Foto: Repost.uz
Tarihshy, etnolog, professor Jambyl Artyqbaev sońǵy kúnderi áleýmettik jelini jaýlap alǵan bashqurt áni "Homay" áni týraly oi tolǵady. Ánniń oryndaýshysy - Ay Yola. Professordyń aitýynsha, "Qumai" qusy bizdiń elde de qasterli sanalady, alaida onyń shyǵý tegi túsiniksiz qalyp otyrǵanyna nazar aýdardy, dep jazady Ult.kz.
Der kezinde shyqqan án
Jambyl Artyqbaev bul ánniń hit bolýy - der kezinde shyǵýynda deidi. Qazir bashqurttar orys-ýkrain soǵysynyń ótinde júrip, rýhy basylyp qalǵan.
"Óńdelýi, kostiýmderi, ulttyq mýzyka aspaptary jap-jaqsy, meniń oiymsha myna aýyr zamanda orystyń buǵaýynda, orys-ýkrain soǵysynyń ótinde júrgen bashqurttyń táýelsiz rýhyn kóteretin siiaqty. Án mazmuny bashqurttyń «Oral batyr» epikalyq jyryna negizdelgen deidi. Tek ándi aitatyn jas qyzdyń bashqurtshasy nasharlaý ma dep qaldym, ádette bashqurttyń sózin túgel túsinýshi edim", - deidi ol.
Budan keiin ol qazaq tili men bashqurt tiliniń aiyrmashylyǵyna toqtaldy.
"Eki tildiń aiyrmashylyǵy da bar, ásirese bashqurttyń «s» ornyna «h» dybysyn qoldanýy sál qiyndatady. Mysaly, sizge degendi «hezge» deidi, amandasqanda «haýmyhyǵyz» deidi t.b. Basqa aiyrmashylyǵy shamaly. Bir qyzyǵy osy erekshelik saha-iakýt tilinde de bar, mysaly "kisi", saha tilinde "kihi /kihi" (Jalpy saha tilinde «sh»-nyń ornyna «s» júredi, mysaly, shashty «sas», asty «ash» deidi t.b)", - dep túsindirdi professor.
"Qumai" degen kim nemese ne?
Osydan keiin Jambyl Artyqbaev "Qumai" sóziniń shyǵý tegi týraly sóz qozǵady. Aitýynsha, qazaqtardyń "qumaiy" men bashqurt interpretatsiiasynda «Homai» eki bólek dúnie.
"Bashqurttarda «Homai» - baq qusy, anasy Quiash (Kún), atasy Samyraý-mys. «Oral batyr» - kóne zamannyń áfsanalyq túsinikterin boiyna kóp jinaǵan jyr. Bul jaǵynan qalmaqtyń «Jańǵaryna» jaqyn-aý deimin. Osy jaǵynan bul epikalyq jyrlardy saq-skif (skýz) jáne oǵan deiingi kezeńderdi qaita qalpyna keltirý úshin derek esebinde paidalaný kerek-aý dep oiladym.
Ekinshiden, bizdiń qazaqta «Qumai» - kúnniń nurynan jaratyldy degen joq siiaqty, álde bar ma eken? Meniń bala kezimde Qumaidy basqasha túsindirýshi edi. Ákem: «Itala qaz degen qaz bolady, 12 jumyrtqa taýyp basady, sonyń bireýinen Qumai tazy shyǵady» deitin. Men keiin itala qazdy kórdim. Ertistiń oń jaǵasynda Maraldy atalatyn emdik qasieti ǵajap, tuzdy kól bar. Maraldy kólin jaǵalai tushy sýly, asty balshyq qaqtar kezdesedi, maýsym sońynda sýy ystyq bolady. Sol qaqtardyń birinen sońynan 12 balapanyn ertken itala qazdy kórdim. Qaz ben úirektiń arasyndaǵy qus, onyń naǵyp Qumaiǵa qatysty erekshe qasietke ie bolǵanyn jáne bilmedim", - dep jazdy professor.
Úshinshiden, professordyń aitýynsha, ońtústik-shyǵys taýly óńirde "Qumai" dep jyrtqysh qusty aitady deidi.
"Óz kózimmen tirisin kórgen joqpyn, biraq saq-skif/skýz ań beineli ónerinde gri/grifon degenge keledi. Qumai /grif - meniń túsinigimshe óz betimen ańshylyq qylmaidy, kóbinese ólekse jeidi. Onyń nege qasietti qus bolyp saq/skif/skýz beineleý ónerine kirip ketkenin túsinbeimin", - dep jazdy Jambyl Artyqbaev.
"Qumai" sózine uqsas ataqty Babyr myrza men onyń uly Hýmaiýn da bar. Hýmaiýn - baqytty, tekti, bekzat degen maǵynadaǵy sóz deidi. Alaida onyń "Qumaiǵa" qatysy bar ma, ol da zertteýdi talap etetin taqyryp, deidi ol.
"Bul jerde taǵy da arian-turan máselesi eske túsedi. «Qumai, Homai, Hýmaiýn» - parsy tili dep júr, bul qate pikir, ony Naýryz sóziniń etimologiiasyn túsindirgende aitqanmyn. Bul sózder Iran men Turannyń irgesi ajyramai turǵan kezde, bizdiń ortaq tilimizden qalǵan jurnaq. Sonymen, jas zertteýshilerge taqyryp kóp", - deidi etnolog.
