸن مەن تانىمنىڭ ٶزگەرۋٸنە قاراماستان ساقتالىپ قالعان ترافارەتتەر. قازاق حالىق رۋحاني مۇراسىنان وسىلاردى تابا بٸلۋ — قازاق ميفولوگيياسىنىڭ باستى شارتتارىنىڭ بٸرٸ بولماق.

ەسٸم-سٶز. ٷش مىڭجىلدىق دالا تاريحى ورتا ەۆرو-ازييادا جٷزدەگەن كٶشپەلٸ جەنە جارتىلاي كٶشپەلٸ ٶركەنيەتتەردٸڭ بٸرٸن-بٸرٸ اۋىستىرىپ, جوعالىپ جاتقانىن كٶرسەتەدٸ; تەك سوڭعى 2000 جىل ٸشٸندە قازاق دالاسى الانيا-يانتساي, كانعيۋي, ۋسۋن, يۋەبان, ۋگور, عۇن, جۋجان, تەلە, تۋپو-تٷركٸ, باتىس تٷركٸ, تٷركەش, قارلۇق, قيماق, قىپشاق. وعىز, پەچەنەگ, قاراحان, ەڭ اقىرى قازاق حاندىعىنا دەيٸن ٶتە كٶپ قاۋىم اۋىستىردى. اتالعان كٶشپەلٸ ەلدەر مەن قوعامدار تٸزبەگٸن قازاق حالقىنىڭ اتا-بابالارى دەپ مويىنداعاننىڭ ٶزٸندە ولاردىڭ تٸلٸندە, دٸنٸندە, ەدەبيەتٸندە جەنە تانىمىندا ناقتى قازاق حالقىنا قاراعاندا وراسان زور ايىرماشىلىق بار ەكەندٸگٸ ايقىن. سىرتقى كٷشتەردٸڭ ەسەرٸنەن بەلگٸلٸ بٸر كٶشپەلٸ قوعام ويران بولادى, ونى قۇراۋشى رۋ-تايپالاردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ قىرىلىپ, بٸر بٶلٸگٸ بوسىپ كەتەدٸ, ال قالعاندارى جاۋلاپ الۋشىلارعا قوسىلىپ, ۋاقىت ٶتە كەلە جاڭا قوعام قۇرادى. بۇل كەزەڭدە ەسكٸ جۇرتتىڭ ميفولوگيياسى مەن ەدەبيەتٸ جاڭا, ٸس جٷزٸندە تۋىس جۇرتقا ىقپال ەتكەنٸمەن, تەك ميفتٸك-فولكلورلىق ترافارەتتەر عانا قابىلدانىپ, ولارعا بەرٸلگەن ەسٸمدەر مەن تەرمينولوگييانىڭ تٷگەلگە جۋىعى ۇمىتىلادى دا جاڭا باتىرلار ەسٸمٸ مەن ميفتٸك-ەدەبي تەرميندەر جاسالادى. مٸنە, بٸز قاتار ٶمٸر سٷرگەن قىپشاق پەن وعىزدىڭ, پەچەنەگتٸڭ تٸلدٸك, مەدەني تۋىستىعىن بٸلگەنٸمٸزبەن, ولاردىڭ ەپوستىق-ميفولوگييالىق ترافارەتتەرٸنٸڭ بٸرتەكتٸ ەكەندٸگٸن بولجاعانىمىزبەن, ەپوستىق باتىرلارى مەن ميفتٸك ەسٸمدەرٸ ەرتٷرلٸ بولعانىنا سەنٸمدٸمٸز. ال ولاردىڭ ەتنيكالىق بازاسىندا قالىپتاسقان قازٸرگٸ تٷركٸ حالىقتارىنىڭ ەشقايسىسىنىڭ اتالىپ ٶتكەن جۇرتتاردىڭ ميفوەتنيكالىق وبرازداردىڭ ەسٸمدەرٸن بارىنشا مول ساقتاي الماۋى دا تٷسٸنٸكتٸ — ولار ەسكٸ فولكلورلىق مودەل-ترافارەتتٸ ساقتاي العاننىڭ ٶزٸندە ەجەلگٸ قىپشاق نە وعىز ميفوەپوستىق ەسٸمدەرٸن ۇمىتىپ, ولاردى قازاق, نوعاي, قاراقالپاق سيياقتى ٶز ەسٸمدەرٸمەن اۋىستىرعان. سونىمەن, ميفوەپوستىق ترافارەت-مودەل كٶشپەلٸ مەدەنيەت ٷشٸن ماڭىزدى, ال ەسٸمدەر تۇراقسىز دٷنيە ەكەندٸگٸن زاڭدىلىق دەپ قاراۋ كەرەك.

قازاق شەجٸرە اعاشىنا ٷڭٸلسەك, قازٸرگٸ قازاق رۋلارىنىڭ تٷپ اتالارى (ەسٸمٸ ەتنونيمگە اينالعان "تۇلعالار") كٶبٸنە ەكٸ بالالى بولعاندىعىن بايقايمىز. مىسالى, تٶبەيدەن ەكٸ بالا — باقتيار مەن بەيتەرەك, مايقىدان ەكٸ بالا - ويسىل مەن ٷيسٸل, ٷيسٸلدسن ەكٸ بالا -اباق پەن تاراق, ەگەر ولاردى تٸزبەكتەي بەرسەك قوعام, بەيدٸبەك, قاڭلى, سٸرگەلٸ, البان, سۋان, ۋاق, نايمان, قىدىرسيىق, ىسىق, ماسقار, الاشا, تانا, اداي, بەرٸش, تاز, تاما, كەردەرٸ, كەرەيت. جاعالبايلى. ت.ب. رۋ-ەسٸمدٸ اتالاردىڭ بارلىعى دا ەكٸ-ەكٸدەن بالالى بولعانى ايتىلادى. بۇل مىسالدار سانى شەكتەۋسٸز, ەرينە ولاردى تٷگەندەپ جاتۋدىڭ قاجەتتٸلٸگٸ جوق, تەك اتالمىش ەگٸزدٸكتەردٸڭ كەزدەيسوق ەمەس, زاڭدىلىق ەكەنٸن كٶرسەتٸپ كەتەمٸز. ال الاش تيپتٸ وبرازدارعا كەلسەك, ولار دا ەكٸ-ەكٸدەن بالالى. الشىن ەكٸ بالالى -ارعىماق پەن الاۋ; الاۋ ەكٸ بالالى — قاراكەسەك پەن قىدىرباي; الاشتان ەكٸ بالا — جايىلحان مەن سەيٸلحان, ونىڭ كەيٸنگٸ ۇرپاقتارىنىڭ دا ەكٸدەن بالاسى بولعان: قازاق پەن سوزاق, ٶزبەك پەن سەبييان, ت.ب. وسىنداي ەكٸ بالالىق "قىرىم" تسيكلٸندەگٸ اڭشىبايعا قاتىستى جىردا ايتىلادى:

ارعى اتاڭدى ايتايىن,

الاتايلى اڭشىباي,

ەكٸ ەيەلدەن, قاراعىم,

ەكٸ بالا بۇل تۋدى.

بابا تٷكتٸ شاشتى ەزٸز

ەكٸ بٸردەي ۇل تۋدى.

بٸرەۋٸنەن بالا جوق

بٸرەۋٸنەن تۋعانى —

پارپارييا دەگەن ۇل بولدى.

(5-ت. 74-ب.).

ەرتەگٸدەگٸ ەدٸل-جايىق, الامان-جولامان, قۇلامەرگەن مەن سۇرمەرگەن سيياقتى باتىرلار دا ميفتٸك ەگٸزدەردٸڭ ترانفورماتسيياسى بولىپ تابىلادى. ەكٸ بالالى ەپوستىق قوبىلاندى, ەر سايىن سيياقتى باتىرلار دا وسى "ميفتٸك ەگٸزدٸك ترافارەتتٸڭ" مىسالدارى.

كٷنتەكتٸ ەگٸزدەر ارداتانىمى (ميفولوگيياسى) — ارعىقازاق كٶشپەلٸلەر تانىمىنىڭ نەگٸزگٸ انىقتاۋشىسى, كٶرسەتكٸشٸ.

باسقا الاشتار الاتايلى اڭشىباي

كٶرسەتٸلگەن ترافارەتتەر ارقاسىندا اڭىزدىق الاش-الاشانىڭ باسقا دا بالاما وبرازدارىن اتاپ ٶتۋگە بولادى. سولاردىڭ بٸرٸ — مۇرىن جىراۋدىڭ بايانداۋىنداعى "قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى" جىرلار تسيكلٸندەگٸ اڭشىباي باتىر.

الاتايلى اڭشىباي — ەپوستىق باتىرلاردىڭ بارلىعىنىڭ تٷپكٸ اتاسى, اڭىزدىق "نوعاي" ەلٸنٸڭ نەگٸزٸن قالاۋشى, ەلدٸڭ العاشقى حانى. جاستايىنان جەتٸم قالعان اڭشىبايعا جۇرت كٷن كٶرسەتپەگەندٸكتەن. ول دالاعا. داريياعا قاشىپ كەتٸپ. دارييا جاعاسىندا ٶمٸر سٷرەدٸ. بٸر كٷنٸ وعان اققۋ بەينەسٸندە ەكٸ پەرٸ قىزى ۇشىپ كەلەدٸ جەنە ٶزدەرٸنٸڭ باتىرعا ىنتىق ەكەندەرٸن ايتىپ, جۇرتىنا قايتىپ ورالۋعا كٶمەكتەسەتٸنٸن بٸلدٸرەدٸ. ەكٸ پەرٸ قىزىن ەيەل ەتكەن اڭشىبايدى جۇرتى تانۋعا, مويىنداۋعا مەجبٷر بولادى. اڭشىباي وسىدان سوڭ ەكٸ رەت, ىندىس پەن قالماق ەلٸنە جورىق جاسايدى, ونىڭ "قىرىم" تسيكلٸندەگٸ باسقا باتىرلاردان ايىرماسى — ەكٸ جاۋ ەلدٸ ويراندامايدى, كەرٸسٸنشە بٸتٸمگە كٶندٸرٸپ, نوعايلىنىڭ بيلٸگٸن مويىنداتقىزادى. جورىقتان قايتىپ ورالعاسىن, "نوعايلىنىڭ دانا قارتى" وعان ەل اتىنان باتا بەرٸپ, حان ەتٸپ سايلايدى. حان بولعان اڭشىباي "اسپانمەن تالاسقان قالا" سالادى. اڭشىبايدىڭ اتىنىڭ الالىعىنا قاراپ, ونىڭ جاستىق شاعى دارييادا ٶتكەنٸنە قاراپ ونىڭ "الا تايلى الاشا" ەكەندٸگٸن بايقاۋ قيىن ەمەس, ٶيتكەنٸ الاشا دا جاستىق شاعىن دارييادا ٶتكٸزگەن. اڭشىبايدى بٸر ەلدٸڭ باسشىسى ەتٸپ سايلاعان "نوعاي داناسى" مەن الا بالانى الاشا دەگەن اتپەن قازاق ەلٸنٸڭ حانى ەتٸپ سايلاعان "جاتجۇرتتىق الاش دەگەن دانانىڭ" بٸر كٸسٸ, بٸر وبراز ەكەندٸگٸن كٶرۋگە بولادى. اڭشىباي ەسٸمٸنٸڭ كەيٸننەن قويىلعانىن ونىڭ اتىنداعى "باي" سٶزٸ كٶرسەتەدٸ, سٸرە, بۇل ەسٸمنٸڭ قالىپتاسۋىنا الاش — الشى — اڭشى ۇقساستىعى ىقپال ەتكەن. "اڭشىباي" ەپوسى تەك الاشتىڭ عانا ەمەس, وسى تيپتەس شىڭعىس حان تۋرالى (ۆ.ۆ.رادلوۆ نۇسقاسى) جەنە وعىزحان تۋرالى اڭىزدارعا دا جاقىن. شىڭعىس حان دا دارييا باسىندا ٶمٸر سٷرەدٸ, ال وعىزحان اڭشىباي سيياقتى ەكٸ پەرٸ قىزىن ەيەلدٸككە الادى, اڭشىباي سيياقتى ۇشى كٶككە جەتكەن قالا سالادى":

حالىقتان باتىر ۇلان باتا الدى,

ەلٸن جيناپ كٶرٸكتٸ قالا سالدى.

اينالا التى قابات قورعان سوعىپ,

سالعان قالا ەلدٸگٸنە جاراسادى.

مۇناراسى مىڭ قۇلاش تاستان ٶرگەن,

اسقاقتاعان اسپانمەن تالاسادى.

دوس تٷگٸل دۇشپاندارى اقىل سۇراپ,

اڭشىبايداي باتىرمەن ساناسادى.

بۇل جەي كەلتٸرٸلگەن قالا سالۋ سيۋجەتٸ ەمەس, ميفتٸك گەرويدىڭ عالامدى ٷيلەستٸرۋٸ, تەرتٸپتٸ, يگەرٸلگەن كوسموستى, قاراپايىم تٸلمەن ايتساق, مەملەكەت پەن قوعامدى ورناتۋى بولىپ تابىلادى. الاش-اڭشىباي ميفولوگييالىق رەكونسترۋكتسييا بويىنشا — تسيۆيليزاتور, ونىڭ ىندىس پەن قالماققا جورىق جاساپ, ولاردى نوعايعا باعىندىرۋى - ٷش دٷنيەنٸ نەمەسە ادامزات قوعامىنىڭ ٷش سوسلوۆيەسٸن بەلگٸلٸ بٸر ٷيلەسٸمگە كەلتٸرۋٸ بولىپ تابىلادى, نوعاي, قالماق, ىندىس ٷش تاريحي ەتنوس ەمەس, ولار جوعارعى, ورتا, تٶمەنگٸ دٷنيەلەردٸڭ جەنە ەسكەري, ابىزدىق, ەڭبەكشٸ ٷش سوسلوۆيەنٸڭ جىرداعى "تاريحي كيٸم كييۋ" كٶرسەتكٸشٸ عانا. بۇل - الاشا حاننىڭ قازاقتىڭ ٷش جٷزٸن (ٷش دٷنيە, ٷش ەۋلەت) قۇرۋى نەمەسە وعىزدىڭ ەكٸ ەيەلٸنەن تۋعان ٷش-ٷشتەن ۇلى. ياعني تەڭٸزحان, تاۋحان, كٶكحان (تەڭٸز, تاۋ, كٶك ٷش دٷنيە), كٷنحان, ايحان, جۇلدىزحان (كٷن-پاتشا, اي-ابىز, جۇلدىز-جاۋىنگەر; ٷش سوسلوۆيە) بولۋى سيياقتى ەجەلگٸ ورتاق ميفتٸك مودەلدٸڭ ەر زاماندىق, ەر ورتالىق ساقتالىپ قالۋ مىسالدارى عانا.

اڭشىباي — قازاق تٷپ اتاسى الاشانىڭ ەپوستىق ەسٸمٸ, ونىڭ "نوعايلى كوعامى" — قازاقتىڭ اڭىزدىق ەلٸنٸڭ اتاۋى عانا, ال "قىرىمنىڭ قازاق باتىرى" — قازاق مەملەكەتتٸگٸنٸڭ ميفتٸك-تاريحي ەپوپەياسى.

اللانىڭ شەرٸ ارىستان

قازاق اۋىز ەدەبيەتٸندە مولىنان ۇشىراساتىن اللانىڭ شەرٸ ارشىلىپ اللانىڭ سەرٸ ارىستان (ارسىلان) بەينەسٸ ٶز بويىنا ەكٸ بٶلەكجەكە وبرازداردى ۇشتاستىرعان. ونىڭ بٸرٸ - تاريحتا بولعان» مۇحاممەد پايعامباردىڭ كٷيەۋ بالاسى ەلي (الي) بولسا, ەكٸنشٸسٸ -ٶزٸمٸزدٸڭ الاشىمىز. ەزٸرەت ەلٸنٸ (عازٸرەت عاليدى) مۇسىلمان شيٸتتەرٸ مەن سۋفيستەر اسا قۇرمەت تۇتقان, سۋفيستەردٸڭ "شٸلتەندەر پوەزيياسى" ارقىلى بۇل ەسٸم قازاق جىرلارىنىڭ تۇراقتى ەلەمەنتٸنە اينالعان. مۇسىلمانداردىڭ جاۋىنگەرلٸك پٸرٸ بولعان ەزٸرەت ەلٸنٸڭ وبرازىنىڭ كەيبٸر سيپاتى جاعىنان, ەڭ الدىمەن ەسٸمٸنٸڭ الاش وبرازى مەن ەسٸمٸنە سىرتتاي ۇقساس بولۋى (الي-الا-الاش) كەيٸنگٸ فولكلورلىق دٷنيەلەردە ەزٸرەت ەلٸنٸڭ "بۇرىنعى ميفتٸك-ەپوستىق الاشتىڭ" ورنىن باسىپ كەتۋٸن قامتاماسىز ەتتٸ. ەپوستا كەزدەسەتٸن ەزٸرەت ەلٸنٸڭ اتى اراب مۇسىلماندىق اڭىزدٸكٸ دەگەنٸ بولماسا, اتقاراتىن "ەپوستىق قىزمەتٸ" — ەرتەدەگٸ كٷن-الاشتٸكٸ. ٶيتكەنٸ اللانىڭ شەرٸ ارشىلاننىڭ ەڭ باستى فۋنكتسيياسى — ا) باتىرلارعا, ەرلەرگە, جولاۋشىلارعا دەمەۋ جاساۋى; ە) بالاسىزعا بالا بەرۋ, ونىڭ اتىن قويۋى; ب) ەپوستىڭ باس كەيٸپكەرٸنە بيلٸك مەرتەبەسٸن بەرۋٸ; ال بۇلار — الاشتىڭ, ونىڭ باسقا پاراللەلدەرٸنٸڭ (ەسپەمبەت, بابا تٷكتٸ, ت.ب.) اتقاراتىن قىزمەتتەرٸ. جالپى, ەجەلگٸ تٷركٸ-قازاق ميفتٸك ەسٸمدەرٸنٸڭ كەيٸنٸرەك مۇسىلمان دٸنٸن ۋاعىزداۋشىلاردىڭ, ەسٸرەسە سۋفيستەردٸڭ جەڭٸل قولىنان سىرتتاي دىبىستىق ۇقساستىقتارىنا وراي مٷلدە باسقا وبرازدارعا ٶزگەرٸپ كەتۋٸن جەكە زەرتتەۋ — بولاشاقتىڭ ٸسٸ.

قالشا قادىر

قازاق شەجٸرەلٸك اڭىزدارىنىڭ بٸرٸندە ايتىلاتىن حالىقتىڭ تٷپ اتالارىنىڭ بٸر اتاۋى — قالشا قادىر. بٸر زامانداردا, جاۋگەرشٸلٸك سوعىستان سوڭ قالشا قادىر دەگەن جاس باتىر اۋىر جارالانىپ, جاپان تٷزدە قالادى. سول كەزدەرٸ اسپاننان بٸر اققۋ ۇشىپ كەلٸپ, باتىردىڭ اۋزىنا سۋ تامىزىپ, ەمدەپ-دەمەپتٸ دەسەدٸ. ەلگٸ اققۋ (قاز) قۇس — پەرٸنٸڭ قىزى, ياعني پەريزات ەكەن, قالشا قادىر جازىلىپ كەتكەن سوڭ جاڭاعى پەرٸ قىزىنا ٷيلەنەدٸ, ولاردان تۋعان ۇلدى قازاق دەپ اتاپتى. قازاقتىڭ اقارىس, جانارىس, بەكارىس دەگەن ٷش ۇلى بولعان, ولاردان قازاق حالقى تاراپتى. قالشا سٶزٸنٸڭ ەتيمولوگيياسىن تٷسٸنۋدٸڭ ەكٸ ىقتيمال ۆاريانتى بار: بٸرٸ — ول الاشا سٶزٸنٸڭ بٸر ايماقتىق-تٸلدٸك ايتىلۋى, ياعني الاشا — الىشا — الشا — قالشا ٶزگەرٸسٸ بولعان, ەكٸنشٸسٸ — قال سٶزٸ "پەس, الاپەس" سٶزٸنٸڭ بٸر سينونيمٸ. پەس تە, قال دا دەنەدەگٸ, تەرٸ بەتٸندەگٸ داق, تاڭبا, جارا دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ, ال تازا ميفتٸك مەنٸ — "كٷن بەتٸندەگٸ داق, نوقات, شۇبار, الاپەس, الا" بولماق. ەگەر زەرتتەۋشٸلەر الاشانىڭ الاپەستٸگٸن "مىناۋ شىنىندا دا اۋرۋ-الاپەس بولعان ەكەن" دەپ قابىلداي قويعاننىڭ ٶزٸندە, تاعى بٸر تٷپ اتا — قالشانىڭ دا دەنەسٸندە قالى بار ەكەن دەپ تٸكە تٷسٸنۋ ۇيات بولار ەدٸ. ٶيتكەنٸ بٸرٸنشٸ, اتا-باباسىن قايتا-قايتا اۋرۋ قىلا بەرەتٸندەي ٶتكەن بابالارىمىزدىڭ باسىنان ات تەۋٸپ پە, تەك ولار ەجەلگٸ ميفتٸك كٷن مەن ونىڭ كٷنتەكتٸ ٸنٸسٸن وسىنداي جولمەن استارلاپ تٷسٸندٸرگەن. ال قادىر سٶزٸن تەك ارابتىڭ "قادير, حيزر" سيياقتى باسقا دا ۇعىمدارىمەن بايلانىستىرا بەرۋدٸڭ جٶنٸ جوق. قازاق شەجٸرەلٸك اڭىزدارىندا وسى تيپتەس ەسٸمدەردٸڭ جيٸلٸگٸنە (قىدىرباي, قىدۋار, قۇديار, ت.ب.) قاراپ, وسى سٶزگە دۇرىسىراق كٶڭٸل بٶلۋ كەرەكتٸگٸن سەزٸنۋگە بولادى ٶيتكەنٸ ونىڭ كٶنە-تٷركٸلٸك (قوت, قۇت جەنە ىر, ىرىق) نە يراندىق (قۇداي, حۋدە) سٶزدٸك قوردىڭ مەنشٸگٸ بولۋى ەبدەن مٷمكٸن. ەرينە. كەيٸنگٸ يسلام كوممەنتاتورلارىنڭ شەجٸرەگە كەلگەندە كەز كەلگەن ەسٸمنٸڭ ارتىنا ٷمبەت, سەيٸت, قوجا, عالي دەگەن سٶزدەردٸ جالعاپ جٸبەرەتٸن ەدەتٸنەن تۋعان كەزدەيسوقتىق نەتيجەسٸ بولۋى دا ىقتيمال. قالشا قادىردىڭ جارالانىپ ايدالادا قالۋى مەن وعان اققۋ-پەرٸ قىزدىڭ كٶمەگٸ, باتىردىڭ ەلگٸ ارۋدى ەيەل ەتۋٸ — الاشا وبرازى مەن وسىنداي جارالانىپ دالادا, سۋدا قالۋ, وعان بٸر پەندەلەردٸڭ جەردەم بەرۋٸ (قاسقىر, قاراقۇس, اققۋ), سونداي-اق ولاردىڭ ٷيلەنۋٸ سيياقتى سيۋجەتتەرٸ بار ب.ز. 6-7 عاسىرلارداعى كٶكتٷرٸك اشينا مەن ب.ز.د. 2 عاسىرداعى ۋسۋن گۋنموسى تۋرالى ەجەلگٸ دالالىق اڭىزداردىڭ باس وبرازدارىن ٶزارا بايلانىستىرادى. جالپى قىتاي ترانسكريپتسيياسىمەن بەرٸلگەن اشينا, لەجۋ, لەجاۋ, ت.ب. ەسٸمدەردٸ وسى الاش-الشى-ەلشٸ-لەجۋ نە الاشا-اشينا ىقتيمالدىعى ارقىلى تٷسٸندٸرٸپ كٶرۋگە تالپىنعان دا جٶن, ٶيتكەنٸ الاش-قالشا مەن ەلگٸ ەلجاۋ-لەجاۋدىڭ ەكەۋٸنٸڭ دە سوعىس كەزٸندە دالادا قالعانى سيياقتى ۇقساستىعىنىڭ ارعى جاعىندا تٸكەلەي ميفتٸك جەنە تٸلدٸك ورتاقتىق جاتقان شىعار, كٸم بٸلٸپتٸ.

بابا تٷكتٸ شاشتى ەزٸز

قازاق اڭىزدارى مەن جىرلارىندا بارلىق ەۋليەلەردٸڭ ەۋليەسٸ بولىپ سانالاتىن بابا تٷكتٸ شاشتى ەزٸز تۋرالى تۇجىرىمدار جەتكٸلٸكتٸ, بٸراق ولار دا دەستٷرلٸ مولدالىق تٷسٸنٸكتەمەلەردەن اسىپ كەتپەگەنگە سايادى. بابا تٷكتٸنٸڭ جەرسٸندٸرٸلگەن "گەوگرافييالىق ايماعى" — وڭتٷستٸك قازاقستانداعى قاراتاۋ ٶڭٸرٸندەگٸ جىلىبۇلاق دەگەن جەر. اڭىزدار وقيعاسى وسى ايماقتا ٶتەدٸ. سونداي-اق بابا تٷكتٸنٸڭ تاعى بٸر "مولاسى" ماڭعىستاۋ جەرٸندەگٸ ٷشتاعان-سازدى ٶڭٸرٸندە بار. بۇلار — ورتاعاسىرلارداعى سۋفيستەردٸڭ مەكەن ەتٸپ, يسلام دٸنٸن ۋاعىزداعان نەگٸزگٸ ەكٸ قازاقستاندىق ايماعى. قازاقستاندىق يسلام كوممەنتاتورلارى بابا تٷكتٸنٸ تاريحتا ٶمٸر سٷرگەن ادام — ىقلاس بابا دەگەن كٸسٸ دەيدٸ. بابا ىقلاس — بابا تٷكلاس — بابا تٷكتٸ بولىپ ٶزگەرٸستٸڭ نەتيجەسٸ دەپ ەسەپتەيدٸ. بٸر قىزىعى, قازٸرگٸ زەرتتەۋشٸلەر سول 14-19 عاسىرلاردىڭ وقىمىستى دٸندارلارىنان اسىپ كەتە الماعان سيياقتى. قازاق اڭىز-ەپوسىنداعى بابا تٷكتٸگە بەرٸلگەن مەرتەبە ەڭ جوعارعى مەرتەبە بولىپ تابىلادى, ياعني باس گەرويدى ٶمٸرگە كەلتٸرۋگە نەگٸز بولاتىن, وعان ەسٸم بەرەتٸن, ەسەيگەسٸن ٷنەمٸ جەلەپ-جەبەپ جٷرەتٸن, حاندىق ينۆەستيتۋرا الىپ بەرەتٸن ميفوەپوستىق باس تۇلعانى تٸكەلەي قازاق حالقىنىڭ تاعدىرىنا ىقپال ەتپەگەن ىقلاس دەگەن كٸسٸگە تەلي قوياتىنداي نەگٸز جوق. باباتٷكتٸ شاشتى ەزٸز — الاش وبرازىنىڭ يسلام دٸنٸنٸڭ تالابىنا ساي ٶزگەرٸپ, بەيٸمدەلگەن نۇسقاسى, مۇنداعى بابا — ەجەلگٸ ميفتٸك اتالارعا بەرٸلگەن اتاق (سكيف ميفٸندەگٸ اسپان تەڭٸرٸ پاپاي سيياقتى); ەزٸز نەمەسە ازيز — ەجەلگٸ تٷركٸلٸك اس, اسىق — "جوعارى, اسپان" دەگەن سٶزدٸڭ سىرتقى ۇقساستىعىنا قاراي اس — از — ەز — ەزٸزگە اۋىستىرىلۋى; ال "تٷكتٸ" جەنە "شاشتى" سٶزدەرٸ — تازا ميفولوگييالىق كٷنگە قاتىستى اتريبۋتيكا, ونىڭ "ايدار", "كەكٸل" سيياقتى سينونيمدەرٸن دە كٷن بەلگٸسٸ رەتٸندە پايدالانعان. الاشا حاننىڭ تٷكتٸ بولىپ تۋىلۋى دا وسى كٷنتەكتٸلٸكتٸ كٶرسەتەتٸنٸن ايتىپ كەتتٸك. مۇسىلماندىق اڭىزدا بابا تٷكتٸنٸ سيپاتتاعاندا ونى وتقا سالىپ ٶرتەۋٸ, بابانىڭ وتتان امان-ەسەن شىعۋى دا وت-كٷن-الاۋ وبرازى ەكەندٸگٸن, ال ونىڭ پەرٸ قىزىمەن نەكەسٸ جەنە ەدٸگە, پارپارييا سيياقتى باس گەرويلاردىڭ تٸكە ەكەسٸ بولۋى — ونىڭ بويىنا دا كٷن-الاش پەن العاشقى ادام-الاشانىڭ وبرازدارى قاتار ەنٸپ, ارالاسىپ كەتكەندٸگٸن كٶرسەتەدٸ. بابا تٷكتٸ شاشتى ەزٸز — ەجەلگٸ ميفتٸك كٷن تەڭٸرٸ, بٸراق ۋاقىت ونىڭ فۋنكتسييالىق مەنٸن تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتٸپ, تەك ەۋليەلەردٸڭ ەۋليەسٸ وبرازىنا دەيٸن تٶمەندەتكەن. بٸراق بۇل ٶزگەرٸستەن بابا تٷكتٸنٸڭ مەدەني-ەدەبيەتتٸك مەنٸ تٶمەندەمەيدٸ.

ەسپەمبەت — اسپان ٷمبەتٸ

ماڭعىستاۋ اقىندارى — قاشاعان كٷرجٸمانۇلى مەن تٷمەن بالتاباسۇلىنىڭ شىعارمالارىندا جەنە ماڭعىستاۋ قازاقتارىنىڭ شەجٸرەلٸك اڭىزدارىندا ەسپەمبەت دەگەن اڭىزدىق ەسٸم بار. ونى باسقا وبرازدىق ترافارەتتەرمەن سالىستىرۋ ارقىلى بابا تٷكتٸ سيياقتى وبرازدىڭ بٸر ايماقتىق بالاماسى ەكەندٸگٸن كٶرۋگە بولادى. اڭىزداردا ەسپەمبەتتٸڭ ٷش تٷرلٸ ۆاريانتى ساقتالعان. بٸرٸنشٸسٸ — قاشاعاننىڭ "اداي تەگٸ" داستانىندا; قىزىنىڭ كٷن نۇرىنان تاپقان بالاسىن دالادان تاۋىپ العان قىڭىرباي اقىل سۇرايىن دەپ نوعايلى داناسى ەسپەمبەتكە بارادى. ول قۇپييا سىردى تٷسٸندٸرٸپ, بالانىڭ اتىن اداي دەپ قويادى:

ەرتەڭٸنە تۇرادى.

اسىلى نوعاي حالقىنىڭ

شەجٸرەسٸ قولىندا

ەسپەمبەت دەگەن بٸر قارتتىڭ

قۇلاعىنا بارىپ سالادى.

ەسپەمبەت تاريح قارادى,

شەجٸرەگە كٶزٸن سالادى...

...ەشكەرە ەتٸپ حالقىنا

ەسپەمبەت ازان شاقىردى,

اداي دەپ قويدى اتىمدى.

تٷمەننٸڭ شەجٸرە ٶلەڭٸندە دە وسى ەسپەمبەت ادايدىڭ اتىن قويادى, تەك وسى ەكەۋٸندەگٸ دە, باسقا اڭىزدارداعى دا ەسپەمبەتتٸڭ تەگٸ ٷش تٷرلٸ بولىپ سۋرەتتەلەدٸ. سونىمەن قاشاعانداعى ەسپەمبەتٸمٸز — نوعايلى, تٷمەندەگٸ ەسپەمبەتٸمٸز — ارعىن, ال قابيبوللا سىيىقوۆتىڭ "اقىن- جىراۋلار" دەگەن كٸتابىنداعى (1974) ەسپەمبەتتٸڭ رۋى — تابىن. مٸنە, وسى ٷش ەل-رۋدىڭ اڭىزدىق فۋنكتسيياسى مەن ەسپەمبەت سٶزٸنٸڭ ەتيمولوگيياسىن تٷسٸنۋ جەنە اداي رۋىنىڭ اتالعان اڭىزدارىنداعى ميفولوگييالىق قاباتىن ارشىپ الۋ ارقاسىندا ەسپەمبەتتٸڭ الاش وبرازىنىڭ بٸر نۇسقاسى ەكەندٸگٸن كٶرەمٸز. تٷمەننٸڭ شەجٸرەسٸ بويىنشا اداي — كٸشٸ جٷز بايۇلىنىڭ بالاسى ەمەس, ۇلى جٷز ٷيسٸننٸڭ اتاقوجا دەگەن كٸسٸسٸنٸڭ ەلتاي دەگەن بالاسىنىڭ بالاسى. ەلتاي كٸشٸجٷزدٸك قىدىربايدىڭ (بايدىڭ) قىزىنا ٷيلەنٸپ, ولاردان اداي تۋىپتى, بٸراق ەلتاي ەرتە ٶلگەندٸكتەن, اداي ناعاشى جۇرتتا قالىپ, 12 اتا بايۇلىنىڭ بٸرٸ بولىپ كەتكەن ەكەن, ال ادايدىڭ ەسٸمٸن قويۋشى — ورتا جٷز ارعىن ەسپەمبەت ەكەن. ميفتٸك ٷشتٸك بويىنشا ەلتاي — ورتا دٷنيە ٶكٸلٸ, باي قىزى تٶمەنگٸ دٷنيەنٸكٸ, بالاعا ات بەرۋشٸ — ەسپەمبەت جوعارعى, اسپان دٷنيەسٸنٸڭ تۇلعاسى. قازٸرگٸ قازاق ٷشتٸگٸ بويىنشا ەلتاي مەن اداي — جاۋىنگەر, قىدىرباي — بايلىق يەسٸ, ال ارعىن ەسپەمبەت — ابىز. قازاقتار ابىزدىق فۋنكتسييانى ورتا جٷزگە بەرگەن (قالام بەرٸپ داۋعا قوي), باتىس قازاقتار ورتا جٷزدٸ كٶبٸنە ارعىن دەپ جالپى اتاعان.

نوعايلى — قازاق ٷشٸن ناقتى ەتنيكالىق اتاۋ ەمەس, ٶزدەرٸنٸڭ اڭىزدىق ەلٸنٸڭ اتى بولعان. سوندىقتان نوعايلى ەسپەمبەتٸ سول اڭىزدىق اتا-بابا جۇرتىنىڭ باس ابىزى نەمەسە بٷكٸل قاۋىمنىڭ ابىزدىق پەرسونيفيكاتسيياسى. بۇل — ادايلاردىڭ 15-16 عع. تٷسٸنٸگٸنٸڭ سارقىنشاعى.

تابىن رۋى تاريحى بەلگٸسٸز بولعانىمەن, ونىڭ ٷش اتاعا بٶلٸنۋٸ, سول ٷش اتانىڭ ەسٸمٸ مەن تاڭبادان ەجەلگٸ ميفتٸك تٷسٸنٸكتٸڭ بار ەكەندٸگٸن كٶرۋگە بولادى. تابىننىڭ ٷش تاڭباسى — تاراق. شٶمٸش, كٶسەۋ. مۇنداعى تاراق نەمەسە ٷشايىر - جاۋىنگەرلٸك ەۋلەت بەلگٸسٸ, شٶمٸش نە دٶڭگەلەك — ابىزدىق ەۋلەت, كٶسەۋ نە تاياقشا — بايلىق بەلگٸلەرٸ, ياعني ٷش تاڭبا-ەسٸمنەن كەدٸمگٸ كٸشٸ جٷز, ورتا جٷز, ۇلى جٷزگە بەرٸلگەن ٷش فۋنكتسييالىق سيپاتتى بايقايمىز. ال تابىننىڭ باس تاڭباسى — توستاعان دا ابىزدىقتى, ميفتەگٸ زاڭدى بيلٸكتٸ جەنە كٷنتەكتٸلٸكتٸ (كٷن-توستاعان - كٶز) كٶرسەتەدٸ. تابىنداردىڭ كٶنە تاريحىنان باشقۇرتتاردىڭ شەجٸرە فولكلورىنداعى تابىن مەن تاميان رۋلارى تۋرالى ەمٸس-ەمٸس دەرەكتەر حابار بەرگەندەي. سول اڭىزداردا تابىنداردىڭ ەرتە "بٸر زاماندا تەڭٸزدٸڭ جاعالاۋىندا ٶز مەملەكەتٸ بولعان" دەگەن (ە.ساراەۆ) دەرەگٸنە قاراپ, تاڭباسىندا ميفتٸك ٷش ەۋلەت — ٷش فۋنكتسييانىڭ (ابىزدىق-يۋريديكالىق, ەسكەري, ٶنٸمدٸلٸك-بايلىق) بەلگٸلەرٸ بولۋى (تاراق, توستاعان, كٶسەۋ) كەزدەيسوق ەمەس ەكەندٸگٸن كٶرسەتەدٸ. تابىن ەسپەمبەت — ادايلار ٶمٸر سٷرگەن تاريحي ورتانىڭ موڭعول شاپقىنشىلىعىنا دەيٸنگٸ (10-12 عع.) ميفتٸك-اڭىزدىق باس ابىز-ٶۋليەسٸ, كەيٸنگٸ زامانداردا ونىڭ اتى ساقتالىپ, تەك رۋى عانا ٶزگەرگەن. سٶيتٸپ نوعاي دەۋٸرٸندە نوعاي ەسپەمبەت, قازاق دەۋٸرٸندە ارعىن ەسپەمبەت بولىپ كەتكەن. ەگەر ەسپەمبەت ەسٸمٸنەن -مبەت, ياعني "ٷمبەت" (اراب. — جولىن قۋۋشى) بٶلشەگٸن الىپ تاستاساق, اسپان ۇعىمى شىعادى: ەسپەمبەت دەگەنٸمٸز — اسپان نەمەسە اسپان ٷمبەتٸ. ودان اڭىزداعى باس كەيٸپكەرگە ەسٸم بەرۋ قىزمەتٸنە قاراي گەنەزيسٸندە بابا تٷكتٸ, قورقىت, ورمامبەت سيياقتى وبراز ەكەندٸگٸن بٸلە الامىز. 16 ع. دون كازاكتارىنىڭ اتاماندارى تٷركٸتٸلدٸ بولعانىن جەنە ولاردىڭ بٸرٸنٸڭ ەسٸمٸ ورىس دەرەگٸندە سارىازمان (سارىاسپان) بولعانىن ەسكەرسەك, سونداي-اق قازٸرگٸ كٸشٸ جٷز ەلٸم بٸرلەستٸگٸنٸڭ بەلدٸ رۋى اسپان دەپ اتالۋىنا قاراپ, اسپان سٶزٸ يسلام دٸنٸ تولىق ەنگەنگە دەيٸن قازاق حالقىن قۇراۋشى رۋ-تايپالىق ورتادا كەڭ تانىمال بولعاندىعىن بايقايمىز.

الاش تيپتٸ قازاق-تٷركٸلٸك اڭىزدىق بەينەلەر قاتارىنا قورقىتتى, ورمامبەتتٸ جەنە كەلٸمبەتتٸ, باسقا دا كٶزگە كٶپ تٷسپەيتٸن تۇلعالاردى قوسۋعا بولادى⁶¹.

بالاسىنا بيلٸك بەرمەيٸن دەگەن ويمەن جاس نەرەستەنٸ جاسىرىپ, جۇرتقا "ٶلدٸ" دەپ جارييالايدى, كەيٸن بالانى ساندىققا سالىپ سۋعا اعىزىپ جٸبەرٸپتٸ. بٸر كەدەي قولٶنەرشٸ ونى قۇتقارىپ الىپ, ٶسٸرەدٸ, داراب دەگەن ەسٸم بەرەدٸ. كەيٸن بۇل بالانىڭ ەرلٸكپەن اتى شىعىپ, بيلٸكتٸ قايتارىپ الادى. بۇل ەندٸ پارسى سيۋجەتٸ, ال وسىنداي جەتٸم بالا نەمەسە ەگٸزدەر تۋرالى اڭىز ميف, جىرلار مەن داستاندار از ەمەس. كٶرسەتٸلگەن اڭىزداردان-اق ولاردىڭ قازاق الاشىنا ۇقسايتىنىن كٶرەمٸز. بۇل اڭىز قازاق اڭىزىنان بٸرنەشە ونداعان عاسىر بۇرىن قاعازعا تٷسٸپ, تانىمال بولعان, وسىنى ەسكەرە وتىرىپ "قازاقتار بۇل سيۋجەتتٸ پارسى نە ارابتاردان العان" دەپ كەلتە قايىرا سالۋعا بولار ەدٸ, بٸراق ولاي دەۋگە الاشا بالانىڭ تازا ميفتٸك سيپاتىنىڭ ايقىن كٶرٸنٸپ تۇرۋى مٷمكٸندٸك بەرمەيدٸ. ەگەر قازاقتار ٶزدەرٸنە تانىس اراب-پارسى سيۋجەتٸن كٶشٸرٸپ العان بولسا, وندا سول سيۋجەت بويىنشا جاسالعان قازاق تۋىندىسى ەشقانداي ميفتٸك مەنٸ جوق, تازا كٶركەم-ەدەبي دٷنيە بولار ەدٸ. مۇنداي كٶشٸرٸلگەن سيۋجەتتەر قازاق عاشىقتىق داستاندارىندا. ٸشٸنارا باتىرلىق جىرلار مەن ەرتەگٸلەردە جەتكٸلٸكتٸ, سوندىقتان "جوق, بەرٸ تٷركٸنٸكٸ" دەۋ ۇيات بولار ەدٸ. بٸراق ناق الاش سيۋجەتٸ — كٶشپەلٸلەردٸڭ ٶزٸنٸكٸ دەيمٸز. ٶيتكەنٸ ول ەلگٸ مويسەي مەن باحمان, سارگوندا جوق كٷنتەكتٸ بالا تۋرالى ميفتٸك سۇلبانى ساقتاعان. ەگەر شۋمەر تٸلٸنٸڭ تٷركٸ تٸلٸنە جاقىندىعى تۋرالى ايتىلىپ جٷرگەن پٸكٸرلەر راس بولىپ شىقسا جەنە ريمدٸك ميفتٸڭ بٸر ۆاريانتىندا ەلگٸ رومۋل مەن رەمنٸڭ قاسقىردىڭ نە مارستىڭ بالاسى ەمەس, البان پاتشاسى تارحەتييدٸڭ كٷڭٸنٸڭ ٷي-وشاق رۋحى لاردان تۋعان بالالارى بولۋى مەن قازاقتاعى البان رۋى مەن جالپىتٷركٸلٸك قاسقىر-تٶتەمنٸڭ وسى ريمدٸك تانىمعا جاقىن جاتۋى تٷركٸلەردٸڭ ەجەلگٸ تاريحىنا, ياعني قازٸرگٸ رەسمي تٷركٸ زامانىنا دەيٸنگٸ دەۋٸرلەردەگٸ تاريحىنا ٷڭٸلۋ قاجەتتٸگٸن كٶرسەتەدٸ. تاريح پەن ارحەولوگييانىڭ دەرەك-ماتەريال جەتٸمسٸزدٸگٸ سالدارىنان تۇيىققا تٸرەلۋ شاقتارىندا كٶمەككە اڭىز بەن سٶزگە, سەنٸم مەن عۇرىپقا ارقا سٷيەگەن ميفولوگييا كەلە الاتىنىن ايتۋدى مٸندەت سانادىق.

سەرٸكبول قوندىباي