Túrkistandaǵy ejelgi Kúltóbe qalashyǵyndaǵy arheologiialyq zertteýler barysynda birqatar tyń dúnieler tabyldy.
Zerttelip jatqan nysan «Iasy» degen atpen de belgili ejelgi Shaýǵar qalasynyń aýmaǵynda ornalasqan, dep habarlaidy "Ult aqparat" Qazaq ǵylymi-zertteý mádeniet institýtynyń baspasóz qyzmetine silteme jasap.
Aita keteiik, eski Kúltóbe qalashyǵy 2010 jyldan beri arheolog E.Smaǵulovtyń (1952-2019) bastamasymen zertteýge alynyp, mamandardyń nazaryn ózine aýdara bastaǵan bolatyn. 2017 jyldan beri ondaǵy qazba jumystaryn QR Mádeniet jáne sport ministrliginiń tapsyrysy boiynsha Qazaq ǵylymi-zertteý mádeniet institýty júrgizip keledi. Osy kezeńderden beri Qazaq ǵylymi-zertteý mádeniet institýtynyń eń aýqymdy ári júieli jumystary tek 2019 jyly qolǵa alynyp, oǵan «ERG Kómek» korporativtik qory qarjylai qoldaý jasady.
Arheologiialyq zertteýler barysynda ejelgi Kúltóbe qalasynyń eń kem degende tórt tarihi dáýirmen túiisetini belgili bolǵan. Sonyń ishinde qazirgi kúni tabylǵan mádeniet qabattarynyń eń tómengisi b.z.d I-II ǵasyrlarǵa tiesili, iaǵni, bul sarmat-qańly kezeńine jatatynyn aitýǵa bolady.
Sonymen qatar, búgingi kúni Kúltóbe qalashyǵynda tabylǵan biregei materialdyq mádeniet muralarynyń kóptegen úlgilerinen mamandar eki mańyzdy dúnieni erekshe atap ótedi: óz dáýirinde qalany qorǵap turǵan ortaǵasyrlyq qamal qabyrǵalarynyń fragmentteri; jáne sol kezeńge tiesili alty peshti keramika óndirisiniń qaldyqtary. Arheologtar bul úlgilerdiń XIII-XIV ǵasyrǵa tiesili ekenin aitady.
Budan bólek, mamandar «qonys» pen «qala» uǵymdarynyń arajigin ajyratyp qarastyrady. Bul rette tek bekinis qabyrǵalary bar eldi mekenderdi ǵana qalaǵa jatqyzyp, bekinisi joqtary qonys retinde qarastyrylady.
Osyǵan bailanysty Kúltóbede qamal dýaldarynyń tabylýy onyń qala formatyna jatatynyn aiǵaqtap, óz kezeginde tiisti statýsynyń, infraqurylym jáne tutastai Qazaqstannyń mádeni-tarihi landshaftyndaǵy orny bolǵanyn kórsetedi.
Bekinis dýaldarynyń fragmenti ortalyq adyrdyń ońtústik-shyǵys qaptalynda shyǵys pen ońtústiktiń jergilikti ýchaskelerinen tabylǵan. Dýaldy tapqan arheologtar uzyndyǵy 98 metr bolatyn qamal qabyrǵasynyń sovet zamanynda tolyǵymen býldozermen tegistegenin, al onyń topyraǵyn jergilikti turǵyndar sharýashylyqqa paidalanǵanyn senimdi túrde aitady. Bul Kúltóbe qalashyǵy kesheniniń saqtalýyna keri áserin tigizgen.
Shyǵys ýchaskede buzylmai aman saqtalǵan qabyrǵa fragmentteri qam-kirpishten (40h18h10 sm) qalanǵan, uzyndyǵy 25 m, qalyńdyǵy 1,7-1,9 m, al biiktigi 2,5 metrge deiin jetedi. Qamal qabyrǵalarynyń belgili bir jerleri tikburyshty bolyp qalyńdatylǵan, ony arheologtar kúzet munarasy dep esepteidi.
Qabyrǵalarda sylaqtyń bolmaýy onyń qalai qalanǵanyn da anyqtaýǵa septigin tigizedi, ári bul tutastai Otyrar shuratynyń ortaǵasyrlyq qala qurylysyna tán ekenin aiǵaqtaidy. Qamal qabyrǵasynyń mamandar mońǵol dáýirine deiingi kezeńge jatqyzatyn tómengi jaǵynda sylaq fragmentteriniń saqtalyp qalǵany da erekshe nazar aýdartady. Al qurastyra qalanǵan qabattar Aqorda handyǵy kezeńine tán.
«Qamal qabyrǵalaryna jáne basqa da qorǵanys nysandarynyń túrlerine tyiym salý XIII ǵasyrdyń sońyna deiin saqtalǵan. Alaida, XIV ǵasyrdyń basynda ózara qyrqysýdyń saldarynan handyq ydyrai bastaǵanda qalalarda qamal bekinisteri qaita salyna bastaǵan bolatyn. Bul barlyq ortalyq-aziialyq qalalarǵa, sonyń ishinde Otyrar, Kúltóbe-Iasyǵa da tán», - deidi «Kúltóbe-Iasy qalashyǵy» ekspeditsiiasynyń jetekshisi arheolog Serik Aqylbek.
Kúltóbede tabylǵan arheologiialyq qazba-bailyqtardyń arasyndaǵy erekshe nazar aýdartatyny XIII-XIV ǵasyrlarǵa tán keramikalyq sheberhanalardyń orny. Eki qatarǵa ornalasqan alty pesh kádimgi keramikalyq tsehtyń qyzmetin atqaryp, onda as ishýge arnalǵan ydystar, tárelkeler, keseler shyǵarylǵan.
Tarihi derekterge sáikes, túrki dáýirinde keramika óneri ásirese Qazaqstannyń ońtústik-shyǵys óńirlerinde keńinen taraǵan, onda sý júielerine arnalǵan keramikalyq buiymdar daiyndaýdyń ortalyq-aziialyq dástúri kóbirek áser etkeni baiqalady. Ondai órkendegen qalalardyń tutastai oramdarynda qysh qumyrashylar, temir ustalary men zergerleri bar qolóner sheberleri jumys istegen. Sonyń ishinde Uly dalanyń aýmaǵynan tysqary jerlerge de áigili bolǵan Otyrar men Taraz keramika mektebi ózderiniń qaitalanbas stilimen erekshelendi.
«Jergilikti turǵyndarǵa qajettiniń bárin shyǵaryp, olardy qamtamasyz etý turǵysynan alǵanda Kúltóbe-Iasyny asa mańyzdy qolóner ortalyqtarynyń biri boldy dep tuspaldaý da oryndy», - dep atap ótedi ónertaný kandidaty Mádina Sultanova.
Tabylǵan arheologiialyq qazbalardy zerttei kele, Iasy aýmaǵynda sý keramikasyna mamandanǵan aýqymdy qysh-qumyra óndirisiniń tek XVI ǵasyrda qalyptasa bastaǵanyn aitýǵa bolady. Munda áńgime tek tarihi artefaktiler - dástúrli ydystar tóńireginde ǵana bolyp turǵan joq, sonymen qatar, kishkene músin túrindegi ártúrli ań men qustardy beineleitin, kókshil-jasyl koloritte saqtalǵan biregei keramikalar toby týraly da aitýǵa bolady.
«Qazirgi kúni Kúltóbe qalashyǵynda ejelgi jáne ortaǵasyrlyq qyzyqty keramikalyq qural-saimandar, kerek-jaraq buiymdardyń (negizinen sýǵa arnalǵan) júzdegen arheologiialyq úlgileri tabylǵan. Biz osy úlgilerge muqiiat ǵylymi zertteý júrgizý arqyly Iasydaǵy keramikalyq joǵary dárejedegi kórkem óndiristiń órkendegen kezeńin odan da erte kezeńge, 200-300 jyl burynǵa shegertýge bolatynyna senimdimiz», - deidi mádeniettanýshy Janerke Shaiǵozova.
Toqtala ketetin jait, «ERG» qarjylyq qoldaýy Kúltebe qalashyǵynda maqsatty túrde júrgizilip jatqan arheologiialyq jumystardyń negizgi aspektisine ainalýda. Bul óz kezeginde sózsiz ǵylymi qundylyqtarmen qatar, Elbasynyń bastamasy boiynsha qolǵa alynǵan el Úkimetiniń Túrkistan oblysy aýmaǵyn damytýǵa qosqan aitarlyqtai úlesin kórsetedi.
«2019 jyly qolǵa alynǵan «Kúltóbe-Iasy qalashyǵy» jobasy ásirese jergilikti qaýymdastyq úshin aitarlyqtai bilim, mádeni jáne áleýmettik áleýetke ie bolyp otyr. Óitkeni, qazirdiń ózinde 180 jańa jumys orny ashylyp, óńirlik bilim berý qurylymdarymen bailanystar jolǵa qoiylǵan. Sonyń arqasynda stýdentter, magistranttar men doktoranttar óz mamandyqtary boiynsha naqty dalalyq tájiribemen shyńdalýda. Al keleshekte biz osy jobadan Túrkistannyń ekonomikasy men mádenietine óz úlesin qosatyn aitarlyqtai ári ornyqty nátijeler kútemiz», deidi «Kúltóbe-Iasy qalashyǵy» jobasynyń jetekshisi, PhD Andrei Hazbýlatov.
Kúltóbe-Iasy qalashyǵy kúni búginge deiin elimizge belgisiz bolyp kelgen otandyq tarih pen mádeniettiń jańa paraqtaryn ashyp qana qoimai, ulttyq mádeni kodymyzdyń jáne Qazaqstan men tutastai Ortalyq Aziia óńiriniń asa mańyzdy kieli orynnyń biri retindegi Túrkistannyń rýhani qundylyqtaǵy sabaqtastyǵyn da dáleldei túsedi.
