فوتو: Repost.uz
تاريحشى, ەتنولوگ, پروفەسسور جامبىل ارتىقباەۆ سوڭعى كٷندەرٸ ەلەۋمەتتٸك جەلٸنٸ جاۋلاپ العان باشقۇرت ەنٸ "Homay" ەنٸ تۋرالى وي تولعادى. ەننٸڭ ورىنداۋشىسى - Ay Yola. پروفەسسوردىڭ ايتۋىنشا, "قۇماي" قۇسى بٸزدٸڭ ەلدە دە قاستەرلٸ سانالادى, الايدا ونىڭ شىعۋ تەگٸ تٷسٸنٸكسٸز قالىپ وتىرعانىنا نازار اۋداردى, دەپ جازادى Ult.kz.
دەر كەزٸندە شىققان ەن
جامبىل ارتىقباەۆ بۇل ەننٸڭ حيت بولۋى - دەر كەزٸندە شىعۋىندا دەيدٸ. قازٸر باشقۇرتتار ورىس-ۋكراين سوعىسىنىڭ ٶتٸندە جٷرٸپ, رۋحى باسىلىپ قالعان.
"ٶڭدەلۋٸ, كوستيۋمدەرٸ, ۇلتتىق مۋزىكا اسپاپتارى جاپ-جاقسى, مەنٸڭ ويىمشا مىنا اۋىر زاماندا ورىستىڭ بۇعاۋىندا, ورىس-ۋكراين سوعىسىنىڭ ٶتٸندە جٷرگەن باشقۇرتتىڭ تەۋەلسٸز رۋحىن كٶتەرەتٸن سيياقتى. ەن مازمۇنى باشقۇرتتىڭ «ورال باتىر» ەپيكالىق جىرىنا نەگٸزدەلگەن دەيدٸ. تەك ەندٸ ايتاتىن جاس قىزدىڭ باشقۇرتشاسى ناشارلاۋ ما دەپ قالدىم, ەدەتتە باشقۇرتتىڭ سٶزٸن تٷگەل تٷسٸنۋشٸ ەدٸم", - دەيدٸ ول.
بۇدان كەيٸن ول قازاق تٸلٸ مەن باشقۇرت تٸلٸنٸڭ ايىرماشىلىعىنا توقتالدى.
"ەكٸ تٸلدٸڭ ايىرماشىلىعى دا بار, ەسٸرەسە باشقۇرتتىڭ «س» ورنىنا «ھ» دىبىسىن قولدانۋى سەل قيىنداتادى. مىسالى, سٸزگە دەگەندٸ «ھەزگە» دەيدٸ, امانداسقاندا «ھاۋمىھىعىز» دەيدٸ ت.ب. باسقا ايىرماشىلىعى شامالى. بٸر قىزىعى وسى ەرەكشەلٸك ساحا-ياكۋت تٸلٸندە دە بار, مىسالى "كٸسٸ", ساحا تٸلٸندە "كٸھٸ /كيھي" (جالپى ساحا تٸلٸندە «ش»-نىڭ ورنىنا «س» جٷرەدٸ, مىسالى, شاشتى «ساس», استى «اش» دەيدٸ ت.ب)", - دەپ تٷسٸندٸردٸ پروفەسسور.
"قۇماي" دەگەن كٸم نەمەسە نە?
وسىدان كەيٸن جامبىل ارتىقباەۆ "قۇماي" سٶزٸنٸڭ شىعۋ تەگٸ تۋرالى سٶز قوزعادى. ايتۋىنشا, قازاقتاردىڭ "قۇمايى" مەن باشقۇرت ينتەرپرەتاتسيياسىندا «ھوماي» ەكٸ بٶلەك دٷنيە.
"باشقۇرتتاردا «ھوماي» - باق قۇسى, اناسى قۇياش (كٷن), اتاسى سامىراۋ-مىس. «ورال باتىر» - كٶنە زاماننىڭ ەفسانالىق تٷسٸنٸكتەرٸن بويىنا كٶپ جيناعان جىر. بۇل جاعىنان قالماقتىڭ «جاڭعارىنا» جاقىن-اۋ دەيمٸن. وسى جاعىنان بۇل ەپيكالىق جىرلاردى ساق-سكيف (سكۋز) جەنە وعان دەيٸنگٸ كەزەڭدەردٸ قايتا قالپىنا كەلتٸرۋ ٷشٸن دەرەك ەسەبٸندە پايدالانۋ كەرەك-اۋ دەپ ويلادىم.
ەكٸنشٸدەن, بٸزدٸڭ قازاقتا «قۇماي» - كٷننٸڭ نۇرىنان جاراتىلدى دەگەن جوق سيياقتى, ەلدە بار ما ەكەن? مەنٸڭ بالا كەزٸمدە قۇمايدى باسقاشا تٷسٸندٸرۋشٸ ەدٸ. ەكەم: «يتالا قاز دەگەن قاز بولادى, 12 جۇمىرتقا تاۋىپ باسادى, سونىڭ بٸرەۋٸنەن قۇماي تازى شىعادى» دەيتٸن. مەن كەيٸن يتالا قازدى كٶردٸم. ەرتٸستٸڭ وڭ جاعاسىندا مارالدى اتالاتىن ەمدٸك قاسيەتٸ عاجاپ, تۇزدى كٶل بار. مارالدى كٶلٸن جاعالاي تۇششى سۋلى, استى بالشىق قاقتار كەزدەسەدٸ, ماۋسىم سوڭىندا سۋى ىستىق بولادى. سول قاقتاردىڭ بٸرٸنەن سوڭىنان 12 بالاپانىن ەرتكەن يتالا قازدى كٶردٸم. قاز بەن ٷيرەكتٸڭ اراسىنداعى قۇس, ونىڭ ناعىپ قۇمايعا قاتىستى ەرەكشە قاسيەتكە يە بولعانىن جەنە بٸلمەدٸم", - دەپ جازدى پروفەسسور.
ٷشٸنشٸدەن, پروفەسسوردىڭ ايتۋىنشا, وڭتٷستٸك-شىعىس تاۋلى ٶڭٸردە "قۇماي" دەپ جىرتقىش قۇستى ايتادى دەيدٸ.
"ٶز كٶزٸممەن تٸرٸسٸن كٶرگەن جوقپىن, بٸراق ساق-سكيف/سكۋز اڭ بەينەلٸ ٶنەرٸندە گري/گريفون دەگەنگە كەلەدٸ. قۇماي /گريف - مەنٸڭ تٷسٸنٸگٸمشە ٶز بەتٸمەن اڭشىلىق قىلمايدى, كٶبٸنەسە ٶلەكسە جەيدٸ. ونىڭ نەگە قاسيەتتٸ قۇس بولىپ ساق/سكيف/سكۋز بەينەلەۋ ٶنەرٸنە كٸرٸپ كەتكەنٸن تٷسٸنبەيمٸن", - دەپ جازدى جامبىل ارتىقباەۆ.
"قۇماي" سٶزٸنە ۇقساس اتاقتى بابىر مىرزا مەن ونىڭ ۇلى حۋمايۋن دا بار. حۋمايۋن - باقىتتى, تەكتٸ, بەكزات دەگەن ماعىناداعى سٶز دەيدٸ. الايدا ونىڭ "قۇمايعا" قاتىسى بار ما, ول دا زەرتتەۋدٸ تالاپ ەتەتٸن تاقىرىپ, دەيدٸ ول.
"بۇل جەردە تاعى دا اريان-تۇران مەسەلەسٸ ەسكە تٷسەدٸ. «قۇماي, ھوماي, حۋمايۋن» - پارسى تٸلٸ دەپ جٷر, بۇل قاتە پٸكٸر, ونى ناۋرىز سٶزٸنٸڭ ەتيمولوگيياسىن تٷسٸندٸرگەندە ايتقانمىن. بۇل سٶزدەر يران مەن تۇراننىڭ ٸرگەسٸ اجىراماي تۇرعان كەزدە, بٸزدٸڭ ورتاق تٸلٸمٸزدەن قالعان جۇرناق. سونىمەن, جاس زەرتتەۋشٸلەرگە تاقىرىپ كٶپ", - دەيدٸ ەتنولوگ.
